શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં સુખં ઉત્પદ્યતે કથમ્ । સ્થાપનં સર્વવર્ણેષુ પ્રેમપૂર્વં પ્રયત્નતઃ

ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય ધરાવનારા લોકોમાં સુખ કેવી રીતે જન્મે છે? એ બધામાં પ્રેમપૂર્વક અને પ્રયત્નથી કેવી રીતે સ્થાપિત કરી શકાય?

કુમારા ઊચુઃ - મા ચિન્તાં કુરુ દેવર્ષે હર્ષં ચિત્તે સમાવહ । ઉપાયઃ સુખસાધ્યોઽત્ર વર્તતે પૂર્વ એવ હિ

કુમારો બોલ્યા: દેવર્ષિ, ચિંતા ન કરશો અને હૃદયમાં આનંદ લાવો. અહીં સુખથી પ્રાપ્ત થતો ઉપાય પહેલેથી જ હાજર છે.

અહો નારદ ધન્યોઽસિ વિરક્તાનાં શિરોમણિઃ । સદા શ્રીકૃષ્ણદાસાનાં અગ્રણીઃ યોગભાસ્કરઃ

અરે નારદ, તમે ધન્ય છો, વૈરાગ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, હંમેશા શ્રીકૃષ્ણના દાસોમાં અગ્રેસર અને યોગીઓમાં સૂર્ય સમાન છો.

ત્વયિ ચિત્રં ન મન્તવ્યં ભક્ત્યર્થં અનુવર્તિનિ । ઘટતે કૃષ્ણદાસસ્ય ભક્તેઃ સંસ્થાપના સદા

તમામાં, જે હંમેશા ભક્તિના માર્ગે ચાલો છો, કૃષ્ણના દાસ માટે ભક્તિની સ્થાપના હંમેશા થાય છે એ આશ્ચર્યની વાત નથી.

ઋષિર્બહવો લોકે પન્થાનઃ પ્રકટીકૃતાઃ । શ્રમસાધ્યાશ્ચ તે સર્વે પ્રાયઃ સ્વર્ગફલપ્રદાઃ

દુનિયામાં ઘણા ઋષિઓએ અનેક માર્ગો બતાવ્યા છે, જે બધા મહેનતથી પ્રાપ્ત થાય છે અને મોટેભાગે સ્વર્ગના ફળ આપે છે.

વૈકુણ્ઠસાધકં પન્થાઃ સ તુ ગોપ્યો હિ વર્તતે । તસ્યોપદેષ્ટા પુરુષઃ પ્રાયો ભાગ્યેન લભ્યતે

પણ જે માર્ગ વૈકુંઠ સુધી પહોંચાડે છે, એ તો ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યો છે; એ માર્ગ બતાવનાર પુરુષ ભાગ્યથી જ મળે છે.

સત્કર્મ તવ નિર્દિષ્ટં વ્યોમવાચા તુ યત્પુરા । તદુચ્યતે શ્રૃણુષ્વાદ્ય સ્થિરચિત્તઃ પ્રસન્નધીઃ

આગળ આકાશવાણી દ્વારા જે સৎકર્મ તને જણાવાયું હતું, એ હવે સમજાવું છું; આજે સ્થિર મન અને પ્રસન્ન બુદ્ધિથી સાંભળ.

દ્રવ્યયજ્ઞાસ્તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્તથાપરે । સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ તે તુ કર્મવિસૂચકાઃ

કેટલાંક દ્રવ્યયજ્ઞ કરે છે, કેટલાંક તપયજ્ઞ, બીજાં યોગયજ્ઞ અને કેટલાક સ્વાધ્યાય તથા જ્ઞાનયજ્ઞ કરે છે; આ બધું કર્મ જ કહેવાય છે.

સત્કર્મસૂચકો નૂનં જ્ઞાનયજ્ઞઃ સ્મૃતો બુધૈઃ । શ્રીમદ્‌ભાગવતાલાપઃ સ તુ ગીતઃ શુકાદિભિઃ

આ બધામાં જ્ઞાનયજ્ઞને જ સારા કર્મનું નિશાન માનવામાં આવે છે; શ્રીમદ્ ભાગવતના સંવાદને તો શુકાદિકે ગાયું છે.

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં તદ્‌ઘોષેણ બલં મહત્ । વ્રજિષ્યતિ દ્વયોઃ કષ્ટં સુખં ભક્તેર્ભવિષ્યતિ

એ સંવાદના પ્રચારથી ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યને મહાન બળ મળે છે; બંનેના દુઃખ દૂર થાય છે અને ભક્તને સુખ મળે છે.

