શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ન વયં ક્લેશબીજાનિ યતઃ સ્યુઃ પુરુષર્ષભ । પુરુષં તં વિજાનીમો વાક્યભેદવિમોહિતાઃ

હું દુઃખના બીજ ધરાવતો નથી, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, પણ અમે વાણીના ભેદથી ગૂંચવાઈ ગયા છીએ અને એ પુરુષને ઓળખી શકતા નથી.

કેચિદ્વિકલ્પવસના આહુરાત્માનમાત્મનઃ । દૈવમન્યેઽપરે કર્મ સ્વભાવમપરે પ્રભુમ્

કેટલાંક લોકો પોતાના વિચારોમાં ફસાઈને આત્માને આત્મા કહે છે, બીજાંએ કહ્યુ કે એ ભાગ્ય છે, કેટલાકે કર્મ માન્યું, તો બીજાંએ સ્વભાવને સર્વોપરી માન્યો.

અપ્રતર્ક્યાદનિર્દેશ્યાદિતિ કેષ્વપિ નિશ્ચયઃ । અત્રાનુરૂપં રાજર્ષે વિમૃશ સ્વમનીષયા

કેટલાંક લોકો માટે તો એ અણસમજાય અને વર્ણવી ન શકાય એવું છે એવું નક્કી થયું છે; હે રાજર્ષિ, તું તારી બુદ્ધિથી આ વિષય પર વિચાર કર.

સૂત ઉવાચ એવં ધર્મે પ્રવદતિ સ સમ્રાડ્દ્વિજસત્તમાઃ । સમાહિતેન મનસા વિખેદઃ પર્યચષ્ટ તમ્

સૂતજી બોલ્યા: જ્યારે ધર્મએ આમ કહ્યું, ત્યારે સમ્રાટે, હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, એકાગ્ર મનથી પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરી.

રાજોવાચ ધર્મં બ્રવીષિ ધર્મજ્ઞ ધર્મોઽસિ વૃષરૂપધૃક્ । યદધર્મકૃતઃ સ્થાનં સૂચકસ્યાપિ તદ્ભવેત્

રાજાએ કહ્યું: તું ધર્મની વાત કરે છે, ધર્મને જાણે છે અને વૃષરૂપે તું પોતે ધર્મ છે; જ્યાં અધર્મ થાય છે, ત્યાં એનું જણાવનાર પણ એના ફળમાં ભાગીદાર બને છે.

અથવા દેવમાયાયા નૂનં ગતિરગોચરા । ચેતસો વચસશ્ચાપિ ભૂતાનામિતિ નિશ્ચયઃ

અથવા તો, ખરેખર, દેવમાયાનો માર્ગ જીવોના મન અને વાણી માટે અગ્રાહ્ય છે—આ નિશ્ચિત છે.

તપઃ શૌચં દયા સત્યમિતિ પાદાઃ કૃતે કૃતાઃ । અધર્માંશૈસ્ત્રયો ભગ્નાઃ સ્મયસઙ્ગમદૈસ્તવ

તપ, પવિત્રતા, દયા અને સત્ય—આ ચાર પગ સત્યયુગમાં ધર્મના આધાર હતા; તારા અહંકાર, આસક્તિ અને મદથી ત્રણ પગ તૂટી ગયા છે.

ઇદાનીં ધર્મ પાદસ્તે સત્યં નિર્વર્તયેદ્યતઃ । તં જિઘૃક્ષત્યધર્મોઽયમનૃતેનૈધિતઃ કલિઃ

હવે, ધર્મ, તારો એકમાત્ર બચેલો પગ એટલે સત્ય છે, જેને તારે જાળવવો છે; પણ કળી, જે અસત્યથી ઊભો થયો છે, એ તેને પકડી લેવા ઈચ્છે છે.

