શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તપઃકૃશા દેવમીઢા આસીદ્ વર્ષીયસી મહી । યથૈવ કામ્યતપસઃ તનુઃ સમ્પ્રાપ્ય તત્ફલમ્

સૂર્યથી સુકાઈ ગયેલી ધરતી, વરસાદથી ભીંજાઈ ગઈ—જેમ તપથી દુર્બળ થયેલું શરીર ઇચ્છિત ફળ મળતાં પુનઃ તંદુરસ્ત થાય છે.

નિશામુખેષુ ખદ્યોતાઃ તમસા ભાન્તિ ન ગ્રહાઃ । યથા પાપેન પાખણ્ડા ન હિ વેદાઃ કલૌ યુગે

રાતના આરંભે અંધકારમાં ફક્ત જ્યોત્સ્ના જળતી હતી, ગ્રહો દેખાતા નહોતાં—જેમ કલિયુગમાં પાપથી પાખંડીઓ વચ્ચે વેદો પ્રકાશતા નથી.

શ્રુત્વા પર્જન્યનિનદં મણ્ડુકાઃ વ્યસૃજન્ ગિરઃ । તૂષ્ણીં શયાનાઃ પ્રાગ્ યદ્વદ્ બ્રાહ્મણા નિયમાત્યયે

વાદળોની ગર્જના સાંભળીને, જે મેધક ચુપ હતા, તેઓ ટરટર કરવા લાગ્યા—જેમ બ્રાહ્મણો નિયમ પૂરા થયા પછી ફરી પાઠ કરે છે.

આસન્ ઉત્પથવાહિન્યઃ ક્ષુદ્રનદ્યોઽનુશુષ્યતીઃ । પુંસો યથાસ્વતંત્રસ્ય દેહદ્રવિણ સમ્પદઃ

છોટી નદીઓ, જે સુકાઈ ગઈ હતી અને માર્ગ ભૂલી ગઈ હતી, ફરી વહેવા લાગી—જેમ સ્વતંત્ર મનુષ્યની દેહ અને સંપત્તિ પાછી મળે છે.

હરિતા હરિભિઃ શષ્પૈઃ ઇન્દ્રગોપૈશ્ચ લોહિતા । ઉચ્છિલીન્ધ્રકૃતચ્છાયા નૃણાં શ્રીરિવ ભૂરભૂત્

ધરતી હરિયાળી ઘાસથી લીલી અને ઇન્દ્રગોપ નામના લાલ કીટોથી લાલ થઈ, છાંયાવાળી થઈ—જેમ મનુષ્યોને લક્ષ્મી મળે છે.

ક્ષેત્રાણિ શષ્યસમ્પદ્‌ભિઃ કર્ષકાણાં મુદં દદુઃ । માનિનાં ઉનુતાપં વૈ દૈવાધીનં અજાનતામ્

ખેતરો પાકથી ભરાઈને ખેડુતોને આનંદ આપતા, પણ જે ગર્વીલા છે અને ભાગ્યને નથી ઓળખતા, તેમને દુઃખ આપતા.

જલસ્થલૌકસઃ સર્વે નવવારિનિષેવયા । અબિભ્રન્ રુચિરં રૂપં યથા હરિનિષેવયા

જમીન અને પાણીના બધા જીવ, નવા વરસાદથી તાજા થઈને સુંદર દેખાવા લાગ્યા—જેમ હરિની સેવા કરવાથી થાય છે.

સરિદ્‌ભી સઙ્‌ગતઃ સિન્ધુઃ ચુક્ષોભ શ્વસનોર્મિમાન્ । અપક્વયોગિનશ્ચિત્તં કામાક્તં ગુણયુગ્ યથા

નદીઓ અનેક નાળાઓથી ભળી, પવનથી તરંગો સાથે ઉછળી—જેમ કાચા યોગીના મન કામ અને ગુણોથી ઉથલપાથલ થાય છે.

ગિરયો વર્ષધારાભિઃ હન્યમાના ન વિવ્યથુઃ । અભિભૂયમાના વ્યસનૈઃ યથા અધોક્ષજચેતસઃ

પર્વતો પર ભારે વરસાદ પડ્યો છતાં તેઓ ડગ્યા નહીં—જેમ અખંડ ભગવાનમાં મન લગાવનાર દુઃખથી અડગ રહે છે.

માર્ગા બભૂવુઃ સન્દિગ્ધાઃ તૃણૈશ્છન્ના હ્યસંસ્કૃતાઃ । નાભ્યસ્યમાનાઃ શ્રુતયો દ્વિજૈઃ કાલહતા ઇવ

માર્ગો ઘાસથી ઢંકાઈ અનિશ્ચિત અને અજાણ્યા થઈ ગયા—જેમ બ્રાહ્મણો દ્વારા અભ્યાસ ન થતાં અને ઝઘડાથી વેદો અજ્ઞાત થાય છે.

