શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પરીક્ષિદુવાચ । અહો અદ્ય વયં બ્રહ્મન્ સત્સેવ્યાઃ ક્ષત્રબન્ધવઃ । કૃપયાતિથિરૂપેણ ભવદ્‌ભિસ્તીર્થકાઃ કૃતાઃ

પરિક્ષિતે કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આજે અમે માત્ર ક્ષત્રિય હોવા છતાં પણ તમારી કૃપાથી સેવા કરવા યોગ્ય બન્યા છીએ. તમે મહાન મહેમાન બની આવ્યા અને અમારી ભૂમિને પવિત્ર કરી.

યેષાં સંસ્મરણાત્ પુંસાં સદ્યઃ શુદ્ધ્યન્તિ વૈ ગૃહાઃ । કિં પુનર્દર્શનસ્પર્શ પાદશૌચાસનાદિભિઃ

જેનાં સ્મરણથી જ માણસના ઘર તરત પવિત્ર થઈ જાય છે, તો પછી તમને જોવું, સ્પર્શવું, પગ ધોવું કે આસન આપવું વગેરેની તો વાત જ શું?

સાન્નિધ્યાત્તે મહાયોગિન્ પાતકાનિ મહાન્ત્યપિ । સદ્યો નશ્યન્તિ વૈ પુંસાં વિષ્ણોરિવ સુરેતરાઃ

તમારી હાજરીથી, હે મહાયોગી, માણસોના મોટા પાપ પણ તરત નાશ પામે છે, જેમ વિષ્ણુ દૈત્યનો વિનાશ કરે છે.

અપિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ કૃષ્ણઃ પાણ્ડુસુતપ્રિયઃ । પૈતૃષ્વસેયપ્રીત્યર્થં તદ્ગોત્રસ્યાત્તબાન્ધવઃ

ભગવાન કૃષ્ણ, જે પાંડુપુત્રોને પ્રિય છે, તે મારા પર પ્રસન્ન થાય. તેમણે પોતાના કુળ માટે પિતરાઈ બહેનના સગાંને સ્વીકાર્યા છે.

અન્યથા તેઽવ્યક્તગતેઃ દર્શનં નઃ કથં નૃણામ્ । નિતરાં મ્રિયમાણાનાં સંસિદ્ધસ્ય વનીયસઃ

નહીંતર, અમને જેમ મૃત્યુ નજીક છે એવા નરોએ, અને જેઓ વનવાસી અને પરમ સિદ્ધ છે એવા તમને, જેઓ અવ્યક્તમાં મન ધરાવો છો, કેવી રીતે દર્શન મળ્યું હોત?

અતઃ પૃચ્છામિ સંસિદ્ધિં યોગિનાં પરમં ગુરુમ્ । પુરુષસ્યેહ યત્કાર્યં મ્રિયમાણસ્ય સર્વથા

માટે, હે યોગીઓના પરમ ગુરુ, હું પૂછું છું કે મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે માણસે સર્વ રીતે શું કરવું જોઈએ?

યચ્છ્રોતવ્યમથો જપ્યં યત્કર્તવ્યં નૃભિઃ પ્રભો । સ્મર્તવ્યં ભજનીયં વા બ્રૂહિ યદ્વા વિપર્યયમ્

મહાનુભાવ, શું સાંભળવું, શું જપવું, શું કરવું, શું સ્મરણ કરવું કે ભજન કરવું જોઈએ? અથવા એથી વિપરીત કંઈ હોય તો કહો.

નૂનં ભગવતો બ્રહ્મન્ ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્ । ન લક્ષ્યતે હ્યવસ્થાનં અપિ ગોદોહનં ક્વચિત્

નિશ્ચય છે, હે બ્રાહ્મણ, ગૃહસ્થોના ઘરમાં ભગવાનની હાજરી દેખાતી નથી, ગાય દૂધ આપતી વખતે પણ નહીં.

સૂત ઉવાચ । એવમાભાષિતઃ પૃષ્ટઃ સ રાજ્ઞા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા । પ્રત્યભાષત ધર્મજ્ઞો ભગવાન્ બાદરાયણિઃ

સૂતે કહ્યું: રાજાએ આ રીતે નમ્ર શબ્દોમાં પૂછ્યું ત્યારે, ધર્મને જાણનારા બાદરાયણિ મહાત્માએ જવાબ આપ્યો.

શ્રીર્ગુણા નૈરપેક્ષ્યાદ્યાઃ સુખં દુઃખસુખાત્યયઃ। દુઃખં કામસુખાપેક્ષા પણ્ડિતો બન્ધમોક્ષવિત્

શ્રીના ગુણો નિર્ભરતા વગેરે છે; સુખ એ દુઃખ અને આનંદના અંતે મળે છે. દુઃખ ઇચ્છાથી આવે છે. જ્ઞાની બંધન અને મુક્તિ જાણે છે.

