શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યા વૈ લસચ્છ્રીતુલસીવિમિશ્ર કૃષ્ણાઙ્‌ઘ્રિરેણ્વભ્યધિકામ્બુનેત્રી । પુનાતિ લોકાનુભયત્ર સેશાન્ કસ્તાં ન સેવેત મરિષ્યમાણઃ

એ નદી, જેના પાણી કૃષ્ણના ચરણરજથી ભેળાયેલા છે અને ગંગાથી પણ વધુ પવિત્ર છે, એ બધા લોક અને તેમના શાસકોને પવિત્ર કરે છે—તો મૃત્યુના મુખમાં હોય એવો કોણ છે જે તેની સેવા ન કરે?

ઇતિ વ્યવચ્છિદ્ય સ પાણ્ડવેયઃ પ્રાયોપવેશં પ્રતિ વિષ્ણુપદ્યામ્ । દધૌ મુકુન્દાઙ્‌ઘ્રિમનન્યભાવો મુનિવ્રતો મુક્તસમસ્તસઙ્ગઃ

આ રીતે પાંડુપુત્રે નક્કી કર્યું અને વિષ્ણુપદના કિનારે પ્રાયોપવેશનું વ્રત લીધું. તેણે મનને માત્ર મુકુન્દના ચરણોમાં લગાડ્યું, મુનિ જેવી પ્રતિજ્ઞા રાખી અને સર્વ સંસારી બંધનોથી મુક્ત થઈ ગયો.

તત્રોપજગ્મુર્ભુવનં પુનાના મહાનુભાવા મુનયઃ સશિષ્યાઃ । પ્રાયેણ તીર્થાભિગમાપદેશૈઃ સ્વયં હિ તીર્થાનિ પુનન્તિ સન્તઃ

ત્યાં વિશ્વને પવિત્ર કરનારા મહાન અને મહાનુભાવી ઋષિઓ તેમના શિષ્યો સાથે આવ્યા. મોટાભાગે તેઓ તીર્થયાત્રાના બહાને આવ્યા હતા, કારણ કે સારા લોકો પોતે તીર્થોને પવિત્ર કરે છે.

અત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ્યવનઃ શરદ્વાન્ અરિષ્ટનેમિર્ભૃગુરઙ્‌ગિરાશ્ચ । પરાશરો ગાધિસુતોઽથ રામ ઉતથ્ય ઇન્દ્રપ્રમદેધ્મવાહૌ

અત્રિ, વસિષ્ઠ, ચ્યવન, શરદ્વાન, અરીષ્ટનેમિ, ભૃગુ અને અંગિરા; પરાશર, ગાધિના પુત્ર, પછી રામ, ઉતથ્ય, ઇન્દ્રપ્રમદ અને ઇધ્મવાહ પણ આવ્યા.

મેધાતિથિર્દેવલ આર્ષ્ટિષેણો ભારદ્વાજો ગૌતમઃ પિપ્પલાદઃ । મૈત્રેય ઔર્વઃ કવષઃ કુમ્ભયોનિઃ દ્વૈપાયનો ભગવાન્ નારદશ્ચ

મેધાતિથિ, દેવલ, આર્ષ્ટિષેણ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ, પિપ્પલાદ, મૈત્રેય, ઔર્વ, કવષ, કુંભયોની, દ્વૈપાયન અને ભગવંત નારદ પણ આવ્યા.

અન્યે ચ દેવર્ષિબ્રહ્મર્ષિવર્યા રાજર્ષિવર્યા અરુણાદયશ્ચ । નાનાર્ષેયપ્રવરાન્ સમેતાન્ અભ્યર્ચ્ય રાજા શિરસા વવન્દે

અને અનેક દેવઋષિ, બ્રહ્મઋષિ અને રાજઋષિ, તેમજ અરુણ અને તેમના સાથીઓ પણ આવ્યા. રાજાએ એકત્ર થયેલા મહાન ઋષિપ્રવરોનું સન્માન કરીને, નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.

સુખોપવિષ્ટેષ્વથ તેષુ ભૂયઃ કૃતપ્રણામઃ સ્વચિકીર્ષિતં યત્ । વિજ્ઞાપયામાસ વિવિક્તચેતા ઉપસ્થિતોઽગ્રેઽભિગૃહીતપાણિઃ

પછી જ્યારે બધા આરામથી બેઠા, ત્યારે રાજાએ પ્રણામ કરીને, સ્વચ્છ મનથી અને પોતાની ઈચ્છા અનુસાર વર્તવાનું નક્કી કરીને, બંને હાથ જોડીને તેમના સમક્ષ ઊભો રહ્યો.