લોકબન્ધુષુ મેઘેષુ વિદ્યુતશ્ચલસૌહૃદાઃ । સ્થૈર્યં ન ચક્રુઃ કામિન્યઃ પુરુષેષુ ગુણિષ્વિવ

જે રીતે વાદળોમાં વીજળીનું મિત્રત્વ ક્ષણભંગુર હોય છે, એ જ રીતે સ્ત્રીઓનું મન પણ પુરુષોમાં—even ગુણવાન પુરુષોમાં—સ્થિર રહ્યું નહીં.

ધનુર્વિયતિ માહેન્દ્રં નિર્ગુણં ચ ગુણિન્યભાત્ । વ્યક્તે ગુણવ્યતિકરે અગુણવાન્ પુરુષો યથા

આકાશમાં ધનુષ્ય (ઇન્દ્રધનુષ્ય) ગુણરહિત દેખાતું હતું, છતાં તેમાં ગુણો હોય એમ લાગતું; જેમ કે, જ્યારે ગુણો દેખાય છે ત્યારે ગુણવિહિન માણસ પણ ગુણવાન લાગે છે.

ન રરાજોડુપશ્છન્નઃ સ્વજ્યોત્સ્નારાજિતૈર્ઘનૈઃ । અહંમત્યા ભાસિતયા સ્વભાસા પુરુષો યથા

જ્યારે ચંદ્ર પોતાનાં પ્રકાશથી ઝગમગતા વાદળોથી ઢંકાય જાય છે, ત્યારે તે તેજથી પ્રકાશિત થતો નથી; એ જ રીતે, જે માણસને અહંકાર ઘેરી લે છે, તે પોતાનું સત્ય તેજ દેખાડતો નથી.

મેઘાગમોત્સવા હૃષ્ટાઃ પ્રત્યનન્દન્ શિખણ્ડિનઃ । ગૃહેષુ તપ્તા નિર્વિણ્ણા યથાચ્યુતજનાગમે

વાદળો આવતાં મોરો આનંદથી નાચવા લાગ્યા; પણ પોતાના ઘરમાં, તપ્ત અને ઉદાસ, તેઓ ભગવાનના આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, જેમ ભગવાનના ભક્તો કરે છે.

પીત્વાપઃ પાદપાઃ પદ્‌ભિઃ આસન્નાનાત્મમૂર્તયઃ । પ્રાક્ ક્ષામાસ્તપસા શ્રાન્તા યથા કામાનુસેવયા

વૃક્ષોએ પોતાની મૂળથી પાણી પીધું અને ફરીથી તાજગી પામી; પહેલાં તો ઇચ્છાઓ પાછળ દોડતાં માણસ જેમ થાકી જાય છે, એ રીતે તેઓ તપથી સુકાઈ ગયા હતા.

સરઃસ્વશાન્તરોધઃસુ ન્યૂષુરઙ્‌ગાપિ સારસાઃ । ગૃહેષ્વશાન્તકૃત્યેષુ ગ્રામ્યા ઇવ દુરાશયાઃ

સારસોએ શાંત સરોવરો અને તળાવોમાં આશરો લીધો; એ જ રીતે, વ્યર્થ આશાવાળા લોકો પોતાના ઘરમાં, અશાંત કામકાજ વચ્ચે રહે છે.

જલૌઘૈર્નિરભિદ્યન્ત સેતવો વર્ષતીશ્વરે । પાષણ્ડિનામસદ્વાદૈઃ વેદમાર્ગાઃ કલૌ યથા

વરસાદના જળપ્રવાહથી કાંઠા તૂટી ગયા, એ જ રીતે કળિયુગમાં પાખંડી લોકોના ખોટા વચનોને કારણે વેદમાર્ગો તૂટી જાય છે.

વ્યમુઞ્ચન્ વાન્વાયુભિર્નુન્ના ભૂતેભ્યોઽથામૃતં ઘનાઃ । યથાઽઽશિષો વિશ્પતયઃ કાલે કાલે દ્વિજેરિતાઃ

વાદળોએ પવનથી ઉડાડાતા, જીવજંતુઓ માટે અમૃત જેવું પાણી વરસાવ્યું; જેમ ધનવાન, બ્રાહ્મણોના પ્રેરણાથી, યોગ્ય સમયે આશીર્વાદ આપે છે.

એવં વનં તદ્ વર્ષિષ્ઠં પક્વખર્જુર જમ્બુમત્ । ગોગોપાલૈર્વૃતો રન્તું સબલઃ પ્રાવિશદ્ હરિઃ

આ રીતે, પક્વ ખજુર અને જામ્બુના વૃક્ષોથી ભરેલા એ વનમાં, હરી પોતાના મિત્રો અને ગાય-ગોપાળ સાથે રમવા પ્રવેશ્યા.

