શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યા યાઃ કથા ભગવતઃ કથનીયોરુકર્મણઃ । ગુણકર્માશ્રયાઃ પુમ્ભિઃ સંસેવ્યાસ્તા બુભૂષુભિઃ

ભગવાનના જે જે કથા-વાર્તા છે, જે તેમના ગુણ અને કર્મ પર આધારિત છે, એ બધું જ સાચા જીવનની ઈચ્છા રાખનારા મનુષ્યોએ શ્રદ્ધાથી સાંભળવું જોઈએ.

ઋષય ઊચુઃ સૂત જીવ સમાઃ સૌમ્ય શાશ્વતીર્વિશદં યશઃ । યસ્ત્વં શંસસિ કૃષ્ણસ્ય મર્ત્યાનાં અમૃતં હિ નઃ

ઋષિઓએ કહ્યું: સૌમ્ય સૂતજી, તું લાંબું જીવન અને શાશ્વત યશ પામજે, કેમ કે તું મૃત્યુ પામનાર લોકોને કૃષ્ણના કથારૂપ અમૃત પીવડાવે છે.

કર્મણ્યસ્મિન્ અનાશ્વાસે ધૂમધૂમ્રાત્મનાં ભવાન્ । આપાયયતિ ગોવિન્દ પાદપદ્માસવં મધુ

આ અસ્થિર અને ધૂંધળા મનવાળા લોકોના સંસારમાં, તું અમને ગોવિંદના પદપદ્મનું મધુર અમૃત પીવડાવે છે.

તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગં નાપુનર્ભવમ્ । ભગવત્ સઙ્‌ગિસંગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ

ભગવાનના ભક્તોનું એક ક્ષણનું સંગ પણ અમે સ્વર્ગ કે મોક્ષથી તોલી શકીએ નહીં—તો પછી અન્ય કોઈ પણ ઇચ્છા તો નાની જ છે.

કો નામ તૃપ્યેદ્ રસવિત્કથાયાં મહત્તમૈકાન્ત પરાયણસ્ય । નાન્તં ગુણાનાં અગુણસ્ય જગ્મુઃ યોગેશ્વરા યે ભવપાદ્મમુખ્યાઃ

કોણ છે જે મહાન આત્માઓના એકમાત્ર આશ્રય ભગવાનની અમૃતમય કથાઓ સાંભળીને તૃપ્ત થાય? યોગના મહાપંડિતો, બ્રહ્માજીથી ઉત્પન્ન થયેલા શ્રેષ્ઠ લોકો પણ, ગુણાતીત એવા ભગવાનના ગુણોની અંતિમ સીમા સુધી પહોંચી શક્યા નથી.

તન્નો ભવાન્ વૈ ભગવત્પ્રધાનો મહત્તમૈકાન્ત પરાયણસ્ય । હરેરુદારં ચરિતં વિશુદ્ધં શુશ્રૂષતાં નો વિતનોતુ વિદ્વન્

તેથી, હે વિદ્વાન, તમે તો ભગવાનના શ્રેષ્ઠ ભક્તો છો, કૃપા કરીને અમને હરિના ઉદાર અને પવિત્ર ચરિત્રો કહો, કારણ કે અમે તે સાંભળવા આતુર છીએ.

સ વૈ મહાભાગવતઃ પરીક્ષિદ્ યેનાપવર્ગાખ્યમદભ્રબુદ્ધિઃ । જ્ઞાનેન વૈયાસકિશબ્દિતેન ભેજે ખગેન્દ્રધ્વજપાદમૂલમ્

પરીક્ષિત મહાભાગવત એવા હતા કે જેમની નિર્ભ્રમ બુદ્ધિ મોક્ષ તરફ હતી. વ્યાસપુત્રે જે જ્ઞાન આપ્યું, તેના દ્વારા તેમણે ગરુડધારી ભગવાનના ચરણોમાં સ્થાન મેળવ્યું.

