શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇતિ ધર્મં મહીં ચૈવ સાન્ત્વયિત્વા મહારથઃ । નિશાતમાદદે ખડ્ગં કલયેઽધર્મહેતવે

આ રીતે, મહાન રથીએ ધર્મ અને ધરતીને શાંતવના આપી, તીક્ષ્ણ ખડગ હાથમાં લીધો અને અધર્મના કારણને દંડ આપવા તૈયાર થયો.

તં જિઘાંસુમભિપ્રેત્ય વિહાય નૃપલાઞ્છનમ્ । તત્પાદમૂલં શિરસા સમગાદ્ભયવિહ્વલઃ

મારવાનો ઈરાદો રાખીને, રાજાશ્રય છોડી, એ ડરથી વ્યાકુળ થઈને પગ પાસે માથું નમાવ્યું.

પતિતં પાદયોર્વીરઃ કૃપયા દીનવત્સલઃ । શરણ્યો નાવધીચ્છ્લોક્ય આહ ચેદં હસન્નિવ

વીર, દુઃખી પર દયા રાખનાર, પોતાના પગે પડેલા, આશ્રય લાયકને માર્યો નહીં; હળવી સ્મિત સાથે એણે આ રીતે કહ્યું.

રાજોવાચ ન તે ગુડાકેશયશોધરાણાં બદ્ધાઞ્જલેર્વૈ ભયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ । ન વર્તિતવ્યં ભવતા કથઞ્ચન ક્ષેત્રે મદીયે ત્વમધર્મબન્ધુઃ

રાજાએ કહ્યું: હે ગુડાકેશના વંશજો, તું હાથ જોડીને ઊભો છે, એટલે તને કોઈ ભય નથી; પણ, અધર્મના સાથી, તારે મારા રાજ્યમાં રહેવું નહીં.

ત્વાં વર્તમાનં નરદેવદેહેષ્વનુપ્રવૃત્તોઽયમધર્મપૂગઃ । લોભોઽનૃતં ચૌર્યમનાર્યમંહો જ્યેષ્ઠા ચ માયા કલહશ્ચ દમ્ભઃ

જ્યારે તું મનુષ્યોમાં વસે છે, ત્યારે લોભ, અસત્ય, ચોરી, અશિષ્ટતા, પાપ, મોહિત, ઝઘડો અને દંભ જેવા અધર્મના ટોળા ઊભા થાય છે.

ન વર્તિતવ્યં તદધર્મબન્ધો ધર્મેણ સત્યેન ચ વર્તિતવ્યે । બ્રહ્માવર્તે યત્ર યજન્તિ યજ્ઞૈર્યજ્ઞેશ્વરં યજ્ઞવિતાનવિજ્ઞાઃ

હે અધર્મના સાથી, તારે અહીં રહેવું નહીં; તારે ધર્મ અને સત્યના માર્ગે ચાલવું જોઈએ, ખાસ કરીને ત્યાં, જ્યાં વિદ્વાન યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞના સ્વામીની પૂજા કરે છે.

યસ્મિન્ હરિર્ભગવાનિજ્યમાન ઇજ્યાત્મમૂર્તિર્યજતાં શં તનોતિ । કામાનમોઘાન્ સ્થિરજઙ્ગમાનામન્તર્બહિર્વાયુરિવૈષ આત્મા

જ્યાં હરિ, ભગવાન, યજ્ઞરૂપે પૂજાય છે, ત્યાં એ પૂજકોને કલ્યાણ આપે છે; જેમ વાયુ અંદર અને બહાર સર્વત્ર છે, તેમ એ સ્થાવર-જંગમ બધાનો આત્મા છે.

સૂત ઉવાચ પરીક્ષિતૈવમાદિષ્ટઃ સ કલિર્જાતવેપથુઃ । તમુદ્યતાસિમાહેદં દણ્ડપાણિમિવોદ્યતમ્

સૂતજી બોલ્યા: પરિક્ષિતે આમ આદેશ આપતાં કળી ડરી ગયો; એણે ઉઠાવેલો ખડગ જોઈ, દંડધારીની જેમ, એણે પરિક્ષિતને કહ્યું.

કલિરુવાચ યત્ર ક્વ વાથ વત્સ્યામિ સાર્વભૌમ તવાજ્ઞયા । લક્ષયે તત્ર તત્રાપિ ત્વામાત્તેષુશરાસનમ્

કળી બોલી: રાજા, તમારી આજ્ઞાથી હું જ્યાં પણ રહેવા જાઉં, ત્યાં તમને ધનુષ્ય-બાણ સાથે હાજર જ જોऊં છું.

