શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એવં ગૃહાશયાક્ષિપ્ત હૃદયો મૂઢધીઃ અયમ્ । અતૃપ્તસ્તાન્ અનુધ્યાયન્ મૃતોઽન્ધં વિશતે તમઃ

આ રીતે, જેનું હૃદય ઘરપ્રેમથી ભરેલું છે, મન મોહમાં છે, ક્યારેય તૃપ્ત થતું નથી અને સતત પોતાના લોકો વિશે વિચારે છે, એ મરે ત્યારે ઘોર અંધકારમાં પડી જાય છે.

સૂત ઉવાચ । યો વૈ દ્રૌણ્યસ્ત્રવિપ્લુષ્ટો ન માતુરુદરે મૃતઃ । અનુગ્રહાદ્ ભગવતઃ કૃષ્ણસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ

સૂતે કહ્યું: જે અશ્વત્થામાના અસ્ત્રથી દાઝાયો હતો, પણ પોતાની માતાના ગર્ભમાં મર્યો નહીં, એ અદ્ભુત કર્મવાળા શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી બચી ગયો.

બ્રહ્મકોપોત્થિતાદ્ યસ્તુ તક્ષકાત્ પ્રાણવિપ્લવાત્ । ન સમ્મુમોહોરુભયાદ્ ભગવત્યર્પિતાશયઃ

જેની પ્રાણત્યાગની સ્થિતિ બ્રાહ્મણના ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલા તક્ષકના દંશથી આવી હતી, પણ જેના મન ભગવાનમાં અર્પિત હોવાથી, મૃત્યુના દુઃખથી પણ એ મોહિત થયો નહીં.

ઉત્સૃજ્ય સર્વતઃ સઙ્ગં વિજ્ઞાતાજિતસંસ્થિતિઃ । વૈયાસકેર્જહૌ શિષ્યો ગઙ્ગાયાં સ્વં કલેવરમ્

જેને અજેયની સ્થિતિ જાણી લીધી હતી અને સર્વ સંબંધો ત્યજી દીધા હતા, એ વ્યાસજીના શિષ્યે ગંગામાં પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું.

નોત્તમશ્લોકવાર્તાનાં જુષતાં તત્કથામૃતમ્ । સ્યાત્સમ્ભ્રમોઽન્તકાલેઽપિ સ્મરતાં તત્પદામ્બુજમ્

જે લોકો ભગવાનની કથાના અમૃતમાં આનંદ પામે છે, તેમને મૃત્યુ સમયે પણ કોઈ ગભરાટ થતો નથી, કારણ કે તેઓ હંમેશા ભગવાનના પદપદ્મને યાદ કરે છે.

તાવત્કલિર્ન પ્રભવેત્ પ્રવિષ્ટોઽપીહ સર્વતઃ । યાવદીશો મહાનુર્વ્યાં આભિમન્યવ એકરાટ્

જ્યાં સુધી અભિમન્યુપુત્ર મહાન ભક્ત પૃથ્વી પર રાજ કરે છે, ત્યાં સુધી કળીયુગ સર્વત્ર હોવા છતાં પણ પ્રભુત્વ જમાવી શકતો નથી.

યસ્મિન્નહનિ યર્હ્યેવ ભગવાન્ ઉત્સસર્જ ગામ્ । તદૈવેહાનુવૃત્તોઽસૌ અધર્મપ્રભવઃ કલિઃ

જ્યારે ભગવાને પૃથ્વી છોડીને વિદાય લીધી, એ જ દિવસે અને એ જ ક્ષણે અધર્મનું મૂળ એવા કળીયુગે અહીં પ્રવેશ કર્યો.

નાનુદ્વેષ્ટિ કલિં સમ્રાટ્ સારઙ્ગ ઇવ સારભુક્ । કુશલાન્યાશુ સિદ્ધ્યન્તિ નેતરાણિ કૃતાનિ યત્

સમ્રાટ કળીયુગને દ્વેષતા નથી, જેમ મધમાખી ફૂલમાંથી રસ લે છે તેમ; એ માટે શુભ ફળ ઝડપથી મળે છે, બીજાઓ માટે એવું નથી.