ધેનવો મન્દગામિન્ય ઊધોભારેણ ભૂયસા । યયુર્ભગવતાઽઽહૂતા દ્રુતં પ્રીત્યા સ્નુતસ્તનીઃ

ગાયો, પોતાના મોટા ઉધરસના ભારથી ધીમે ચાલતી, પણ ભગવાને બોલાવતાં પ્રેમથી તરત જ દોડી આવી, અને તેમના સ્તન દૂધથી ભીના હતા.

વનૌકસઃ પ્રમુદિતા વનરાજીર્મધુચ્યુતઃ । જલધારા ગિરેર્નાદાદ્ આસન્ના દદૃશે ગુહાઃ

વનવાસીઓ આનંદિત થયા, કારણ કે વૃક્ષોની પંક્તિઓ મધથી ટપકતી હતી અને પર્વતો પાસેની ગુફાઓમાં પાણીની ધારોના અવાજ ગૂંજતા હતા.

ક્વચિદ્ વનસ્પતિક્રોડે ગુહાયાં ચાભિવર્ષતિ । નિર્વિશ્ય ભગવાન્ રેમે કન્દમૂલફલાશનઃ

ક્યારેક, જ્યારે વૃક્ષોની ખોળમાં કે ગુફામાં વરસાદ પડતો, ત્યારે ભગવાન અંદર જઈને ત્યાં આનંદથી રહેલા, અને મૂળ, કંદ અને ફળો ખાતા.

દધ્યોદનં સમાનીતં શિલાયાં સલિલાન્તિકે । સમ્ભોજનીયૈર્બુભુજે ગોપૈઃ સઙ્‌કર્ષણાન્વિતઃ

સંકર્ષણ અને ગોપાળ સાથે, ભગવાને લાવવામાં આવેલ દહીં-ભાત પાણીની નજીક પથ્થર પર બેઠા બેઠા પોતાના મિત્રો સાથે વહેંચી ને ભોજન કર્યું.

શાદ્વલોપરિ સંવિશ્ય ચર્વતો મીલિતેક્ષણાન્ । તૃપ્તાન્ વૃષા વત્સતરાન્ ગાશ્ચ સ્વોધોભરશ્રમાઃ

શાદવલ (ઘાસ) પર બેઠા, તેઓ ચરતાં, આંખો મીંચી આનંદમાં હતા; વાછરડા, વાછરિયાં અને ગાયો, ઉધરસના ભારથી થાકેલા, પણ સંતોષમાં હતા.

પ્રાવૃટ્‌શ્રિયં ચ તાં વીક્ષ્ય સર્વભૂતમુદાવહામ્ । ભગવાન્ પૂજયાંચક્રે આત્મશક્ત્યુપબૃંહિતામ્

પ્રવૃત્તિ ઋતુની એ સૌંદર્ય જોઈને, જે સર્વ જીવોમાં આનંદ લાવતી અને ભગવાનની પોતાની શક્તિથી વધેલી હતી, ભગવાને તેનું પૂજન કર્યું.

એવં નિવસતોસ્તસ્મિન્ રામકેશવયોર્વ્રજે । શરત્ સમભવદ્ વ્યભ્રા સ્વચ્છામ્બ્વપરુષાનિલા

એ રીતે, જ્યારે રામ અને કેશવ વ્રજમાં રહેતા હતા, ત્યારે શરદ ઋતુ આવી, જેમાં આકાશ નિર્મળ, પાણી શુદ્ધ અને પવન મીઠો હતો.

શરદા નીરજોત્પત્ત્યા નીરાણિ પ્રકૃતિં યયુઃ । ભ્રષ્ટાનામિવ ચેતાંસિ પુનર્યોગનિષેવયા

શરદ ઋતુમાં, કમળો ફૂલતાં, પાણી પોતાનું સ્વરૂપ પાછું પામ્યું; જેમ યોગના અભ્યાસથી પતિત મનુષ્યનું મન ફરી સ્વસ્થ થાય છે.

વ્યોમ્નોઽબ્ભ્રં ભૂતશાબલ્યં ભુવઃ પઙ્‌કમપાં મલમ્ । શરત્ જહારાશ્રમિણાં કૃષ્ણે ભક્તિર્યથાશુભમ્

શરદ ઋતુએ આકાશમાંથી વાદળો, ધરતીમાંથી માટીનો કાદવ અને પાણીમાંથી મલિનતા દૂર કરી; એ જ રીતે કૃષ્ણભક્તિ સાધુઓના મનમાંથી અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

સર્વસ્વં જલદા હિત્વા વિરેજુઃ શુભ્રવર્ચસઃ । યથા ત્યક્તૈષણાઃ શાન્તા મુનયો મુક્તકિલ્બિષાઃ

બધું જ છોડી દેતાં, તેઓ શુદ્ધ તેજથી ઝગમગ્યા, જેમ કે સર્વ ઈચ્છાઓ ત્યાગી શાંત અને પાપમુક્ત મુનિઓ.