તન્મે ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ સ્થાનં નિર્દેષ્ટુમર્હસિ । યત્રૈવ નિયતો વત્સ્ય આતિષ્ઠંસ્તેઽનુશાસનમ્

ધર્મના રક્ષક, હવે તમે મને એવું સ્થાન બતાવો જ્યાં હું તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરીને રહી શકું.

સૂત ઉવાચ અભ્યર્થિતસ્તદા તસ્મૈ સ્થાનાનિ કલયે દદૌ । દ્યૂતં પાનં સ્ત્રિયઃ સૂના યત્રાધર્મશ્ચતુર્વિધઃ

સૂતજી બોલ્યા: કળીની વિનંતી સાંભળી, રાજાએ તેને જુગાર, દારૂ, સ્ત્રીઓ અને પશુહત્યા—જ્યાં અધર્મના ચાર પ્રકારો હોય છે—એવા સ્થાનો આપ્યા.

પુનશ્ચ યાચમાનાય જાતરૂપમદાત્પ્રભુઃ । તતોઽનૃતં મદં કામં રજો વૈરં ચ પઞ્ચમમ્

પછી જ્યારે કળી ફરીથી માગવા લાગ્યો, ત્યારે રાજાએ તેને સોનું આપ્યું; એમાંથી અસત્ય, મદ, કામ, રાગ અને પાંચમું દુશ્મનાવટ ઉત્પન્ન થયા.

અમૂનિ પઞ્ચ સ્થાનાનિ હ્યધર્મપ્રભવઃ કલિઃ । ઔત્તરેયેણ દત્તાનિ ન્યવસત્તન્નિદેશકૃત્

આ પાંચ અધર્મના સ્થળો ઉત્તરપુત્રે કળીને આપ્યા અને કળી રાજાની આજ્ઞા પ્રમાણે એમાં જ વસ્યો.

અથૈતાનિ ન સેવેત બુભૂષુઃ પુરુષઃ ક્વચિત્ । વિશેષતો ધર્મશીલો રાજા લોકપતિર્ગુરુઃ

આથી, જે માણસ સુખ ઇચ્છે છે, તેણે ક્યારેય આવા સ્થળોનો સહારો ન લેવો, ખાસ કરીને ધર્મપ્રેમી, રાજા, પ્રજાના નેતા કે ગુરુએ તો નહિ જ.

વૃષસ્ય નષ્ટાંસ્ત્રીન્ પાદાન્ તપઃ શૌચં દયામિતિ । પ્રતિસન્દધ આશ્વાસ્ય મહીં ચ સમવર્ધયત્

રાજાએ વાછરડાને તેના ગુમાવેલા ત્રણ પગ—તપ, પવિત્રતા અને દયા—પાછા આપ્યા, તેને આશ્વાસન આપ્યું અને ધરતીને ફળીભૂત કરી.

સ એષ એતર્હ્યધ્યાસ્ત આસનં પાર્થિવોચિતમ્ । પિતામહેનોપન્યસ્તં રાજ્ઞારણ્યં વિવિક્ષતા

હવે તે રાજા પોતાના પિતામહે સોંપેલા ગાદી પર બેસે છે, જ્યારે રાજાએ વનવાસ લેવાનો ઇરાદો કર્યો હતો.

આસ્તેઽધુના સ રાજર્ષિઃ કૌરવેન્દ્રશ્રિયોલ્લસન્ । ગજાહ્વયે મહાભાગશ્ચક્રવર્તી બૃહચ્છ્રવાઃ

હમણા એ રાજર્ષિ, કૌરવોની મહિમાથી તેજસ્વી, હસ્તિનાપુરમાં વસે છે; તે મહાન અને સર્વાધિકારી છે.

ઇત્થમ્ભૂતાનુભાવોઽયમભિમન્યુસુતો નૃપઃ । યસ્ય પાલયતઃ ક્ષૌણીં યૂયં સત્રાય દીક્ષિતાઃ

અભિમન્યુપુત્ર રાજાની એવી શક્તિ છે કે, જ્યારે તે ધરતીનું રક્ષણ કરે છે, ત્યારે તમે બધા મહાયજ્ઞમાં નિમગ્ન છો.

એવંવિધો નરપતિઃ વિમાનેનાર્કવર્ચસા । વિધૂય ઇહ અશુભં કૃત્સ્નં ઇંદ્રેણ સહ મોદતે

એવો રાજા, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો, વિમાનમાં બેસી, બધું અશુભ દૂર કરીને ઇન્દ્ર સાથે આનંદ માણે છે.

સીદન્ વિપ્રઃ વણિક્ વૃત્ત્યા પણ્યૈઃ એવાપદં તરેત્ । ખડ્ગેન વા આપદાક્રાંતો ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન

બ્રાહ્મણ મુશ્કેલીમાં વેપાર કે માલ વેચીને જીવન ચલાવે, અથવા તકલીફમાં શસ્ત્ર દ્વારા પણ, પણ ક્યારેય કૂતરા જેવી todayી રીતે નહિ.