કિં નુ બાલેષુ શૂરેણ કલિના ધીરભીરુણા । અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તેષુ યો વૃકો નૃષુ વર્તતે

નબળા સામે ધીરે અને બળવાન સામે ડરપોક એવા કળીયુગનો, સમજદાર અને નિર્ભય માણસ પર શું વશ ચાલે? બેધ્યાન લોકોમાં તો એ વાઘ જેવો વર્તે છે.

ઉપવર્ણિતમેતદ્ વઃ પુણ્યં પારીક્ષિતં મયા । વાસુદેવ કથોપેતં આખ્યાનં યદપૃચ્છત

જેમ તમે પૂછ્યું તેમ, મેં તમારી સામે પારીક્ષિતનું પુણ્યમય અને વાસુદેવની કથાઓથી ભરેલું આ કથાનક વર્ણવ્યું છે.

યા યાઃ કથા ભગવતઃ કથનીયોરુકર્મણઃ । ગુણકર્માશ્રયાઃ પુમ્ભિઃ સંસેવ્યાસ્તા બુભૂષુભિઃ

ભગવાનના જે જે કથા-વાર્તા છે, જે તેમના ગુણ અને કર્મ પર આધારિત છે, એ બધું જ સાચા જીવનની ઈચ્છા રાખનારા મનુષ્યોએ શ્રદ્ધાથી સાંભળવું જોઈએ.

ઋષય ઊચુઃ સૂત જીવ સમાઃ સૌમ્ય શાશ્વતીર્વિશદં યશઃ । યસ્ત્વં શંસસિ કૃષ્ણસ્ય મર્ત્યાનાં અમૃતં હિ નઃ

ઋષિઓએ કહ્યું: સૌમ્ય સૂતજી, તું લાંબું જીવન અને શાશ્વત યશ પામજે, કેમ કે તું મૃત્યુ પામનાર લોકોને કૃષ્ણના કથારૂપ અમૃત પીવડાવે છે.

કર્મણ્યસ્મિન્ અનાશ્વાસે ધૂમધૂમ્રાત્મનાં ભવાન્ । આપાયયતિ ગોવિન્દ પાદપદ્માસવં મધુ

આ અસ્થિર અને ધૂંધળા મનવાળા લોકોના સંસારમાં, તું અમને ગોવિંદના પદપદ્મનું મધુર અમૃત પીવડાવે છે.

તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગં નાપુનર્ભવમ્ । ભગવત્ સઙ્‌ગિસંગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ

ભગવાનના ભક્તોનું એક ક્ષણનું સંગ પણ અમે સ્વર્ગ કે મોક્ષથી તોલી શકીએ નહીં—તો પછી અન્ય કોઈ પણ ઇચ્છા તો નાની જ છે.

કો નામ તૃપ્યેદ્ રસવિત્કથાયાં મહત્તમૈકાન્ત પરાયણસ્ય । નાન્તં ગુણાનાં અગુણસ્ય જગ્મુઃ યોગેશ્વરા યે ભવપાદ્મમુખ્યાઃ

કોણ છે જે મહાન આત્માઓના એકમાત્ર આશ્રય ભગવાનની અમૃતમય કથાઓ સાંભળીને તૃપ્ત થાય? યોગના મહાપંડિતો, બ્રહ્માજીથી ઉત્પન્ન થયેલા શ્રેષ્ઠ લોકો પણ, ગુણાતીત એવા ભગવાનના ગુણોની અંતિમ સીમા સુધી પહોંચી શક્યા નથી.