મૂર્ખો દેહાદ્યહંબુદ્ધિઃ પન્થા મન્નિગમઃ સ્મૃતઃ। ઉત્પથશ્ચિત્તવિક્ષેપઃ સ્વર્ગઃ સત્ત્વગુણોદયઃ

મૂર્ખ પોતાને શરીર માનતો રહે છે; મારું માર્ગ વેદ કહેવાય છે. મનની ચંચળતા ખોટો માર્ગ છે; સત્વગુણ વધે ત્યારે સ્વર્ગ મળે છે.

નરકસ્તમઉન્નાહો બન્ધુર્ગુરુરહં સખે। ગૃહં શરીરં માનુષ્યં ગુણાઢ્યો હ્યાઢ્ય ઉચ્યતે

નરક એ અંધકાર અને અહંકાર છે; મિત્ર, ગુરુ અને પોતે એક છે. ઘર એ શરીર છે; માનવતા એ ગુણમાં ધન છે, અને સાચો ધનવાન એ જ કહેવાય.

દરિદ્રો યસ્ત્વસન્તુષ્ટઃ કૃપણો યોઽજિતેન્દ્રિયઃ। ગુણેષ્વસક્તધીરીશો ગુણસઙ્ગો વિપર્યયઃ

જે સંતોષી નથી તે ગરીબ છે; જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નથી તે દયનીય છે. જેનું મન ગુણોમાં આસક્ત નથી, એ સાચો સ્વામી છે; અને ગુણોમાં આસક્ત થવું એનું વિપરીત છે.

એત ઉદ્ધવ તે પ્રશ્નાઃ સર્વે સાધુ નિરૂપિતાઃ। કિં વર્ણિતેન બહુના લક્ષણં ગુણદોષયોઃ। ગુણદોષદૃશિર્દોષો ગુણસ્તૂભયવર્જિતઃ

ઉદ્ધવ, તારા બધા પ્રશ્નોના યોગ્ય રીતે ઉત્તર આપી દીધા છે. ગુણ અને દોષના લક્ષણો વિશે વધુ શું કહેવું? ગુણમાં દોષ શોધવો એ પોતે દોષ છે, અને સાચો ગુણ એ છે જેમાં બંને નથી.

પ્રાવૃડ્વર્ણનં શરદ્‌વર્ણનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) તયોસ્તદદ્ભુતં કર્મ દાવાગ્નેર્મોક્ષમાત્મનઃ । ગોપાઃ સ્ત્રીભ્યઃ સમાચખ્યુઃ પ્રલમ્બવધમેવ ચ

શુકદેવજી બોલ્યા: ગોપાલોએ સ્ત્રીઓને બંનેના અદભુત કાર્યો કહ્યા—કેવી રીતે જંગલની આગ બુઝાવી અને પ્રલંબાસુરને મારી નાખ્યો.

ગોપવૃદ્ધાશ્ચ ગોપ્યશ્ચ તદુપાકર્ણ્ય વિસ્મિતાઃ । મેનિરે દેવપ્રવરૌ કૃષ્ણરામૌ વ્રજં ગતૌ

આ સાંભળીને વૃદ્ધ ગોપાલો અને ગોપીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને કૃષ્ણ-રામને, જે વ્રજમાં આવ્યા હતા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માન્યા.

તતઃ પ્રાવર્તત પ્રાવૃટ્ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવા । વિદ્યોતમાનપરિધિઃ વિસ્ફૂર્જિત નભસ્તલા

પછી વરસાદનું ઋતુ શરૂ થયું, જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ પ્રસન્ન થયા, આકાશ અને ધરતી વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝગમગતા લાગ્યા.

સાન્દ્રનીલામ્બુદૈર્વ્યોમ સવિદ્યુત્ સ્તનયિત્નુભિઃ । અસ્પષ્ટજ્યોતિઃ આચ્છન્નં બ્રહ્મેવ સગુણં બભૌ

ઘણા ઘેરા વાદળોથી આકાશ અંધારું, વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝાંખું લાગતું હતું—જેમ ગુણવાળું બ્રહ્મ.

અષ્ટૌ માસાન્ નિપીતં યદ્ ભૂમ્યાશ્ચોદમયં વસુ । સ્વગોભિર્મોક્તુમારેભે પર્જન્યઃ કાલ આગતે

જ્યારે સમય આવ્યો, ત્યારે વાદળોએ પૃથ્વીમાંથી આઠ મહિના સુધી ખેંચેલું પાણી ફરીથી વરસાવવાનું શરૂ કર્યું.

