શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આશ્રુત્ય તદ્ ઋષિગણવચઃ પરીક્ષિત્ સમં મધુચ્યુદ્ ગુરુ ચાવ્યલીકમ્ । આભાષતૈનાનભિનન્દ્ય યુક્તાન્ શુશ્રૂષમાણશ્ચરિતાનિ વિષ્ણોઃ

મહર્ષિઓના વચન સાંભળી, પરિક્ષિતે મધુચ્યુદન, પોતાના ગુરુ અને નિર્દોષપણે, હાજર સૌનું અભિવાદન કરીને, વિષ્ણુના ચરિત્રો સાંભળવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી.

સમાગતાઃ સર્વત એવ સર્વે વેદા યથા મૂર્તિધરાસ્ત્રિપૃષ્ઠે । નેહાથવામુત્ર ચ કશ્ચનાર્થ ઋતે પરાનુગ્રહમાત્મશીલમ્

બધા અહીં ચારેય દિશાથી એકત્ર થયા છે, જેમ કે ત્રણેય લોકમાં વેદો સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; અહીં કે ક્યાંય પણ, પરમ કલ્યાણ અને આત્માના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કોઈ હેતુ નથી.

તતશ્ચ વઃ પૃચ્છ્યમિમં વિપૃચ્છે વિશ્રભ્ય વિપ્રા ઇતિ કૃત્યતાયામ્ । સર્વાત્મના મ્રિયમાણૈશ્ચ કૃત્યં શુદ્ધં ચ તત્રામૃશતાભિયુક્તાઃ

એથી, હે બ્રાહ્મણો, હું તમને પૂછી રહ્યો છું કે શું કરવું, કારણ કે હું તમારી ઉપર વિશ્વાસ રાખું છું; મૃત્યુ પામનારા માટે શુદ્ધ કર્તવ્ય શું છે, એ વિષયમાં નિષ્ણાત લોકો વિચાર કરે.

તત્રાભવદ્ ભગવાન્ વ્યાસપુત્રો યદૃચ્છયા ગામટમાનોઽનપેક્ષઃ । અલક્ષ્યલિઙ્ગો નિજલાભતુષ્ટો વૃતશ્ચ બાલૈરવધૂતવેષઃ

ત્યારે વ્યાસપુત્ર ભગવાન ત્યાં અચાનક આવ્યા, ધરતી પર નિરાશ્રય ભમતા, કોઈ અપેક્ષા વિના; તેમના લક્ષણો ઓળખી શકાય એવા નહોતા, પોતાનામાં સંતોષી, બાળકોથી ઘેરાયેલા અને અવધૂત જેવું વસ્ત્ર ધારણ કરેલું.

તં દ્વ્યષ્ટવર્ષં સુકુમારપાદ કરોરુબાહ્વંસકપોલગાત્રમ્ । ચાર્વાયતાક્ષોન્નસતુલ્યકર્ણ સુભ્ર્‌વાનનં કમ્બુસુજાતકણ્ઠમ્

તે યુવાન, જેની ઉંમર સોળ વર્ષની હતી, તેના પગ, હાથ, જાંઘ, ભુજાઓ, ખભા અને ગાલ બહુ નાજુક હતાં. તેનો દેહ સૌમ્ય અને આકર્ષક હતો, આંખો વિશાળ અને લંબાયેલી, નાક અને કાન સરખાં, ભ્રૂ સુંદર, ચહેરો તેજસ્વી અને ગળો શંખ જેવો ગોળ અને સુંદર હતો.

નિગૂઢજત્રું પૃથુતુઙ્ગવક્ષસં આવર્તનાભિં વલિવલ્ગૂદરં ચ । દિગમ્બરં વક્ત્રવિકીર્ણકેશં પ્રલમ્બબાહું સ્વમરોત્તમાભમ્

તેના કાંધના હાડકાં છુપાયેલા હતાં, છાતી પહોળી અને ઊંચી, નાભિ ઊંડી અને ગોળ, પેટ ઉપર રેખાઓ અને નરમાઈ હતી. તે વસ્ત્ર વિના હતો, વાળ ચહેરા પર છવાયેલા, હાથ લાંબા અને લટકતા, અને આખા રૂપે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ જેવો દેખાતો હતો.