તન્નઃ પરં પુણ્યમસંવૃતાર્થં આખ્યાનમત્યદ્ભુત યોગનિષ્ઠમ્ । આખ્યાહ્યનન્તા ચરિતોપપન્નં પારીક્ષિતં ભાગવતાભિરામમ્

તેથી, કૃપા કરીને અમને તે પરમ પાવન, અદ્ભુત અને યોગમય કથા કહો, જેનો અર્થ સ્પષ્ટ છે, જેમાં અનંત ભગવાનના ચરિત્રો ભરપૂર છે, અને જે પરીક્ષિત તથા ભક્તોને આનંદ આપે છે.

સૂત ઉવાચ । અહો વયં જન્મભૃતોઽદ્ય હાસ્મ વૃદ્ધાનુવૃત્ત્યાપિ વિલોમજાતાઃ । દૌષ્કુલ્યમાધિં વિધુનોતિ શીઘ્રં મહત્તમાનામભિધાનયોગઃ

સૂતજી બોલ્યા: અરે, આજે તો અમે, નીચ કુળમાં જન્મેલા હોવા છતાં, વડીલોના માર્ગે ચાલીને ધન્ય થઈ ગયા. મહાન આત્માઓના વચનસંગથી કુટુંબની અશુદ્ધિ અને મનની પીડા ઝડપથી દૂર થઈ જાય છે.

કુતઃ પુનર્ગૃણતો નામ તસ્ય મહત્તમૈકાન્ત પરાયણસ્ય । યોઽનન્તશક્તિઃ ભગવાનનન્તો મહદ્ગુણત્વાદ્ યમનન્તમાહુઃ

તો પછી, જે મહાન આત્માઓના એકમાત્ર આશ્રય એવા અનંત શક્તિશાળી ભગવાનનું નામ લેવાય છે, એનું ગુણગાન કરનારા માટે તો શું કહેવું? ભગવાન અનંત છે, કેમ કે એમના ગુણો પણ અનંત છે.

એતાવતાલં નનુ સૂચિતેન ગુણૈરસામ્યાનતિશાયનસ્ય । હિત્વેતરાન્ પ્રાર્થયતો વિભૂતિઃ યસ્યાઙ્‌ઘ્રિરેણું જુષતેઽનભીપ્સોઃ

આટલું જ પૂરતું છે ભગવાનના અસમાન અને અપરંપાર ગુણો દર્શાવવા માટે. જેમના ચરણરજને મેળવવા માટે બધું ત્યાગી દેનારા પણ ઇચ્છા રાખે છે, જ્યારે ભગવાનને એમાં કોઈ ઇચ્છા જ નથી.

અથાપિ યત્પાદનખાવસૃષ્ટં જગદ્વિરિઞ્ચોપહૃતાર્હણામ્ભઃ । સેશં પુનાત્યન્યતમો મુકુન્દાત્ કો નામ લોકે ભગવત્પદાર્થઃ

ઉપરાંત, બ્રહ્માજીએ પૂજા માટે જે પાણી ચરણોમાંથી મેળવ્યું, એ જ જગતને પવિત્ર કરે છે; તો પછી, ભગવાનના ચરણોની ઇચ્છા રાખનારને મુકુન્દથી શુદ્ધિ કેમ ન મળે?

યત્રાનુરક્તાઃ સહસૈવ ધીરા વ્યપોહ્ય દેહાદિષુ સઙ્ગમૂઢમ્ । વ્રજન્તિ તત્પારમહંસ્યમન્ત્યં યસ્મિન્નહિંસોપશમઃ સ્વધર્મઃ

જ્યાં ભક્તિથી ભરેલા વિવેકી લોકો, શરીર અને સંબંધોની મોહમાયાને ત્યજી, અહિંસા, શાંતિ અને પોતાના ધર્મથી યુક્ત પરમ હંસાવસ્થામાં પહોંચી જાય છે.

