શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મૂર્ખો દેહાદ્યહંબુદ્ધિઃ પન્થા મન્નિગમઃ સ્મૃતઃ। ઉત્પથશ્ચિત્તવિક્ષેપઃ સ્વર્ગઃ સત્ત્વગુણોદયઃ

મૂર્ખ પોતાને શરીર માનતો રહે છે; મારું માર્ગ વેદ કહેવાય છે. મનની ચંચળતા ખોટો માર્ગ છે; સત્વગુણ વધે ત્યારે સ્વર્ગ મળે છે.

નરકસ્તમઉન્નાહો બન્ધુર્ગુરુરહં સખે। ગૃહં શરીરં માનુષ્યં ગુણાઢ્યો હ્યાઢ્ય ઉચ્યતે

નરક એ અંધકાર અને અહંકાર છે; મિત્ર, ગુરુ અને પોતે એક છે. ઘર એ શરીર છે; માનવતા એ ગુણમાં ધન છે, અને સાચો ધનવાન એ જ કહેવાય.

દરિદ્રો યસ્ત્વસન્તુષ્ટઃ કૃપણો યોઽજિતેન્દ્રિયઃ। ગુણેષ્વસક્તધીરીશો ગુણસઙ્ગો વિપર્યયઃ

જે સંતોષી નથી તે ગરીબ છે; જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નથી તે દયનીય છે. જેનું મન ગુણોમાં આસક્ત નથી, એ સાચો સ્વામી છે; અને ગુણોમાં આસક્ત થવું એનું વિપરીત છે.

એત ઉદ્ધવ તે પ્રશ્નાઃ સર્વે સાધુ નિરૂપિતાઃ। કિં વર્ણિતેન બહુના લક્ષણં ગુણદોષયોઃ। ગુણદોષદૃશિર્દોષો ગુણસ્તૂભયવર્જિતઃ

ઉદ્ધવ, તારા બધા પ્રશ્નોના યોગ્ય રીતે ઉત્તર આપી દીધા છે. ગુણ અને દોષના લક્ષણો વિશે વધુ શું કહેવું? ગુણમાં દોષ શોધવો એ પોતે દોષ છે, અને સાચો ગુણ એ છે જેમાં બંને નથી.

પ્રાવૃડ્વર્ણનં શરદ્‌વર્ણનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) તયોસ્તદદ્ભુતં કર્મ દાવાગ્નેર્મોક્ષમાત્મનઃ । ગોપાઃ સ્ત્રીભ્યઃ સમાચખ્યુઃ પ્રલમ્બવધમેવ ચ

શુકદેવજી બોલ્યા: ગોપાલોએ સ્ત્રીઓને બંનેના અદભુત કાર્યો કહ્યા—કેવી રીતે જંગલની આગ બુઝાવી અને પ્રલંબાસુરને મારી નાખ્યો.

ગોપવૃદ્ધાશ્ચ ગોપ્યશ્ચ તદુપાકર્ણ્ય વિસ્મિતાઃ । મેનિરે દેવપ્રવરૌ કૃષ્ણરામૌ વ્રજં ગતૌ

આ સાંભળીને વૃદ્ધ ગોપાલો અને ગોપીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને કૃષ્ણ-રામને, જે વ્રજમાં આવ્યા હતા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માન્યા.

તતઃ પ્રાવર્તત પ્રાવૃટ્ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવા । વિદ્યોતમાનપરિધિઃ વિસ્ફૂર્જિત નભસ્તલા

પછી વરસાદનું ઋતુ શરૂ થયું, જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ પ્રસન્ન થયા, આકાશ અને ધરતી વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝગમગતા લાગ્યા.

સાન્દ્રનીલામ્બુદૈર્વ્યોમ સવિદ્યુત્ સ્તનયિત્નુભિઃ । અસ્પષ્ટજ્યોતિઃ આચ્છન્નં બ્રહ્મેવ સગુણં બભૌ

ઘણા ઘેરા વાદળોથી આકાશ અંધારું, વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝાંખું લાગતું હતું—જેમ ગુણવાળું બ્રહ્મ.

અષ્ટૌ માસાન્ નિપીતં યદ્ ભૂમ્યાશ્ચોદમયં વસુ । સ્વગોભિર્મોક્તુમારેભે પર્જન્યઃ કાલ આગતે

જ્યારે સમય આવ્યો, ત્યારે વાદળોએ પૃથ્વીમાંથી આઠ મહિના સુધી ખેંચેલું પાણી ફરીથી વરસાવવાનું શરૂ કર્યું.

તડિદ્વન્તો મહામેઘાઃ ચણ્ડ શ્વસન વેપિતાઃ । પ્રીણનં જીવનં હ્યસ્ય મુમુચુઃ કરુણા ઇવ

મોટા વાદળો વીજળી સાથે, પ્રચંડ પવનથી હલનચલન થતા, જીવનદાયી વરસાદ વરસાવતા, જાણે દયા વરસે છે એમ લાગતું.