શ્યામં સદાપીચ્યવયોઽઙ્ગલક્ષ્મ્યા સ્ત્રીણાં મનોજ્ઞં રુચિરસ્મિતેન । પ્રત્યુત્થિતાસ્તે મુનયઃ સ્વાસનેભ્યઃ તલ્લક્ષણજ્ઞા અપિ ગૂઢવર્ચસમ્

તેનો રંગ શ્યામ હતો, યુવાની હંમેશા તાજી, અંગોમાં શુભ લક્ષણો, મીઠી સ્મિતથી સ્ત્રીઓના મનને આકર્ષતો. મહાત્માઓ પણ, જેઓ તેની મહિમા જાણતા હતા, તેમ છતાં તેની છુપાયેલી મહાનતાને જોઈ બેઠકેથી ઊભા રહી તેને સન્માન આપ્યા.

સ વિષ્ણુરાતોઽતિથય આગતાય તસ્મૈ સપર્યાં શિરસાઽઽજહાર । તતો નિવૃત્તા હ્યબુધાઃ સ્ત્રિયોઽર્ભકા મહાસને સોપવિવેશ પૂજિતઃ

વિષ્ણુરાતે (પરિક્ષિતે) એ આગંતુક મહાન આત્થિથી, નમ્રતાથી પૂજા કરી. ત્યારબાદ, અજ્ઞાન સ્ત્રીઓ અને બાળકો દૂર ગયા પછી, મહાન આસન પર તેને સન્માનપૂર્વક બેસાડવામાં આવ્યો.

સ સંવૃતસ્તત્ર મહાન્ મહીયસાં બ્રહ્મર્ષિરાજર્ષિદેવર્ષિ સઙ્ઘૈઃ । વ્યરોચતાલં ભગવાન્ યથેન્દુઃ ગ્રહર્ક્ષતારાનિકરૈઃ પરીતઃ

ત્યાં, મહાન બ્રહ્મર્ષિ, રાજર્ષિ અને દેવર્ષિઓની સભામાં ઘેરાયેલા એ મહાન ઋષિ ચાંદની જેમ ઝગમગતા હતા, જેમ ચાંદ્રમા ગ્રહો, તારાઓ અને નક્ષત્રોથી ઘેરાયેલો હોય.

પ્રશાન્તમાસીનમકુણ્ઠમેધસં મુનિં નૃપો ભાગવતોઽભ્યુપેત્ય । પ્રણમ્ય મૂર્ધ્નાવહિતઃ કૃતાઞ્જલિઃ નત્વા ગિરા સૂનૃતયાન્વપૃચ્છત્

રાજા, જે ભગવાનના ભક્ત હતા, શાંતિથી બેઠેલા અને અખંડ જ્ઞાન ધરાવતા ઋષિ પાસે ગયા. તેણે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવી, હાથ જોડીને, મીઠા અને આદરપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.

પરીક્ષિદુવાચ । અહો અદ્ય વયં બ્રહ્મન્ સત્સેવ્યાઃ ક્ષત્રબન્ધવઃ । કૃપયાતિથિરૂપેણ ભવદ્‌ભિસ્તીર્થકાઃ કૃતાઃ

પરિક્ષિતે કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આજે અમે માત્ર ક્ષત્રિય હોવા છતાં પણ તમારી કૃપાથી સેવા કરવા યોગ્ય બન્યા છીએ. તમે મહાન મહેમાન બની આવ્યા અને અમારી ભૂમિને પવિત્ર કરી.

યેષાં સંસ્મરણાત્ પુંસાં સદ્યઃ શુદ્ધ્યન્તિ વૈ ગૃહાઃ । કિં પુનર્દર્શનસ્પર્શ પાદશૌચાસનાદિભિઃ

જેનાં સ્મરણથી જ માણસના ઘર તરત પવિત્ર થઈ જાય છે, તો પછી તમને જોવું, સ્પર્શવું, પગ ધોવું કે આસન આપવું વગેરેની તો વાત જ શું?