રાજોવાચ અહો વયં ધન્યતમા નૃપાણાં મહત્તમાનુગ્રહણીયશીલાઃ । રાજ્ઞાં કુલં બ્રાહ્મણપાદશૌચાદ્ દૂરાદ્ વિસૃષ્ટં બત ગર્હ્યકર્મ

રાજાએ કહ્યું: 'અરે, રાજાઓમાં અમે સૌથી ધન્ય છીએ, કેમ કે મહાન લોકો અમારી ઉપર કૃપા કરવા માટે આવ્યા છે. બ્રાહ્મણોના ચરણોનું પવિત્રતા છોડવાથી રાજવંશ દૂર ફેંકાઈ ગયો છે—હાય, શું નિંદનીય કામ થયું છે.'

તસ્યૈવ મેઽઘસ્ય પરાવરેશો વ્યાસક્તચિત્તસ્ય ગૃહેષ્વભીક્ષ્ણમ્ । નિર્વેદમૂલો દ્વિજશાપરૂપો યત્ર પ્રસક્તો ભયમાશુ ધત્તે

મારા જેવા પાપી માટે, સર્વના સ્વામી ભગવાને, જેનું મન વારંવાર ઘરગથ્થુ કામોમાં જકડાયલું છે, દ્વિજોના વચનથી ઉપજેલી વૈરાગ્યની ભાવના આપી છે, જ્યાં આસક્તિથી તરત જ ભય ઊભું થાય છે.

તં મોપયાતં પ્રતિયન્તુ વિપ્રા ગઙ્ગા ચ દેવી ધૃતચિત્તમીશે । દ્વિજોપસૃષ્ટઃ કુહકસ્તક્ષકો વા દશત્વલં ગાયત વિષ્ણુગાથાઃ

હે બ્રાહ્મણો, તમે મારા સાથે રહો, અને ગંગા દેવી પણ, કારણ કે હવે મારું મન ભગવાનમાં સ્થિર છે. બ્રાહ્મણના શાપથી કે તક્ષક સાપથી, જે થવાનું હોય તે થવા દો; એ વચ્ચે, તમે બધા વિષ્ણુની કથાઓ ગાવો.

પુનશ્ચ ભૂયાદ્ભગવત્યનન્તે રતિઃ પ્રસઙ્ગશ્ચ તદાશ્રયેષુ । મહત્સુ યાં યામુપયામિ સૃષ્ટિં મૈત્ર્યસ્તુ સર્વત્ર નમો દ્વિજેભ્યઃ

મને ફરીથી અનંત ભગવાનમાં અને તેમના આશ્રિતોમાં પ્રેમ અને લગાવ રહે, અને મહાન લોકોમાં હું જ્યાં પણ જન્મું, ત્યાં સૌ સાથે મિત્રતા રહે. સર્વત્ર બ્રાહ્મણોને હું વંદન કરું છું.

ઇતિ સ્મ રાજાધ્યવસાયયુક્તઃ પ્રાચીનમૂલેષુ કુશેષુ ધીરઃ । ઉદઙ્‌મુખો દક્ષિણકૂલ આસ્તે સમુદ્રપત્ન્યાઃ સ્વસુતન્યસ્તભારઃ

આ રીતે, રાજાએ દૃઢ નિશ્ચયથી, પૂર્વ કાંઠે કુશના આસન પર, ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને, સ્થિરતાથી બેઠો. પોતાની પત્ની અને પુત્રની જવાબદારી સમુદ્રકન્યાને સોંપી દીધી.

એવં ચ તસ્મિન્ નરદેવદેવે પ્રાયોપવિષ્ટે દિવિ દેવસઙ્ઘાઃ । પ્રશસ્ય ભૂમૌ વ્યકિરન્ પ્રસૂનૈઃ મુદા મુહુર્દુન્દુભયશ્ચ નેદુઃ

જ્યારે એ મનુષ્ય અને દેવોના રાજા ઉપવાસ માટે બેઠા, ત્યારે સ્વર્ગના દેવતાઓએ તેમની પ્રશંસા કરી; આનંદથી ફૂલો વરસાવ્યા અને વારંવાર ઢોલ વગાડ્યા.

મહર્ષયો વૈ સમુપાગતા યે પ્રશસ્ય સાધ્વિત્યનુમોદમાનાઃ । ઊચુઃ પ્રજાનુગ્રહશીલસારા યદુત્તમશ્લોકગુણાભિરૂપમ્

જે મહર્ષિઓ ત્યાં એકત્ર થયા હતા, તેમણે તેમની પ્રશંસા કરી અને સંમત થઈને કહ્યું: 'આનું વર્તન પ્રજાના કલ્યાણ માટે છે અને તે ભગવાનના ગુણોથી શોભાયમાન છે.'

