શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મા ભૈષ્ટ ભ્રાતરો મહ્યં યૂયમિત્યાહ કૌશિકઃ। અનન્યભાવાન્પાર્ષદાનાત્મનો મરુતાં ગણાન્

કૌશિકે કહ્યું: 'ભાઈઓ, ડરશો નહીં, તમે તો મારા પ્રિય છો. તમે મારા સહાયકો, મારુતોના જૂથો, મારા પર સંપૂર્ણ ભક્તિ ધરાવતા છો.'

ન મમાર દિતેર્ગર્ભઃ શ્રીનિવાસાનુકમ્પયા। બહુધા કુલિશક્ષુણ્ણો દ્રૌણ્યસ્ત્રેણ યથા ભવાન્

શ્રીનિવાસની કૃપાથી દિતીનો ગર્ભ મર્યો નહીં; વજ્રથી વારંવાર ફાટ્યો છતાં, જેમ તમે દ્રોણના શસ્ત્રથી બચ્યા તેમ.

સકૃદિષ્ટ્વાદિપુરુષં પુરુષો યાતિ સામ્યતામ્। સંવત્સરં કિઞ્ચિદૂનં દિત્યા યદ્ધરિરર્ચિતઃ

પ્રથમ પુરુષની એકવાર પણ ભક્તિ કરવાથી મનુષ્ય સમાનતા પામે છે; દિતીએ લગભગ એક વર્ષ સુધી હરિની પૂજા કરી હતી.

સજૂરિન્દ્રેણ પઞ્ચાશદ્દેવાસ્તે મરુતોઽભવન્। વ્યપોહ્ય માતૃદોષં તે હરિણા સોમપાઃ કૃતાઃ

ઈન્દ્ર સાથે મળીને, એ પચાસ દેવતાઓ મારુત બન્યા; માતાની ભૂલ દૂર કરીને, હરિએ તેમને સોમપાનના અધિકારી બનાવ્યા.

દિતિરુત્થાય દદૃશે કુમારાનનલપ્રભાન્। ઇન્દ્રેણ સહિતાન્દેવી પર્યતુષ્યદનિન્દિતા

દિતિ ઊભી થઈ અને તેણે પોતાના દીકરાઓને જોયા, જે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવતા હતા. તેઓ દેવી સાથે અને ઇન્દ્ર સાથે આનંદપૂર્વક એકત્ર હતા.

અથેન્દ્રમાહ તાતાહમાદિત્યાનાં ભયાવહમ્। અપત્યમિચ્છન્ત્યચરં વ્રતમેતત્સુદુષ્કરમ્

પછી દિતિએ ઇન્દ્રને કહ્યું: 'બેટા, મેં દીકરો મેળવવાની ઇચ્છાથી આ અત્યંત કઠિન વ્રત લીધું હતું, જે આદિત્યોને ભય આપે છે.'

એકઃ સઙ્કલ્પિતઃ પુત્રઃ સપ્ત સપ્તાભવન્કથમ્। યદિ તે વિદિતં પુત્ર સત્યં કથય મા મૃષા

'મારે એક જ દીકરો થવો હતો, પણ હવે સાત સાત થઈ ગયા છે—આ કેવી રીતે થયું? જો તને ખબર હોય, તો સાચું કહેજે, મને ખોટું ના બોલજે.'

ઇન્દ્ર ઉવાચ। અમ્બ તેઽહં વ્યવસિતમુપધાર્યાગતોઽન્તિકમ્। લબ્ધાન્તરોઽચ્છિદં ગર્ભમર્થબુદ્ધિર્ન ધર્મદૃક્

ઇન્દ્ર બોલ્યા: 'મા, તારો ઇરાદો સમજીને હું તારા નજીક આવ્યો હતો. મને તક મળી ત્યારે મેં તારો ગર્ભ ભાગ્યો, પણ એ સમયે મારું મન ધર્મમાં નહોતું, ફક્ત મારા હિતમાં હતું.'

કૃત્તો મે સપ્તધા ગર્ભ આસન્સપ્ત કુમારકાઃ। તેઽપિ ચૈકૈકશો વૃક્ણાઃ સપ્તધા નાપિ મમ્રિરે

'મેં તારો ગર્ભ સાત ભાગે વિભાજિત કર્યો અને એમાંથી સાત દીકરાઓ થયા. પછી દરેકને ફરી સાત ભાગે વહેંચ્યા, છતાં પણ કોઈ મર્યા નહીં.'