પ્રલયં હિ ગમિષ્યન્તિ શ્રીમદ્‌ભાગવતધ્વનેઃ । કલેર્દોષા ઇમે સર્વ સિંહશબ્દાદ્ વૃકા ઇવ

શ્રીમદ્ ભાગવતના માર્ગના ધ્વનિથી કલિયુગના બધા દોષો સિંહના ગર્જનાથી વાઘ જેવા નાશ પામશે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંયુક્તા ભક્તિઃ પ્રેમરસાવહા । પ્રતિગેહં પ્રતિજનં તતઃ ક્રીડાં કરિષ્યતિ

જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, પ્રેમરસ આપતી ભક્તિ ઘર-ઘર અને દરેક મનુષ્યમાં રમશે.

નારદ ઉવાચ - વેદવેદાન્તઘોષૈશ્ચ ગીતાપાઠૈઃ પ્રબોધિતમ્ । ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં નોદતિષ્ઠત્ ત્રિકં યદા

નારદે કહ્યું: જ્યારે વેદ, ઉપનિષદ અને ગીતાના પાઠના ઘોષ છતાં પણ ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિક એકઠું ઊભું થતું નથી—

શ્રીમદ્‌ભાગવત આલાપાત્ તત્કથં બોધમેષ્યતિ । તત્કથાસુ તુ વેદાર્થઃ શ્લોકે શ્લોકે પદે પદે

શ્રીમદ્ ભાગવતનું પઠન કરવાથી એ વિષયની સમજ ઊભી થાય છે; એની વાર્તાઓમાં, દરેક શ્લોક અને દરેક શબ્દમાં વેદનો અર્થ છલકે છે.

છિન્દન્તુ સંશયં હ્યેનં ભવન્તોઽમોઘદર્શનાઃ । વિલમ્બો નાત્ર કર્તવ્યઃ શરણાગતવત્સલાઃ

હે નિર્ભ્રાંતિ દ્રષ્ટિવાળા મહાનુભાવો, કૃપા કરીને આ સંશય દૂર કરો; અહીં વિલંબ કરવો યોગ્ય નથી, કેમ કે તમે શરણાગત પર દયાળુ છો.

કુમારા ઊચુઃ - વેદોપનિષદાં સારાત્ જાતા ભાગવતી કથા । અત્યુત્તમા તતો ભાતિ પૃથગ્ભૂતા ફલાકૃતિઃ

કુમારો બોલ્યા: વેદ અને ઉપનિષદના સારથી ભાગવત કથા ઉત્પન્ન થઈ છે; એટલે એ વિશિષ્ટ રીતે પોતાનું અનન્ય ફળ લઈને સર્વોત્કૃષ્ટ રીતે તેજસ્વી બને છે.

આમૂલાગ્રં રસસ્તિષ્ઠન્ નાસ્તે ન સ્વાદ્યતે યથા । સભૂયઃ સંપૃથગ્ભૂતઃ ફલે વિશ્વમનોહરઃ

જેમ મૂળથી ટોચ સુધી રહેલો રસ અલગ ન પાડીએ ત્યાં સુધી સ્વાદિષ્ટ લાગતો નથી, તેમ સંપૂર્ણ રીતે અલગ પડ્યા પછી એ ફળ સૌને આનંદ આપે છે.

યથા દુગ્ધે સ્થિતં સર્પિઃ ન સ્વાદાયોપકલ્પતે । પૃથગ્ભૂતં હિ તદ્‌ગવ્યં દેવાનાં રસવર્ધનમ્

જેમ દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે પણ અલગ ન પાડીએ ત્યાં સુધી તેનો સ્વાદ મળતો નથી, અને એ ગાયનું ઘી અલગ થતાં દેવતાઓને આનંદ આપે છે,

ઇક્ષૂણામપિ મધ્યાન્તં શર્કરા વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ । પૃથગ્ભૂતા ચ સા મિષ્ટા તથા ભાગવતી કથા

જેમ ઈખમાં મધ્યથી અંત સુધી શક્કર વ્યાપી હોય છે, પણ એ અલગ પાડીએ ત્યારે જ મીઠી લાગે છે; એ જ રીતે ભાગવત કથા પણ છે.

ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ । ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં સ્થાપનાય પ્રકાશિતમ્

આ ભાગવત નામનું પુરાણ, જે વિદ્વાનો દ્વારા માન્ય છે, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની સ્થાપના માટે પ્રકાશિત થયું છે.

વેદાન્તવેદસુસ્નાતે ગીતાયા અપિ કર્તરિ । પરિતાપવતિ વ્યાસે મુહ્યત્યજ્ઞાનસાગરે

જે વ્યક્તિ વેદ અને વેદાંતમાં નિષ્ણાત છે, ગીતા લખનાર છે, એવો વ્યાસ પણ જ્યારે દુઃખથી પીડાઈ ગયો, ત્યારે અજ્ઞાનના દરિયામાં મૂંઝાઈ ગયો.