તપઃકૃશા દેવમીઢા આસીદ્ વર્ષીયસી મહી । યથૈવ કામ્યતપસઃ તનુઃ સમ્પ્રાપ્ય તત્ફલમ્

સૂર્યથી સુકાઈ ગયેલી ધરતી, વરસાદથી ભીંજાઈ ગઈ—જેમ તપથી દુર્બળ થયેલું શરીર ઇચ્છિત ફળ મળતાં પુનઃ તંદુરસ્ત થાય છે.

નિશામુખેષુ ખદ્યોતાઃ તમસા ભાન્તિ ન ગ્રહાઃ । યથા પાપેન પાખણ્ડા ન હિ વેદાઃ કલૌ યુગે

રાતના આરંભે અંધકારમાં ફક્ત જ્યોત્સ્ના જળતી હતી, ગ્રહો દેખાતા નહોતાં—જેમ કલિયુગમાં પાપથી પાખંડીઓ વચ્ચે વેદો પ્રકાશતા નથી.

શ્રુત્વા પર્જન્યનિનદં મણ્ડુકાઃ વ્યસૃજન્ ગિરઃ । તૂષ્ણીં શયાનાઃ પ્રાગ્ યદ્વદ્ બ્રાહ્મણા નિયમાત્યયે

વાદળોની ગર્જના સાંભળીને, જે મેધક ચુપ હતા, તેઓ ટરટર કરવા લાગ્યા—જેમ બ્રાહ્મણો નિયમ પૂરા થયા પછી ફરી પાઠ કરે છે.

આસન્ ઉત્પથવાહિન્યઃ ક્ષુદ્રનદ્યોઽનુશુષ્યતીઃ । પુંસો યથાસ્વતંત્રસ્ય દેહદ્રવિણ સમ્પદઃ

છોટી નદીઓ, જે સુકાઈ ગઈ હતી અને માર્ગ ભૂલી ગઈ હતી, ફરી વહેવા લાગી—જેમ સ્વતંત્ર મનુષ્યની દેહ અને સંપત્તિ પાછી મળે છે.

હરિતા હરિભિઃ શષ્પૈઃ ઇન્દ્રગોપૈશ્ચ લોહિતા । ઉચ્છિલીન્ધ્રકૃતચ્છાયા નૃણાં શ્રીરિવ ભૂરભૂત્

ધરતી હરિયાળી ઘાસથી લીલી અને ઇન્દ્રગોપ નામના લાલ કીટોથી લાલ થઈ, છાંયાવાળી થઈ—જેમ મનુષ્યોને લક્ષ્મી મળે છે.

ક્ષેત્રાણિ શષ્યસમ્પદ્‌ભિઃ કર્ષકાણાં મુદં દદુઃ । માનિનાં ઉનુતાપં વૈ દૈવાધીનં અજાનતામ્

ખેતરો પાકથી ભરાઈને ખેડુતોને આનંદ આપતા, પણ જે ગર્વીલા છે અને ભાગ્યને નથી ઓળખતા, તેમને દુઃખ આપતા.

જલસ્થલૌકસઃ સર્વે નવવારિનિષેવયા । અબિભ્રન્ રુચિરં રૂપં યથા હરિનિષેવયા

જમીન અને પાણીના બધા જીવ, નવા વરસાદથી તાજા થઈને સુંદર દેખાવા લાગ્યા—જેમ હરિની સેવા કરવાથી થાય છે.

સરિદ્‌ભી સઙ્‌ગતઃ સિન્ધુઃ ચુક્ષોભ શ્વસનોર્મિમાન્ । અપક્વયોગિનશ્ચિત્તં કામાક્તં ગુણયુગ્ યથા

નદીઓ અનેક નાળાઓથી ભળી, પવનથી તરંગો સાથે ઉછળી—જેમ કાચા યોગીના મન કામ અને ગુણોથી ઉથલપાથલ થાય છે.

ગિરયો વર્ષધારાભિઃ હન્યમાના ન વિવ્યથુઃ । અભિભૂયમાના વ્યસનૈઃ યથા અધોક્ષજચેતસઃ

પર્વતો પર ભારે વરસાદ પડ્યો છતાં તેઓ ડગ્યા નહીં—જેમ અખંડ ભગવાનમાં મન લગાવનાર દુઃખથી અડગ રહે છે.

માર્ગા બભૂવુઃ સન્દિગ્ધાઃ તૃણૈશ્છન્ના હ્યસંસ્કૃતાઃ । નાભ્યસ્યમાનાઃ શ્રુતયો દ્વિજૈઃ કાલહતા ઇવ

માર્ગો ઘાસથી ઢંકાઈ અનિશ્ચિત અને અજાણ્યા થઈ ગયા—જેમ બ્રાહ્મણો દ્વારા અભ્યાસ ન થતાં અને ઝઘડાથી વેદો અજ્ઞાત થાય છે.