તન્નો ભવાન્ વૈ ભગવત્પ્રધાનો મહત્તમૈકાન્ત પરાયણસ્ય । હરેરુદારં ચરિતં વિશુદ્ધં શુશ્રૂષતાં નો વિતનોતુ વિદ્વન્

તેથી, હે વિદ્વાન, તમે તો ભગવાનના શ્રેષ્ઠ ભક્તો છો, કૃપા કરીને અમને હરિના ઉદાર અને પવિત્ર ચરિત્રો કહો, કારણ કે અમે તે સાંભળવા આતુર છીએ.

સ વૈ મહાભાગવતઃ પરીક્ષિદ્ યેનાપવર્ગાખ્યમદભ્રબુદ્ધિઃ । જ્ઞાનેન વૈયાસકિશબ્દિતેન ભેજે ખગેન્દ્રધ્વજપાદમૂલમ્

પરીક્ષિત મહાભાગવત એવા હતા કે જેમની નિર્ભ્રમ બુદ્ધિ મોક્ષ તરફ હતી. વ્યાસપુત્રે જે જ્ઞાન આપ્યું, તેના દ્વારા તેમણે ગરુડધારી ભગવાનના ચરણોમાં સ્થાન મેળવ્યું.

તન્નઃ પરં પુણ્યમસંવૃતાર્થં આખ્યાનમત્યદ્ભુત યોગનિષ્ઠમ્ । આખ્યાહ્યનન્તા ચરિતોપપન્નં પારીક્ષિતં ભાગવતાભિરામમ્

તેથી, કૃપા કરીને અમને તે પરમ પાવન, અદ્ભુત અને યોગમય કથા કહો, જેનો અર્થ સ્પષ્ટ છે, જેમાં અનંત ભગવાનના ચરિત્રો ભરપૂર છે, અને જે પરીક્ષિત તથા ભક્તોને આનંદ આપે છે.

સૂત ઉવાચ । અહો વયં જન્મભૃતોઽદ્ય હાસ્મ વૃદ્ધાનુવૃત્ત્યાપિ વિલોમજાતાઃ । દૌષ્કુલ્યમાધિં વિધુનોતિ શીઘ્રં મહત્તમાનામભિધાનયોગઃ

સૂતજી બોલ્યા: અરે, આજે તો અમે, નીચ કુળમાં જન્મેલા હોવા છતાં, વડીલોના માર્ગે ચાલીને ધન્ય થઈ ગયા. મહાન આત્માઓના વચનસંગથી કુટુંબની અશુદ્ધિ અને મનની પીડા ઝડપથી દૂર થઈ જાય છે.

કુતઃ પુનર્ગૃણતો નામ તસ્ય મહત્તમૈકાન્ત પરાયણસ્ય । યોઽનન્તશક્તિઃ ભગવાનનન્તો મહદ્ગુણત્વાદ્ યમનન્તમાહુઃ

તો પછી, જે મહાન આત્માઓના એકમાત્ર આશ્રય એવા અનંત શક્તિશાળી ભગવાનનું નામ લેવાય છે, એનું ગુણગાન કરનારા માટે તો શું કહેવું? ભગવાન અનંત છે, કેમ કે એમના ગુણો પણ અનંત છે.

એતાવતાલં નનુ સૂચિતેન ગુણૈરસામ્યાનતિશાયનસ્ય । હિત્વેતરાન્ પ્રાર્થયતો વિભૂતિઃ યસ્યાઙ્‌ઘ્રિરેણું જુષતેઽનભીપ્સોઃ

આટલું જ પૂરતું છે ભગવાનના અસમાન અને અપરંપાર ગુણો દર્શાવવા માટે. જેમના ચરણરજને મેળવવા માટે બધું ત્યાગી દેનારા પણ ઇચ્છા રાખે છે, જ્યારે ભગવાનને એમાં કોઈ ઇચ્છા જ નથી.

અથાપિ યત્પાદનખાવસૃષ્ટં જગદ્વિરિઞ્ચોપહૃતાર્હણામ્ભઃ । સેશં પુનાત્યન્યતમો મુકુન્દાત્ કો નામ લોકે ભગવત્પદાર્થઃ

ઉપરાંત, બ્રહ્માજીએ પૂજા માટે જે પાણી ચરણોમાંથી મેળવ્યું, એ જ જગતને પવિત્ર કરે છે; તો પછી, ભગવાનના ચરણોની ઇચ્છા રાખનારને મુકુન્દથી શુદ્ધિ કેમ ન મળે?