તતસ્તત્પરમાશ્ચર્યં વીક્ષ્ય વ્યવસિતં મયા। મહાપુરુષપૂજાયાઃ સિદ્ધિઃ કાપ્યાનુષઙ્ગિણી

'પછી, જ્યારે મેં આ અદ્દભુત ઘટના જોઈ કે જે મારા દ્વારા બની, ત્યારે સમજાયું કે મહાપુરુષની પૂજા દ્વારા જ આવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.'

આરાધનં ભગવત ઈહમાના નિરાશિષઃ। યે તુ નેચ્છન્ત્યપિ પરં તે સ્વાર્થકુશલાઃ સ્મૃતાઃ

'જે લોકો ભગવાનની નિશ્વાર્થ ભક્તિ કરે છે અને કશું ઈચ્છતા નથી, તેઓ સાચા સમજદાર કહેવાય છે—even જો તેઓ કશું વધુ માંગતા પણ નથી; પણ જે ફક્ત પોતાનું જ હિત જુએ છે, તેઓ એવા નથી.'

આરાધ્યાત્મપ્રદં દેવં સ્વાત્માનં જગદીશ્વરમ્। કો વૃણીત ગુણસ્પર્શં બુધઃ સ્યાન્નરકેઽપિ યત્

'જે ભગવાન પોતાનું સ્વરૂપ આપે છે, જગતના સ્વામી છે અને આપણા આત્મા છે, એવા ભગવાનની આરાધના છોડીને કોણ બુદ્ધિશાળી માણસ છે જે ગુણોના સ્પર્શને પસંદ કરે, જે નરક સુધી લઈ જાય છે?'

તદિદં મમ દૌર્જન્યં બાલિશસ્ય મહીયસિ। ક્ષન્તુમર્હસિ માતસ્ત્વં દિષ્ટ્યા ગર્ભો મૃતોત્થિતઃ

'માતા, હું નાદાન અને નીચ છું, તેથી મારો આ મોટો અપમાન માફ કરી દે. સદભાગ્યે તારો ગર્ભ ફરીથી જીવતો થયો છે.'

શ્રીશુક ઉવાચ। ઇન્દ્રસ્તયાભ્યનુજ્ઞાતઃ શુદ્ધભાવેન તુષ્ટયા। મરુદ્ભિઃ સહ તાં નત્વા જગામ ત્રિદિવં પ્રભુઃ

શ્રીશુકદેવજી કહે છે: ત્યારબાદ, માતાએ સ્વચ્છ હૃદયથી અને સંતોષથી ઇન્દ્રને અનુમતિ આપી. ઇન્દ્રે અને મારુતો સાથે માતાને વંદન કરીને સ્વર્ગમાં પાછા ગયા.

એવં તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। મઙ્ગલં મરુતાં જન્મ કિં ભૂયઃ કથયામિ તે

'તમે જે પૂછ્યું તે બધું, એટલે કે મારુતોનો શુભ જન્મ, મેં કહી દીધું. હવે તને બીજું શું કહું?'

સૂત ઉવાચ । મહીપતિસ્ત્વથ તત્કર્મ ગર્હ્યં વિચિન્તયન્ નાત્મકૃતં સુદુર્મનાઃ । અહો મયા નીચમનાર્યવત્કૃતં નિરાગસિ બ્રહ્મણિ ગૂઢતેજસિ

સૂતજી કહે છે: રાજાએ, જે પોતે એ કાર્યનો કર્તા નહોતો, એ દોષારોપણ લાયક કર્મ વિશે ઘણી ચિંતામાં પડી ગયો. 'અરે, મેં પાપી અને અનારીની જેમ નિર્દોષ અને ગુપ્ત શક્તિવાળા બ્રાહ્મણ સાથે એવું દુષ્કર્મ કર્યું!' એમ વિચારવા લાગ્યો.