અહં હિ પૃષ્ટોઽર્યમણો ભવદ્‌ભિઃ આચક્ષ આત્માવગમોઽત્ર યાવાન્ । નભઃ પતન્ત્યાત્મસમં પતત્ત્રિણઃ તથા સમં વિષ્ણુગતિં વિપશ્ચિતઃ

હું તો આપ સૌ આર્યમાનો દ્વારા પૂછવામાં આવ્યો છું, એટલા માટે જેટલું મને સમજાયું છે, એટલું જણાવું છું. જેમ પંખીઓ આકાશમાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઉડે છે, તેમ વિદ્વાનો પણ પોતાના જ્ઞાન પ્રમાણે વિષ્ણુપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

એકદા ધનુરુદ્યમ્ય વિચરન્મૃગયાં વને । મૃગાનનુગતઃ શ્રાન્તઃ ક્ષુધિતસ્તૃષિતો ભૃશમ્

એક વખત, ધનુષ લઈને વનમાં શિકાર માટે ફરતા, એક હરણના પીછા કરતાં, રાજા ખૂબ થાકી ગયા અને તેમને ભારે ભૂખ અને તરસ લાગી.

જલાશયમચક્ષાણઃ પ્રવિવેશ તમાશ્રમમ્ । દદર્શ મુનિમાસીનં શાન્તં મીલિતલોચનમ્

પાણીની શોધમાં તેઓ એક આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા અને ત્યાં શાંત અને મીંચાયેલા નેત્રોવાળા મુનિને બેઠેલા જોયા.

પ્રતિરુદ્ધેન્દ્રિયપ્રાણ મનોબુદ્ધિમુપારતમ્ । સ્થાનત્રયાત્પરં પ્રાપ્તં બ્રહ્મભૂતમવિક્રિયમ્

મુનિએ ઇન્દ્રિય, શ્વાસ, મન અને બુદ્ધિને સંયમમાં રાખી, ત્રણ લોકોથી પર અને અવિચલ બ્રહ્મસ્વરૂપ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી હતી.

વિપ્રકીર્ણજટાચ્છન્નં રૌરવેણાજિનેન ચ । વિશુષ્યત્તાલુરુદકં તથાભૂતમયાચત

મુનિ જટાવાળાં અને હરણચામડાંથી ઢંકાયેલા હતા. રાજાને ગળામાં તરસ હતી, તેથી તેમણે એ સ્થિતિમાં મુનિ પાસે પાણી માગ્યું.

અલબ્ધતૃણભૂમ્યાદિઃ અસમ્પ્રાપ્તાર્ઘ્યસૂનૃતઃ । અવજ્ઞાતં ઇવાત્માનં મન્યમાનશ્ચુકોપ હ

ત્યાં ઘાસ, જમીન વગેરે મળ્યા નહીં, ન તો આરતીનું પાણી કે મીઠા શબ્દો મળ્યા. પોતાને અવગણવામાં આવ્યા હોય એમ લાગતાં, રાજાને ગુસ્સો આવ્યો.

અભૂતપૂર્વઃ સહસા ક્ષુત્તૃડ્ભ્યામર્દિતાત્મનઃ । બ્રાહ્મણં પ્રત્યભૂદ્બ્રહ્મન્ મત્સરો મન્યુરેવ ચ

એવી ભૂખ અને તરસે પીડાયેલી સ્થિતિ રાજાએ પહેલાં ક્યારેય અનુભવેલી નહોતી; બ્રાહ્મણ પ્રતિ તેઓમાં ઈર્ષ્યા અને ક્રોધ જાગ્યા.

સ તુ બ્રહ્મઋષેરંસે ગતાસુમુરગં રુષા । વિનિર્ગચ્છન્ ધનુષ્કોટ્યા નિધાય પુરમાગત્

પછી રાજાએ ગુસ્સામાં, મૃત્યુ પામેલું સાપ ધરીને, બ્રહ્મર્ષિના ખભા પર મૂકી દીધું અને આશ્રમ છોડીને પોતાના શહેર તરફ ચાલ્યા ગયા.