ઇયં ચ ભૂમિર્ભગવતા ન્યાસિતોરુભરા સતી । શ્રીમદ્ભિસ્તત્પદન્યાસૈઃ સર્વતઃ કૃતકૌતુકા

આ ધરતી, જે ભારે ભાર સહન કરતી હતી, ભગવાને સોંપી હતી; શ્રીમંતના પદચિહ્નોથી એ સર્વત્ર શોભાયમાન થઈ છે.

શોચત્યશ્રુકલા સાધ્વી દુર્ભગેવોજ્ઝિતા સતી । અબ્રહ્મણ્યા નૃપવ્યાજાઃ શૂદ્રા ભોક્ષ્યન્તિ મામિતિ

એ પવિત્ર સ્ત્રી, દુર્ભાગ્યવશ છોડી દેવામાં આવી, અશ્રુભીની આંખે રડે છે; 'અયોગ્ય રાજાઓ અને શૂદ્રો, રાજાના વેશમાં, હવે મને ભોગવશે' એમ શોક કરે છે.

ઇતિ ધર્મં મહીં ચૈવ સાન્ત્વયિત્વા મહારથઃ । નિશાતમાદદે ખડ્ગં કલયેઽધર્મહેતવે

આ રીતે, મહાન રથીએ ધર્મ અને ધરતીને શાંતવના આપી, તીક્ષ્ણ ખડગ હાથમાં લીધો અને અધર્મના કારણને દંડ આપવા તૈયાર થયો.

તં જિઘાંસુમભિપ્રેત્ય વિહાય નૃપલાઞ્છનમ્ । તત્પાદમૂલં શિરસા સમગાદ્ભયવિહ્વલઃ

મારવાનો ઈરાદો રાખીને, રાજાશ્રય છોડી, એ ડરથી વ્યાકુળ થઈને પગ પાસે માથું નમાવ્યું.

પતિતં પાદયોર્વીરઃ કૃપયા દીનવત્સલઃ । શરણ્યો નાવધીચ્છ્લોક્ય આહ ચેદં હસન્નિવ

વીર, દુઃખી પર દયા રાખનાર, પોતાના પગે પડેલા, આશ્રય લાયકને માર્યો નહીં; હળવી સ્મિત સાથે એણે આ રીતે કહ્યું.

રાજોવાચ ન તે ગુડાકેશયશોધરાણાં બદ્ધાઞ્જલેર્વૈ ભયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ । ન વર્તિતવ્યં ભવતા કથઞ્ચન ક્ષેત્રે મદીયે ત્વમધર્મબન્ધુઃ

રાજાએ કહ્યું: હે ગુડાકેશના વંશજો, તું હાથ જોડીને ઊભો છે, એટલે તને કોઈ ભય નથી; પણ, અધર્મના સાથી, તારે મારા રાજ્યમાં રહેવું નહીં.

ત્વાં વર્તમાનં નરદેવદેહેષ્વનુપ્રવૃત્તોઽયમધર્મપૂગઃ । લોભોઽનૃતં ચૌર્યમનાર્યમંહો જ્યેષ્ઠા ચ માયા કલહશ્ચ દમ્ભઃ

જ્યારે તું મનુષ્યોમાં વસે છે, ત્યારે લોભ, અસત્ય, ચોરી, અશિષ્ટતા, પાપ, મોહિત, ઝઘડો અને દંભ જેવા અધર્મના ટોળા ઊભા થાય છે.

ન વર્તિતવ્યં તદધર્મબન્ધો ધર્મેણ સત્યેન ચ વર્તિતવ્યે । બ્રહ્માવર્તે યત્ર યજન્તિ યજ્ઞૈર્યજ્ઞેશ્વરં યજ્ઞવિતાનવિજ્ઞાઃ

હે અધર્મના સાથી, તારે અહીં રહેવું નહીં; તારે ધર્મ અને સત્યના માર્ગે ચાલવું જોઈએ, ખાસ કરીને ત્યાં, જ્યાં વિદ્વાન યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞના સ્વામીની પૂજા કરે છે.