સાન્નિધ્યાત્તે મહાયોગિન્ પાતકાનિ મહાન્ત્યપિ । સદ્યો નશ્યન્તિ વૈ પુંસાં વિષ્ણોરિવ સુરેતરાઃ

તમારી હાજરીથી, હે મહાયોગી, માણસોના મોટા પાપ પણ તરત નાશ પામે છે, જેમ વિષ્ણુ દૈત્યનો વિનાશ કરે છે.

અપિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ કૃષ્ણઃ પાણ્ડુસુતપ્રિયઃ । પૈતૃષ્વસેયપ્રીત્યર્થં તદ્ગોત્રસ્યાત્તબાન્ધવઃ

ભગવાન કૃષ્ણ, જે પાંડુપુત્રોને પ્રિય છે, તે મારા પર પ્રસન્ન થાય. તેમણે પોતાના કુળ માટે પિતરાઈ બહેનના સગાંને સ્વીકાર્યા છે.

અન્યથા તેઽવ્યક્તગતેઃ દર્શનં નઃ કથં નૃણામ્ । નિતરાં મ્રિયમાણાનાં સંસિદ્ધસ્ય વનીયસઃ

નહીંતર, અમને જેમ મૃત્યુ નજીક છે એવા નરોએ, અને જેઓ વનવાસી અને પરમ સિદ્ધ છે એવા તમને, જેઓ અવ્યક્તમાં મન ધરાવો છો, કેવી રીતે દર્શન મળ્યું હોત?

અતઃ પૃચ્છામિ સંસિદ્ધિં યોગિનાં પરમં ગુરુમ્ । પુરુષસ્યેહ યત્કાર્યં મ્રિયમાણસ્ય સર્વથા

માટે, હે યોગીઓના પરમ ગુરુ, હું પૂછું છું કે મૃત્યુ નજીક હોય ત્યારે માણસે સર્વ રીતે શું કરવું જોઈએ?

યચ્છ્રોતવ્યમથો જપ્યં યત્કર્તવ્યં નૃભિઃ પ્રભો । સ્મર્તવ્યં ભજનીયં વા બ્રૂહિ યદ્વા વિપર્યયમ્

મહાનુભાવ, શું સાંભળવું, શું જપવું, શું કરવું, શું સ્મરણ કરવું કે ભજન કરવું જોઈએ? અથવા એથી વિપરીત કંઈ હોય તો કહો.

નૂનં ભગવતો બ્રહ્મન્ ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્ । ન લક્ષ્યતે હ્યવસ્થાનં અપિ ગોદોહનં ક્વચિત્

નિશ્ચય છે, હે બ્રાહ્મણ, ગૃહસ્થોના ઘરમાં ભગવાનની હાજરી દેખાતી નથી, ગાય દૂધ આપતી વખતે પણ નહીં.

સૂત ઉવાચ । એવમાભાષિતઃ પૃષ્ટઃ સ રાજ્ઞા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા । પ્રત્યભાષત ધર્મજ્ઞો ભગવાન્ બાદરાયણિઃ

સૂતે કહ્યું: રાજાએ આ રીતે નમ્ર શબ્દોમાં પૂછ્યું ત્યારે, ધર્મને જાણનારા બાદરાયણિ મહાત્માએ જવાબ આપ્યો.

શ્રીર્ગુણા નૈરપેક્ષ્યાદ્યાઃ સુખં દુઃખસુખાત્યયઃ। દુઃખં કામસુખાપેક્ષા પણ્ડિતો બન્ધમોક્ષવિત્

શ્રીના ગુણો નિર્ભરતા વગેરે છે; સુખ એ દુઃખ અને આનંદના અંતે મળે છે. દુઃખ ઇચ્છાથી આવે છે. જ્ઞાની બંધન અને મુક્તિ જાણે છે.

મૂર્ખો દેહાદ્યહંબુદ્ધિઃ પન્થા મન્નિગમઃ સ્મૃતઃ। ઉત્પથશ્ચિત્તવિક્ષેપઃ સ્વર્ગઃ સત્ત્વગુણોદયઃ

મૂર્ખ પોતાને શરીર માનતો રહે છે; મારું માર્ગ વેદ કહેવાય છે. મનની ચંચળતા ખોટો માર્ગ છે; સત્વગુણ વધે ત્યારે સ્વર્ગ મળે છે.