લોકબન્ધુષુ મેઘેષુ વિદ્યુતશ્ચલસૌહૃદાઃ । સ્થૈર્યં ન ચક્રુઃ કામિન્યઃ પુરુષેષુ ગુણિષ્વિવ

જે રીતે વાદળોમાં વીજળીનું મિત્રત્વ ક્ષણભંગુર હોય છે, એ જ રીતે સ્ત્રીઓનું મન પણ પુરુષોમાં—even ગુણવાન પુરુષોમાં—સ્થિર રહ્યું નહીં.

ધનુર્વિયતિ માહેન્દ્રં નિર્ગુણં ચ ગુણિન્યભાત્ । વ્યક્તે ગુણવ્યતિકરે અગુણવાન્ પુરુષો યથા

આકાશમાં ધનુષ્ય (ઇન્દ્રધનુષ્ય) ગુણરહિત દેખાતું હતું, છતાં તેમાં ગુણો હોય એમ લાગતું; જેમ કે, જ્યારે ગુણો દેખાય છે ત્યારે ગુણવિહિન માણસ પણ ગુણવાન લાગે છે.

ન રરાજોડુપશ્છન્નઃ સ્વજ્યોત્સ્નારાજિતૈર્ઘનૈઃ । અહંમત્યા ભાસિતયા સ્વભાસા પુરુષો યથા

જ્યારે ચંદ્ર પોતાનાં પ્રકાશથી ઝગમગતા વાદળોથી ઢંકાય જાય છે, ત્યારે તે તેજથી પ્રકાશિત થતો નથી; એ જ રીતે, જે માણસને અહંકાર ઘેરી લે છે, તે પોતાનું સત્ય તેજ દેખાડતો નથી.

મેઘાગમોત્સવા હૃષ્ટાઃ પ્રત્યનન્દન્ શિખણ્ડિનઃ । ગૃહેષુ તપ્તા નિર્વિણ્ણા યથાચ્યુતજનાગમે

વાદળો આવતાં મોરો આનંદથી નાચવા લાગ્યા; પણ પોતાના ઘરમાં, તપ્ત અને ઉદાસ, તેઓ ભગવાનના આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, જેમ ભગવાનના ભક્તો કરે છે.

પીત્વાપઃ પાદપાઃ પદ્‌ભિઃ આસન્નાનાત્મમૂર્તયઃ । પ્રાક્ ક્ષામાસ્તપસા શ્રાન્તા યથા કામાનુસેવયા

વૃક્ષોએ પોતાની મૂળથી પાણી પીધું અને ફરીથી તાજગી પામી; પહેલાં તો ઇચ્છાઓ પાછળ દોડતાં માણસ જેમ થાકી જાય છે, એ રીતે તેઓ તપથી સુકાઈ ગયા હતા.

સરઃસ્વશાન્તરોધઃસુ ન્યૂષુરઙ્‌ગાપિ સારસાઃ । ગૃહેષ્વશાન્તકૃત્યેષુ ગ્રામ્યા ઇવ દુરાશયાઃ

સારસોએ શાંત સરોવરો અને તળાવોમાં આશરો લીધો; એ જ રીતે, વ્યર્થ આશાવાળા લોકો પોતાના ઘરમાં, અશાંત કામકાજ વચ્ચે રહે છે.

જલૌઘૈર્નિરભિદ્યન્ત સેતવો વર્ષતીશ્વરે । પાષણ્ડિનામસદ્વાદૈઃ વેદમાર્ગાઃ કલૌ યથા

વરસાદના જળપ્રવાહથી કાંઠા તૂટી ગયા, એ જ રીતે કળિયુગમાં પાખંડી લોકોના ખોટા વચનોને કારણે વેદમાર્ગો તૂટી જાય છે.

વ્યમુઞ્ચન્ વાન્વાયુભિર્નુન્ના ભૂતેભ્યોઽથામૃતં ઘનાઃ । યથાઽઽશિષો વિશ્પતયઃ કાલે કાલે દ્વિજેરિતાઃ

વાદળોએ પવનથી ઉડાડાતા, જીવજંતુઓ માટે અમૃત જેવું પાણી વરસાવ્યું; જેમ ધનવાન, બ્રાહ્મણોના પ્રેરણાથી, યોગ્ય સમયે આશીર્વાદ આપે છે.

એવં વનં તદ્ વર્ષિષ્ઠં પક્વખર્જુર જમ્બુમત્ । ગોગોપાલૈર્વૃતો રન્તું સબલઃ પ્રાવિશદ્ હરિઃ

આ રીતે, પક્વ ખજુર અને જામ્બુના વૃક્ષોથી ભરેલા એ વનમાં, હરી પોતાના મિત્રો અને ગાય-ગોપાળ સાથે રમવા પ્રવેશ્યા.