એષ કિં નિભૃતાશેષ કરણો મીલિતેક્ષણઃ । મૃષા સમાધિરાહોસ્વિત્ કિં નુ સ્યાત્ ક્ષત્રબન્ધુભિઃ

આ મહાત્મા, જેઓ સર્વે ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને આંખ મીંચીને બેઠેલા છે, ખરેખર ધ્યાનમાં લીન છે કે માત્ર દેખાડો કરે છે? ક્ષત્રિય વર્ગના લોકો વિશે શું માનવું?

તસ્ય પુત્રોઽતિતેજસ્વી વિહરન્ બાલકોઽર્ભકૈઃ । રાજ્ઞાઘં પ્રાપિતં તાતં શ્રુત્વા તત્રેદમબ્રવીત્

તે મહાન તેજવાળો પુત્ર, બીજા બાળકો સાથે રમતો હતો. જ્યારે તેને જાણ્યું કે રાજાએ તેના પિતાજી સાથે અણ્યાય કર્યો છે, ત્યારે એ જ જગ્યાએ તેણે આ રીતે કહ્યું.

અહો અધર્મઃ પાલાનાં પીવ્નાં બલિભુજામિવ । સ્વામિન્યઘં યદ્ દાસાનાં દ્વારપાનાં શુનામિવ

અરે, શાસકોનો આ કેટલો અણ્યાય છે! જેમ લોભી લોકો બલિનું ભોજન ખાઈ જાય છે, તેમ સેવકો પોતાના માલિક સામે ગુનો કરે છે, એ તો એના દ્વાર રક્ષકો કે કૂતરાઓ માલિક સામે ઊભા થાય, એવુ છે.

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રબન્ધુર્હિ ગૃહપાલો નિરૂપિતઃ । સ કથં તદ્ગૃહે દ્વાઃસ્થઃ સભાણ્ડં ભોક્તુમર્હતિ

જેમ કે ક્ષત્રિય હોવા છતાં બ્રાહ્મણોએ તેને ઘરનો રખેવાળ બનાવ્યો છે, તો એવો દ્વારપાળ ઘરના સામાનમાં કેવી રીતે ભાગ લઈ શકે?

કૃષ્ણે ગતે ભગવતિ શાસ્તર્યુત્પથગામિનામ્ । તદ્ ભિન્નસેતૂનદ્યાહં શાસ્મિ પશ્યત મે બલમ્

ભગવાન કૃષ્ણ, જે ભટકેલા લોકોને સાચા માર્ગે દોરતા હતા, હવે નથી; તેથી હવે જે ધર્મની હદ તોડી છે, તેમને હું દંડ આપું છું—મારો બળ જુઓ.

ઇત્યુક્ત્વા રોષતામ્રાક્ષો વયસ્યાન્ ઋષિબાલકઃ । કૌશિક્યાપ ઉપસ્પૃશ્ય વાગ્વજ્રં વિસસર્જ હ

આ રીતે બોલીને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ ગયેલા ઋષિકુમારએ, મિત્રો વચ્ચે, કૌશિકી નદી પાસે જઈને શુદ્ધ થઈ, પછી પોતાના વચનોથી વીજળી સમો શાપ આપ્યો.

ઇતિ લઙ્‌ઘિતમર્યાદં તક્ષકઃ સપ્તમેઽહનિ । દઙ્ક્ષ્યતિ સ્મ કુલાઙ્ગારં ચોદિતો મે તતદ્રુહમ્

હવે, જેમણે મર્યાદા લાંઘી છે, એવા કુળના દુશ્મનને, મારા કહેવા પર, તક્ષક સાતમા દિવસે ડંખ મારશે.

તતોઽભ્યેત્યાશ્રમં બાલો ગલે સર્પકલેવરમ્ । પિતરં વીક્ષ્ય દુઃખાર્તો મુક્તકણ્ઠો રુરોદ હ

પછી એ બાળક આશ્રમમાં આવ્યો અને પિતાને ગળામાં સાપનું મૃતદેહ લટકાવેલું જોઈ, દુ:ખથી ભરાઈને જોરથી રડવા લાગ્યો.