ન વા ઇદં રાજર્ષિવર્ય ચિત્રં ભવત્સુ કૃષ્ણં સમનુવ્રતેષુ । યેઽધ્યાસનં રાજકિરીટજુષ્ટં સદ્યો જહુર્ભગવત્પાર્શ્વકામાઃ

હે રાજઋષિપ્રવરો, કૃષ્ણના ભક્તોમાં આવું કંઈ અજબ નથી, કેમ કે જેમણે રાજમુકૂટથી શોભતા સિંહાસન પર બેસ્યા હતા, તેઓ ભગવાનના સાથની ઈચ્છાથી તરત જ બધું ત્યજી દે છે.

સર્વે વયં તાવદિહાસ્મહેઽદ્ય કલેવરં યાવદસૌ વિહાય । લોકં પરં વિરજસ્કં વિશોકં યાસ્યત્યયં ભાગવતપ્રધાનઃ

અમે બધા આજે અહીં રહીશું, જ્યાં સુધી તેઓ શરીર છોડે નહીં; પછી આ ભગવાનના શ્રેષ્ઠ ભક્ત વૈરાગ્ય અને દુઃખથી રહિત પરમ લોકને પામશે.

આશ્રુત્ય તદ્ ઋષિગણવચઃ પરીક્ષિત્ સમં મધુચ્યુદ્ ગુરુ ચાવ્યલીકમ્ । આભાષતૈનાનભિનન્દ્ય યુક્તાન્ શુશ્રૂષમાણશ્ચરિતાનિ વિષ્ણોઃ

મહર્ષિઓના વચન સાંભળી, પરિક્ષિતે મધુચ્યુદન, પોતાના ગુરુ અને નિર્દોષપણે, હાજર સૌનું અભિવાદન કરીને, વિષ્ણુના ચરિત્રો સાંભળવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી.

સમાગતાઃ સર્વત એવ સર્વે વેદા યથા મૂર્તિધરાસ્ત્રિપૃષ્ઠે । નેહાથવામુત્ર ચ કશ્ચનાર્થ ઋતે પરાનુગ્રહમાત્મશીલમ્

બધા અહીં ચારેય દિશાથી એકત્ર થયા છે, જેમ કે ત્રણેય લોકમાં વેદો સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; અહીં કે ક્યાંય પણ, પરમ કલ્યાણ અને આત્માના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કોઈ હેતુ નથી.

તતશ્ચ વઃ પૃચ્છ્યમિમં વિપૃચ્છે વિશ્રભ્ય વિપ્રા ઇતિ કૃત્યતાયામ્ । સર્વાત્મના મ્રિયમાણૈશ્ચ કૃત્યં શુદ્ધં ચ તત્રામૃશતાભિયુક્તાઃ

એથી, હે બ્રાહ્મણો, હું તમને પૂછી રહ્યો છું કે શું કરવું, કારણ કે હું તમારી ઉપર વિશ્વાસ રાખું છું; મૃત્યુ પામનારા માટે શુદ્ધ કર્તવ્ય શું છે, એ વિષયમાં નિષ્ણાત લોકો વિચાર કરે.

તત્રાભવદ્ ભગવાન્ વ્યાસપુત્રો યદૃચ્છયા ગામટમાનોઽનપેક્ષઃ । અલક્ષ્યલિઙ્ગો નિજલાભતુષ્ટો વૃતશ્ચ બાલૈરવધૂતવેષઃ

ત્યારે વ્યાસપુત્ર ભગવાન ત્યાં અચાનક આવ્યા, ધરતી પર નિરાશ્રય ભમતા, કોઈ અપેક્ષા વિના; તેમના લક્ષણો ઓળખી શકાય એવા નહોતા, પોતાનામાં સંતોષી, બાળકોથી ઘેરાયેલા અને અવધૂત જેવું વસ્ત્ર ધારણ કરેલું.

તં દ્વ્યષ્ટવર્ષં સુકુમારપાદ કરોરુબાહ્વંસકપોલગાત્રમ્ । ચાર્વાયતાક્ષોન્નસતુલ્યકર્ણ સુભ્ર્‌વાનનં કમ્બુસુજાતકણ્ઠમ્

તે યુવાન, જેની ઉંમર સોળ વર્ષની હતી, તેના પગ, હાથ, જાંઘ, ભુજાઓ, ખભા અને ગાલ બહુ નાજુક હતાં. તેનો દેહ સૌમ્ય અને આકર્ષક હતો, આંખો વિશાળ અને લંબાયેલી, નાક અને કાન સરખાં, ભ્રૂ સુંદર, ચહેરો તેજસ્વી અને ગળો શંખ જેવો ગોળ અને સુંદર હતો.

નિગૂઢજત્રું પૃથુતુઙ્ગવક્ષસં આવર્તનાભિં વલિવલ્ગૂદરં ચ । દિગમ્બરં વક્ત્રવિકીર્ણકેશં પ્રલમ્બબાહું સ્વમરોત્તમાભમ્

તેના કાંધના હાડકાં છુપાયેલા હતાં, છાતી પહોળી અને ઊંચી, નાભિ ઊંડી અને ગોળ, પેટ ઉપર રેખાઓ અને નરમાઈ હતી. તે વસ્ત્ર વિના હતો, વાળ ચહેરા પર છવાયેલા, હાથ લાંબા અને લટકતા, અને આખા રૂપે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ જેવો દેખાતો હતો.