નરકસ્તમઉન્નાહો બન્ધુર્ગુરુરહં સખે। ગૃહં શરીરં માનુષ્યં ગુણાઢ્યો હ્યાઢ્ય ઉચ્યતે

નરક એ અંધકાર અને અહંકાર છે; મિત્ર, ગુરુ અને પોતે એક છે. ઘર એ શરીર છે; માનવતા એ ગુણમાં ધન છે, અને સાચો ધનવાન એ જ કહેવાય.

દરિદ્રો યસ્ત્વસન્તુષ્ટઃ કૃપણો યોઽજિતેન્દ્રિયઃ। ગુણેષ્વસક્તધીરીશો ગુણસઙ્ગો વિપર્યયઃ

જે સંતોષી નથી તે ગરીબ છે; જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નથી તે દયનીય છે. જેનું મન ગુણોમાં આસક્ત નથી, એ સાચો સ્વામી છે; અને ગુણોમાં આસક્ત થવું એનું વિપરીત છે.

એત ઉદ્ધવ તે પ્રશ્નાઃ સર્વે સાધુ નિરૂપિતાઃ। કિં વર્ણિતેન બહુના લક્ષણં ગુણદોષયોઃ। ગુણદોષદૃશિર્દોષો ગુણસ્તૂભયવર્જિતઃ

ઉદ્ધવ, તારા બધા પ્રશ્નોના યોગ્ય રીતે ઉત્તર આપી દીધા છે. ગુણ અને દોષના લક્ષણો વિશે વધુ શું કહેવું? ગુણમાં દોષ શોધવો એ પોતે દોષ છે, અને સાચો ગુણ એ છે જેમાં બંને નથી.

પ્રાવૃડ્વર્ણનં શરદ્‌વર્ણનં ચ - શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) તયોસ્તદદ્ભુતં કર્મ દાવાગ્નેર્મોક્ષમાત્મનઃ । ગોપાઃ સ્ત્રીભ્યઃ સમાચખ્યુઃ પ્રલમ્બવધમેવ ચ

શુકદેવજી બોલ્યા: ગોપાલોએ સ્ત્રીઓને બંનેના અદભુત કાર્યો કહ્યા—કેવી રીતે જંગલની આગ બુઝાવી અને પ્રલંબાસુરને મારી નાખ્યો.

ગોપવૃદ્ધાશ્ચ ગોપ્યશ્ચ તદુપાકર્ણ્ય વિસ્મિતાઃ । મેનિરે દેવપ્રવરૌ કૃષ્ણરામૌ વ્રજં ગતૌ

આ સાંભળીને વૃદ્ધ ગોપાલો અને ગોપીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને કૃષ્ણ-રામને, જે વ્રજમાં આવ્યા હતા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માન્યા.

તતઃ પ્રાવર્તત પ્રાવૃટ્ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવા । વિદ્યોતમાનપરિધિઃ વિસ્ફૂર્જિત નભસ્તલા

પછી વરસાદનું ઋતુ શરૂ થયું, જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ પ્રસન્ન થયા, આકાશ અને ધરતી વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝગમગતા લાગ્યા.

સાન્દ્રનીલામ્બુદૈર્વ્યોમ સવિદ્યુત્ સ્તનયિત્નુભિઃ । અસ્પષ્ટજ્યોતિઃ આચ્છન્નં બ્રહ્મેવ સગુણં બભૌ

ઘણા ઘેરા વાદળોથી આકાશ અંધારું, વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝાંખું લાગતું હતું—જેમ ગુણવાળું બ્રહ્મ.

અષ્ટૌ માસાન્ નિપીતં યદ્ ભૂમ્યાશ્ચોદમયં વસુ । સ્વગોભિર્મોક્તુમારેભે પર્જન્યઃ કાલ આગતે

જ્યારે સમય આવ્યો, ત્યારે વાદળોએ પૃથ્વીમાંથી આઠ મહિના સુધી ખેંચેલું પાણી ફરીથી વરસાવવાનું શરૂ કર્યું.