વૈશ્યવૃત્ત્યા તુ રાજન્યો જીવેત્ મૃગયયાપદિ । ચરેદ્ વા વિપ્રરૂપેણ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન

ક્ષત્રિય મુશ્કેલીમાં વૈશ્યની todayીથી કે શિકારથી જીવી શકે, અથવા બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરી શકે, પણ ક્યારેય કૂતરા જેવી todayીથી નહિ.

શૂદ્રવૃત્તિં ભજેદ્ વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કારુકટક્રિયામ્ । કૃચ્છ્રાન્ મુક્તો ન ગર્હ્યેણ વૃત્તિં લિપ્સેત કર્મણા

વૈશ્યે શૂદ્રનું કામ કરવું, અને શૂદ્રે સામાન્ય todayી-કામ; પણ મુશ્કેલી ટળી ગયા પછી, કોઈએ નિંદનીય todayી ક્યારેય ન અપનાવવી.

વેદાધ્યાય સ્વધા સ્વાહા બલિ અન્નાદ્યૈઃ યથોદયમ્ । દેવર્ષિપિતૃભૂતાનિ મદ્ રૂપાણિ અન્વહં યજેત્

વેદપાઠ, પિતૃઓ-દેવતાઓને તર્પણ, દાન અને અનાજથી, જેટલું શક્ય હોય તેટલું, રોજે રોજ દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને ભૂતો—જે મારાં રૂપ છે—ની પૂજા કરવી.

યદૃચ્છયા ઉપપન્નેન શુક્લેન ઉપાર્જિતેન વા । ધનેન અપીડયન્ ભૃત્યાન્ ન્યાયેન એવ આહરેત્ ક્રતૂન્

યાદૃચ્છિક કે સચ્ચાઈથી મેળવેલા ધનથી, કોઈને દુઃખ ન આપીને, પોતાના આધારિતોનું પાલન કરવું અને યજ્ઞ કરવો—હમેશા યોગ્ય રીતે.

કુટુંબેષુ ન સજ્જેત ન પ્રમાદ્યેત્ કુટુંબી અપિ । વિપશ્ચિત્ નશ્વરં પશ્યેદ્ અદૃષ્ટમપિ દૃષ્ટવત્

કુટુંબમાં રહેતાં પણ કોઈએ અતિલગાવું ન રાખવું અને બેદરકાર ન થવું; વિવેકી માણસ નાશવાન વસ્તુને, જોતી ન હોય તો પણ, ગયા જેવી જ માને છે.

પુત્રદારા આપ્તબંધૂનાં સંગમઃ પાંથસઙ્ગમઃ । અનુદેહં વિયન્ત્યેતે સ્વપ્નો નિદ્રાનુગો યથા

પુત્ર, પત્ની અને સ્નેહીજનોનો મેળાપ મુસાફરોની મુલાકાત જેવો છે; એ બધાં શરીર છોડીને, સ્વપ્નની જેમ, દૂર થઈ જાય છે.

ઇત્થં પરિમૃશન્ મુક્તો ગૃહેષુ અતિથિવદ્ વસન્ । ન ગૃહૈઃ અનુબધ્યેત નિર્મમો નિરહઙ્કૃતઃ

આ રીતે વિચારતા મુક્ત મનુષ્ય ઘરગથ્થુ જીવનમાં પણ મહેમાનની જેમ રહે છે, ઘરથી બંધાયેલો રહેતો નથી, કારણ કે એમાં મમત્વ કે અહંકાર જરાય નથી.

કર્મભિઃ ગૃહમેધીયૈઃ ઇષ્ટ્વા મામેવ ભક્તિમાન્ । તિષ્ઠેદ્ વનં વોપવિશેત્ પ્રજાવાન્ વા પરિવ્રજેત્

જે ભક્તિપૂર્વક પોતાના ઘરકર્તવ્ય માત્ર મારા માટે કરે છે, એ ઘર પર રહી શકે, વનમાં જઈ શકે, અથવા સંતાનવાળો હોય તો ઘર છોડીને સંન્યાસ પણ લઈ શકે.

યસ્તુ આસક્તમતિઃ ગેહે પુત્રવિત્તૈષણા આતુરઃ । સ્ત્રૈણઃ કૃપણધીઃ મૂઢો મમ અહં ઇતિ બધ્યતે

પણ જેનું મન ઘર પ્રત્યે જકડાયેલું છે, સંતાન અને ધનની ઇચ્છાથી વ્યાકુળ છે, સ્ત્રીમોહમાં છે, દયનીય વિચાર ધરાવે છે અને મોહમાં પડેલો છે, એ 'મારું' અને 'હું' એવા ભાવથી બંધાઈ જાય છે.