ધ્રુવં તતો મે કૃતદેવહેલનાદ્ દુરત્યયં વ્યસનં નાતિદીર્ઘાત્ । તદસ્તુ કામં હ્યઘનિષ્કૃતાય મે યથા ન કુર્યાં પુનરેવમદ્ધા

'નિશ્ચિત છે કે દેવતાઓનું અપમાન કરવાને કારણે હવે ટૂંક સમયમાં મારા પર મોટું દુઃખ આવવાનું છે, જે પાર પડવું અઘરું છે. એ દુઃખ આવવા દેજે—એ જ મારા પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત થાય, જેથી હું ફરી ક્યારેય આવું ન કરું.'

અદ્યૈવ રાજ્યં બલમૃદ્ધકોશં પ્રકોપિતબ્રહ્મકુલાનલો મે । દહત્વભદ્રસ્ય પુનર્ન મેઽભૂત્ પાપીયસી ધીર્દ્વિજદેવગોભ્યઃ

'આજે જ, મારા પર ગુસ્સે થયેલા બ્રાહ્મણના શાપરૂપ અગ્નિએ મારું રાજ્ય, શક્તિ અને ધન-દોળ બળીને ખાખ કરી નાખે. હું દુર્ભાગી, ફરી ક્યારેય બ્રાહ્મણ, દેવતા કે ગાય પ્રત્યે દુષ્ટ વિચાર ન લાવું.'

સ ચિન્તયન્નિત્થમથાશૃણોદ્ યથા મુનેઃ સુતોક્તો નિર્‌ઋતિસ્તક્ષકાખ્યઃ । સ સાધુ મેને ન ચિરેણ તક્ષકા નલં પ્રસક્તસ્ય વિરક્તિકારણમ્

એ રીતે વિચારતા-વિચારતા તેણે સાંભળ્યું કે મુનિના પુત્રે તેના માટે મૃત્યુ, એટલે કે તક્ષકનું નામ લીધું છે. રાજાએ એને સારું માન્યું, કેમ કે ટૂંક સમયમાં તક્ષક તેને સંસારથી વિમુખ કરી દેશે.

અથો વિહાયેમમમું ચ લોકં વિમર્શિતૌ હેયતયા પુરસ્તાત્ । કૃષ્ણાઙ્‌ઘ્રિસેવામધિમન્યમાન ઉપાવિશત્ પ્રાયમમર્ત્યનદ્યામ્

પછી, તેણે આ લોક અને પરલોક બંનેને ત્યજી દીધા, અને પહેલેથી જ એમના મૂલ્યને નકામા માની લીધા. હવે કૃષ્ણના ચરણસેવાને સર્વોપરી માનીને, તે અમર નદીના કિનારે ઉપવાસ પર બેસી ગયો.

યા વૈ લસચ્છ્રીતુલસીવિમિશ્ર કૃષ્ણાઙ્‌ઘ્રિરેણ્વભ્યધિકામ્બુનેત્રી । પુનાતિ લોકાનુભયત્ર સેશાન્ કસ્તાં ન સેવેત મરિષ્યમાણઃ

એ નદી, જેના પાણી કૃષ્ણના ચરણરજથી ભેળાયેલા છે અને ગંગાથી પણ વધુ પવિત્ર છે, એ બધા લોક અને તેમના શાસકોને પવિત્ર કરે છે—તો મૃત્યુના મુખમાં હોય એવો કોણ છે જે તેની સેવા ન કરે?

ઇતિ વ્યવચ્છિદ્ય સ પાણ્ડવેયઃ પ્રાયોપવેશં પ્રતિ વિષ્ણુપદ્યામ્ । દધૌ મુકુન્દાઙ્‌ઘ્રિમનન્યભાવો મુનિવ્રતો મુક્તસમસ્તસઙ્ગઃ

આ રીતે પાંડુપુત્રે નક્કી કર્યું અને વિષ્ણુપદના કિનારે પ્રાયોપવેશનું વ્રત લીધું. તેણે મનને માત્ર મુકુન્દના ચરણોમાં લગાડ્યું, મુનિ જેવી પ્રતિજ્ઞા રાખી અને સર્વ સંસારી બંધનોથી મુક્ત થઈ ગયો.