શ્યામં સદાપીચ્યવયોઽઙ્ગલક્ષ્મ્યા સ્ત્રીણાં મનોજ્ઞં રુચિરસ્મિતેન । પ્રત્યુત્થિતાસ્તે મુનયઃ સ્વાસનેભ્યઃ તલ્લક્ષણજ્ઞા અપિ ગૂઢવર્ચસમ્

તેનો રંગ શ્યામ હતો, યુવાની હંમેશા તાજી, અંગોમાં શુભ લક્ષણો, મીઠી સ્મિતથી સ્ત્રીઓના મનને આકર્ષતો. મહાત્માઓ પણ, જેઓ તેની મહિમા જાણતા હતા, તેમ છતાં તેની છુપાયેલી મહાનતાને જોઈ બેઠકેથી ઊભા રહી તેને સન્માન આપ્યા.

સ વિષ્ણુરાતોઽતિથય આગતાય તસ્મૈ સપર્યાં શિરસાઽઽજહાર । તતો નિવૃત્તા હ્યબુધાઃ સ્ત્રિયોઽર્ભકા મહાસને સોપવિવેશ પૂજિતઃ

વિષ્ણુરાતે (પરિક્ષિતે) એ આગંતુક મહાન આત્થિથી, નમ્રતાથી પૂજા કરી. ત્યારબાદ, અજ્ઞાન સ્ત્રીઓ અને બાળકો દૂર ગયા પછી, મહાન આસન પર તેને સન્માનપૂર્વક બેસાડવામાં આવ્યો.

સ સંવૃતસ્તત્ર મહાન્ મહીયસાં બ્રહ્મર્ષિરાજર્ષિદેવર્ષિ સઙ્ઘૈઃ । વ્યરોચતાલં ભગવાન્ યથેન્દુઃ ગ્રહર્ક્ષતારાનિકરૈઃ પરીતઃ

ત્યાં, મહાન બ્રહ્મર્ષિ, રાજર્ષિ અને દેવર્ષિઓની સભામાં ઘેરાયેલા એ મહાન ઋષિ ચાંદની જેમ ઝગમગતા હતા, જેમ ચાંદ્રમા ગ્રહો, તારાઓ અને નક્ષત્રોથી ઘેરાયેલો હોય.

પ્રશાન્તમાસીનમકુણ્ઠમેધસં મુનિં નૃપો ભાગવતોઽભ્યુપેત્ય । પ્રણમ્ય મૂર્ધ્નાવહિતઃ કૃતાઞ્જલિઃ નત્વા ગિરા સૂનૃતયાન્વપૃચ્છત્

રાજા, જે ભગવાનના ભક્ત હતા, શાંતિથી બેઠેલા અને અખંડ જ્ઞાન ધરાવતા ઋષિ પાસે ગયા. તેણે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવી, હાથ જોડીને, મીઠા અને આદરપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.

પરીક્ષિદુવાચ । અહો અદ્ય વયં બ્રહ્મન્ સત્સેવ્યાઃ ક્ષત્રબન્ધવઃ । કૃપયાતિથિરૂપેણ ભવદ્‌ભિસ્તીર્થકાઃ કૃતાઃ

પરિક્ષિતે કહ્યું: બ્રાહ્મણ, આજે અમે માત્ર ક્ષત્રિય હોવા છતાં પણ તમારી કૃપાથી સેવા કરવા યોગ્ય બન્યા છીએ. તમે મહાન મહેમાન બની આવ્યા અને અમારી ભૂમિને પવિત્ર કરી.

યેષાં સંસ્મરણાત્ પુંસાં સદ્યઃ શુદ્ધ્યન્તિ વૈ ગૃહાઃ । કિં પુનર્દર્શનસ્પર્શ પાદશૌચાસનાદિભિઃ

જેનાં સ્મરણથી જ માણસના ઘર તરત પવિત્ર થઈ જાય છે, તો પછી તમને જોવું, સ્પર્શવું, પગ ધોવું કે આસન આપવું વગેરેની તો વાત જ શું?

સાન્નિધ્યાત્તે મહાયોગિન્ પાતકાનિ મહાન્ત્યપિ । સદ્યો નશ્યન્તિ વૈ પુંસાં વિષ્ણોરિવ સુરેતરાઃ

તમારી હાજરીથી, હે મહાયોગી, માણસોના મોટા પાપ પણ તરત નાશ પામે છે, જેમ વિષ્ણુ દૈત્યનો વિનાશ કરે છે.