તદા ત્વયા પુરા પ્રોક્તં ચતુઃશ્લોકસમન્વિતમ્ । તદીયશ્રવણાત્ સદ્યો નિર્બાધો બાદરાયણઃ

ત્યારે તમે અગાઉ ચાર શ્લોકોમાં જે ઉપદેશ આપ્યો હતો, એ સાંભળતાં જ બાદરાયણ તુરંત તમામ દુઃખમાંથી મુક્ત થયો.

તત્ર તે વિસ્મયઃ કેન યતઃ પ્રશ્નકરો ભવાન્ । શ્રીમદ્‌ભાગવતં શ્રાવ્ય શોકદુઃખવિનાશનમ્

તો પછી તમને આ આશ્ચર્ય શેનું છે, કે તમે આ પ્રશ્ન પૂછો છો? શ્રીમદ્ ભાગવત સાંભળવું જોઈએ, કારણ કે એ શોક અને દુઃખનો નાશ કરે છે.

નારદ ઉવાચ - (વસંતિતિલકા) યદ્દર્શનં ચ વિનિહન્ત્યશુભાનિ સદ્યઃ શ્રેયસ્તનોતિ ભવદુઃખદવાર્દિતાનામ્ । નિઃશેષશેષમુખગીતકથૈકપાનાઃ પ્રેમપ્રકાશકૃતયે શરણં ગતોઽસ્મિ

નારદે કહ્યું: જે દર્શન તરત જ અશુભતાઓનો નાશ કરે છે અને સંસારના દુઃખથી પીડાયેલી આત્માઓને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપે છે, શુદ્ધજનોએ ગાયેલ કથારસમાં લીન રહીને પ્રેમ પ્રગટ કરવા માટે, હું એમાં શરણ આવી ગયો છું.

ભાગ્યોદયેન બહુજન્મસમર્જિતેન સત્સંગમં ચ લભતે પુરુષો યદા વૈ । અજ્ઞાનહેતુકૃતમોહમદાન્ધકાર નાશં વિધાય હિ તદોદયતે વિવેકઃ

જ્યારે અનેક જન્મોની કમાણીથી મળેલી શુભકર્મના ફળે માણસને સજ્જનોની સંગતિ મળે છે, ત્યારે અજ્ઞાનથી પેદા થયેલા મોહ અને અહંકારના અંધકારનો નાશ કરીને વિવેકનું પ્રભાત થાય છે.

શ્રીમદ્‌ભાગવતમાહાત્મ્યમ્ - તૃતીયોઽધ્યાયઃ સનકાદિમુખાત્ શ્રીમદ્‌ભાગવતશ્રવણેન ભક્ત્તેસ્તુષ્ટીર્જ્ઞાનવૈરાગ્યયોઃ પુષ્ટિશ્ચ - નારદ ઉવાચ - (અનુષ્ટુપ્) જ્ઞાનયજ્ઞં કરિષ્યામિ શુકશાસ્ત્રકથોજ્જ્વલમ્ । ભક્તિર્જ્ઞાનવિરાગાણાં સ્થાપનાર્થં પ્રયત્નતઃ

શ્રીમદ્ ભાગવતનું મહાત્મ્ય – ત્રીજું અધ્યાય. સનકાદિ મુનિઓના મુખેથી ભાગવત સાંભળવાથી ભક્તને તૃપ્તિ મળે છે અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યની વૃદ્ધિ થાય છે.

કુત્ર કાર્યો મયા યજ્ઞઃ સ્થલં તદ્‌વાચ્યતામિહ । મહિમા શુકશાસ્ત્રસ્ય વક્તવ્યો વેદપારગૈઃ

નારદે કહ્યું: હું શુકમુનિના શાસ્ત્રની કથાથી ઉજ્જવલ જ્ઞાનયજ્ઞ કરવાનું છું, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની સ્થાપના માટે પ્રયત્નપૂર્વક.

કિયદ્‌ભિઃ દિવસૈઃ શ્રાવ્યા શ્રીમદ્‌ભાગવતી કથા । કો વિધિઃ તત્ર કર્તવ્યો મમેદં બ્રુવતામિતઃ

આ યજ્ઞ કયા સ્થળે કરવો જોઈએ? કૃપા કરીને અહીંનું સ્થાન જણાવો. શુકશાસ્ત્રનું મહાત્મ્ય વેદપારંગત વિદ્વાનો દ્વારા વર્ણવવું જોઈએ.

કુમારા ઊચુઃ - શ્રૃણુ નારદ વક્ષ્યામો વિનમ્રાય વિવેકિને । ગંગાદ્વારસમીપે તુ તટં આનન્દનામકમ્

કેટલા દિવસમાં શ્રીમદ્ ભાગવત કથા સાંભળવી જોઈએ? ત્યાં કયો વિધિ રાખવો જોઈએ? કૃપા કરીને મને આ કહો.