તત્રોપજગ્મુર્ભુવનં પુનાના મહાનુભાવા મુનયઃ સશિષ્યાઃ । પ્રાયેણ તીર્થાભિગમાપદેશૈઃ સ્વયં હિ તીર્થાનિ પુનન્તિ સન્તઃ

ત્યાં વિશ્વને પવિત્ર કરનારા મહાન અને મહાનુભાવી ઋષિઓ તેમના શિષ્યો સાથે આવ્યા. મોટાભાગે તેઓ તીર્થયાત્રાના બહાને આવ્યા હતા, કારણ કે સારા લોકો પોતે તીર્થોને પવિત્ર કરે છે.

અત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ્યવનઃ શરદ્વાન્ અરિષ્ટનેમિર્ભૃગુરઙ્‌ગિરાશ્ચ । પરાશરો ગાધિસુતોઽથ રામ ઉતથ્ય ઇન્દ્રપ્રમદેધ્મવાહૌ

અત્રિ, વસિષ્ઠ, ચ્યવન, શરદ્વાન, અરીષ્ટનેમિ, ભૃગુ અને અંગિરા; પરાશર, ગાધિના પુત્ર, પછી રામ, ઉતથ્ય, ઇન્દ્રપ્રમદ અને ઇધ્મવાહ પણ આવ્યા.

મેધાતિથિર્દેવલ આર્ષ્ટિષેણો ભારદ્વાજો ગૌતમઃ પિપ્પલાદઃ । મૈત્રેય ઔર્વઃ કવષઃ કુમ્ભયોનિઃ દ્વૈપાયનો ભગવાન્ નારદશ્ચ

મેધાતિથિ, દેવલ, આર્ષ્ટિષેણ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ, પિપ્પલાદ, મૈત્રેય, ઔર્વ, કવષ, કુંભયોની, દ્વૈપાયન અને ભગવંત નારદ પણ આવ્યા.

અન્યે ચ દેવર્ષિબ્રહ્મર્ષિવર્યા રાજર્ષિવર્યા અરુણાદયશ્ચ । નાનાર્ષેયપ્રવરાન્ સમેતાન્ અભ્યર્ચ્ય રાજા શિરસા વવન્દે

અને અનેક દેવઋષિ, બ્રહ્મઋષિ અને રાજઋષિ, તેમજ અરુણ અને તેમના સાથીઓ પણ આવ્યા. રાજાએ એકત્ર થયેલા મહાન ઋષિપ્રવરોનું સન્માન કરીને, નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.

સુખોપવિષ્ટેષ્વથ તેષુ ભૂયઃ કૃતપ્રણામઃ સ્વચિકીર્ષિતં યત્ । વિજ્ઞાપયામાસ વિવિક્તચેતા ઉપસ્થિતોઽગ્રેઽભિગૃહીતપાણિઃ

પછી જ્યારે બધા આરામથી બેઠા, ત્યારે રાજાએ પ્રણામ કરીને, સ્વચ્છ મનથી અને પોતાની ઈચ્છા અનુસાર વર્તવાનું નક્કી કરીને, બંને હાથ જોડીને તેમના સમક્ષ ઊભો રહ્યો.

રાજોવાચ અહો વયં ધન્યતમા નૃપાણાં મહત્તમાનુગ્રહણીયશીલાઃ । રાજ્ઞાં કુલં બ્રાહ્મણપાદશૌચાદ્ દૂરાદ્ વિસૃષ્ટં બત ગર્હ્યકર્મ

રાજાએ કહ્યું: 'અરે, રાજાઓમાં અમે સૌથી ધન્ય છીએ, કેમ કે મહાન લોકો અમારી ઉપર કૃપા કરવા માટે આવ્યા છે. બ્રાહ્મણોના ચરણોનું પવિત્રતા છોડવાથી રાજવંશ દૂર ફેંકાઈ ગયો છે—હાય, શું નિંદનીય કામ થયું છે.'

તસ્યૈવ મેઽઘસ્ય પરાવરેશો વ્યાસક્તચિત્તસ્ય ગૃહેષ્વભીક્ષ્ણમ્ । નિર્વેદમૂલો દ્વિજશાપરૂપો યત્ર પ્રસક્તો ભયમાશુ ધત્તે

મારા જેવા પાપી માટે, સર્વના સ્વામી ભગવાને, જેનું મન વારંવાર ઘરગથ્થુ કામોમાં જકડાયલું છે, દ્વિજોના વચનથી ઉપજેલી વૈરાગ્યની ભાવના આપી છે, જ્યાં આસક્તિથી તરત જ ભય ઊભું થાય છે.