તડિદ્વન્તો મહામેઘાઃ ચણ્ડ શ્વસન વેપિતાઃ । પ્રીણનં જીવનં હ્યસ્ય મુમુચુઃ કરુણા ઇવ

મોટા વાદળો વીજળી સાથે, પ્રચંડ પવનથી હલનચલન થતા, જીવનદાયી વરસાદ વરસાવતા, જાણે દયા વરસે છે એમ લાગતું.

તપઃકૃશા દેવમીઢા આસીદ્ વર્ષીયસી મહી । યથૈવ કામ્યતપસઃ તનુઃ સમ્પ્રાપ્ય તત્ફલમ્

સૂર્યથી સુકાઈ ગયેલી ધરતી, વરસાદથી ભીંજાઈ ગઈ—જેમ તપથી દુર્બળ થયેલું શરીર ઇચ્છિત ફળ મળતાં પુનઃ તંદુરસ્ત થાય છે.

નિશામુખેષુ ખદ્યોતાઃ તમસા ભાન્તિ ન ગ્રહાઃ । યથા પાપેન પાખણ્ડા ન હિ વેદાઃ કલૌ યુગે

રાતના આરંભે અંધકારમાં ફક્ત જ્યોત્સ્ના જળતી હતી, ગ્રહો દેખાતા નહોતાં—જેમ કલિયુગમાં પાપથી પાખંડીઓ વચ્ચે વેદો પ્રકાશતા નથી.

શ્રુત્વા પર્જન્યનિનદં મણ્ડુકાઃ વ્યસૃજન્ ગિરઃ । તૂષ્ણીં શયાનાઃ પ્રાગ્ યદ્વદ્ બ્રાહ્મણા નિયમાત્યયે

વાદળોની ગર્જના સાંભળીને, જે મેધક ચુપ હતા, તેઓ ટરટર કરવા લાગ્યા—જેમ બ્રાહ્મણો નિયમ પૂરા થયા પછી ફરી પાઠ કરે છે.

આસન્ ઉત્પથવાહિન્યઃ ક્ષુદ્રનદ્યોઽનુશુષ્યતીઃ । પુંસો યથાસ્વતંત્રસ્ય દેહદ્રવિણ સમ્પદઃ

છોટી નદીઓ, જે સુકાઈ ગઈ હતી અને માર્ગ ભૂલી ગઈ હતી, ફરી વહેવા લાગી—જેમ સ્વતંત્ર મનુષ્યની દેહ અને સંપત્તિ પાછી મળે છે.

હરિતા હરિભિઃ શષ્પૈઃ ઇન્દ્રગોપૈશ્ચ લોહિતા । ઉચ્છિલીન્ધ્રકૃતચ્છાયા નૃણાં શ્રીરિવ ભૂરભૂત્

ધરતી હરિયાળી ઘાસથી લીલી અને ઇન્દ્રગોપ નામના લાલ કીટોથી લાલ થઈ, છાંયાવાળી થઈ—જેમ મનુષ્યોને લક્ષ્મી મળે છે.

ક્ષેત્રાણિ શષ્યસમ્પદ્‌ભિઃ કર્ષકાણાં મુદં દદુઃ । માનિનાં ઉનુતાપં વૈ દૈવાધીનં અજાનતામ્

ખેતરો પાકથી ભરાઈને ખેડુતોને આનંદ આપતા, પણ જે ગર્વીલા છે અને ભાગ્યને નથી ઓળખતા, તેમને દુઃખ આપતા.

જલસ્થલૌકસઃ સર્વે નવવારિનિષેવયા । અબિભ્રન્ રુચિરં રૂપં યથા હરિનિષેવયા

જમીન અને પાણીના બધા જીવ, નવા વરસાદથી તાજા થઈને સુંદર દેખાવા લાગ્યા—જેમ હરિની સેવા કરવાથી થાય છે.

સરિદ્‌ભી સઙ્‌ગતઃ સિન્ધુઃ ચુક્ષોભ શ્વસનોર્મિમાન્ । અપક્વયોગિનશ્ચિત્તં કામાક્તં ગુણયુગ્ યથા

નદીઓ અનેક નાળાઓથી ભળી, પવનથી તરંગો સાથે ઉછળી—જેમ કાચા યોગીના મન કામ અને ગુણોથી ઉથલપાથલ થાય છે.

ગિરયો વર્ષધારાભિઃ હન્યમાના ન વિવ્યથુઃ । અભિભૂયમાના વ્યસનૈઃ યથા અધોક્ષજચેતસઃ

પર્વતો પર ભારે વરસાદ પડ્યો છતાં તેઓ ડગ્યા નહીં—જેમ અખંડ ભગવાનમાં મન લગાવનાર દુઃખથી અડગ રહે છે.