યત્રાનુરક્તાઃ સહસૈવ ધીરા વ્યપોહ્ય દેહાદિષુ સઙ્ગમૂઢમ્ । વ્રજન્તિ તત્પારમહંસ્યમન્ત્યં યસ્મિન્નહિંસોપશમઃ સ્વધર્મઃ

જ્યાં ભક્તિથી ભરેલા વિવેકી લોકો, શરીર અને સંબંધોની મોહમાયાને ત્યજી, અહિંસા, શાંતિ અને પોતાના ધર્મથી યુક્ત પરમ હંસાવસ્થામાં પહોંચી જાય છે.

અહં હિ પૃષ્ટોઽર્યમણો ભવદ્‌ભિઃ આચક્ષ આત્માવગમોઽત્ર યાવાન્ । નભઃ પતન્ત્યાત્મસમં પતત્ત્રિણઃ તથા સમં વિષ્ણુગતિં વિપશ્ચિતઃ

હું તો આપ સૌ આર્યમાનો દ્વારા પૂછવામાં આવ્યો છું, એટલા માટે જેટલું મને સમજાયું છે, એટલું જણાવું છું. જેમ પંખીઓ આકાશમાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઉડે છે, તેમ વિદ્વાનો પણ પોતાના જ્ઞાન પ્રમાણે વિષ્ણુપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

એકદા ધનુરુદ્યમ્ય વિચરન્મૃગયાં વને । મૃગાનનુગતઃ શ્રાન્તઃ ક્ષુધિતસ્તૃષિતો ભૃશમ્

એક વખત, ધનુષ લઈને વનમાં શિકાર માટે ફરતા, એક હરણના પીછા કરતાં, રાજા ખૂબ થાકી ગયા અને તેમને ભારે ભૂખ અને તરસ લાગી.

જલાશયમચક્ષાણઃ પ્રવિવેશ તમાશ્રમમ્ । દદર્શ મુનિમાસીનં શાન્તં મીલિતલોચનમ્

પાણીની શોધમાં તેઓ એક આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા અને ત્યાં શાંત અને મીંચાયેલા નેત્રોવાળા મુનિને બેઠેલા જોયા.

પ્રતિરુદ્ધેન્દ્રિયપ્રાણ મનોબુદ્ધિમુપારતમ્ । સ્થાનત્રયાત્પરં પ્રાપ્તં બ્રહ્મભૂતમવિક્રિયમ્

મુનિએ ઇન્દ્રિય, શ્વાસ, મન અને બુદ્ધિને સંયમમાં રાખી, ત્રણ લોકોથી પર અને અવિચલ બ્રહ્મસ્વરૂપ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી હતી.

વિપ્રકીર્ણજટાચ્છન્નં રૌરવેણાજિનેન ચ । વિશુષ્યત્તાલુરુદકં તથાભૂતમયાચત

મુનિ જટાવાળાં અને હરણચામડાંથી ઢંકાયેલા હતા. રાજાને ગળામાં તરસ હતી, તેથી તેમણે એ સ્થિતિમાં મુનિ પાસે પાણી માગ્યું.

અલબ્ધતૃણભૂમ્યાદિઃ અસમ્પ્રાપ્તાર્ઘ્યસૂનૃતઃ । અવજ્ઞાતં ઇવાત્માનં મન્યમાનશ્ચુકોપ હ

ત્યાં ઘાસ, જમીન વગેરે મળ્યા નહીં, ન તો આરતીનું પાણી કે મીઠા શબ્દો મળ્યા. પોતાને અવગણવામાં આવ્યા હોય એમ લાગતાં, રાજાને ગુસ્સો આવ્યો.