યસ્મિન્ હરિર્ભગવાનિજ્યમાન ઇજ્યાત્મમૂર્તિર્યજતાં શં તનોતિ । કામાનમોઘાન્ સ્થિરજઙ્ગમાનામન્તર્બહિર્વાયુરિવૈષ આત્મા

જ્યાં હરિ, ભગવાન, યજ્ઞરૂપે પૂજાય છે, ત્યાં એ પૂજકોને કલ્યાણ આપે છે; જેમ વાયુ અંદર અને બહાર સર્વત્ર છે, તેમ એ સ્થાવર-જંગમ બધાનો આત્મા છે.

સૂત ઉવાચ પરીક્ષિતૈવમાદિષ્ટઃ સ કલિર્જાતવેપથુઃ । તમુદ્યતાસિમાહેદં દણ્ડપાણિમિવોદ્યતમ્

સૂતજી બોલ્યા: પરિક્ષિતે આમ આદેશ આપતાં કળી ડરી ગયો; એણે ઉઠાવેલો ખડગ જોઈ, દંડધારીની જેમ, એણે પરિક્ષિતને કહ્યું.

કલિરુવાચ યત્ર ક્વ વાથ વત્સ્યામિ સાર્વભૌમ તવાજ્ઞયા । લક્ષયે તત્ર તત્રાપિ ત્વામાત્તેષુશરાસનમ્

કળી બોલી: રાજા, તમારી આજ્ઞાથી હું જ્યાં પણ રહેવા જાઉં, ત્યાં તમને ધનુષ્ય-બાણ સાથે હાજર જ જોऊં છું.

તન્મે ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ સ્થાનં નિર્દેષ્ટુમર્હસિ । યત્રૈવ નિયતો વત્સ્ય આતિષ્ઠંસ્તેઽનુશાસનમ્

ધર્મના રક્ષક, હવે તમે મને એવું સ્થાન બતાવો જ્યાં હું તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરીને રહી શકું.

સૂત ઉવાચ અભ્યર્થિતસ્તદા તસ્મૈ સ્થાનાનિ કલયે દદૌ । દ્યૂતં પાનં સ્ત્રિયઃ સૂના યત્રાધર્મશ્ચતુર્વિધઃ

સૂતજી બોલ્યા: કળીની વિનંતી સાંભળી, રાજાએ તેને જુગાર, દારૂ, સ્ત્રીઓ અને પશુહત્યા—જ્યાં અધર્મના ચાર પ્રકારો હોય છે—એવા સ્થાનો આપ્યા.

પુનશ્ચ યાચમાનાય જાતરૂપમદાત્પ્રભુઃ । તતોઽનૃતં મદં કામં રજો વૈરં ચ પઞ્ચમમ્

પછી જ્યારે કળી ફરીથી માગવા લાગ્યો, ત્યારે રાજાએ તેને સોનું આપ્યું; એમાંથી અસત્ય, મદ, કામ, રાગ અને પાંચમું દુશ્મનાવટ ઉત્પન્ન થયા.

અમૂનિ પઞ્ચ સ્થાનાનિ હ્યધર્મપ્રભવઃ કલિઃ । ઔત્તરેયેણ દત્તાનિ ન્યવસત્તન્નિદેશકૃત્

આ પાંચ અધર્મના સ્થળો ઉત્તરપુત્રે કળીને આપ્યા અને કળી રાજાની આજ્ઞા પ્રમાણે એમાં જ વસ્યો.

અથૈતાનિ ન સેવેત બુભૂષુઃ પુરુષઃ ક્વચિત્ । વિશેષતો ધર્મશીલો રાજા લોકપતિર્ગુરુઃ

આથી, જે માણસ સુખ ઇચ્છે છે, તેણે ક્યારેય આવા સ્થળોનો સહારો ન લેવો, ખાસ કરીને ધર્મપ્રેમી, રાજા, પ્રજાના નેતા કે ગુરુએ તો નહિ જ.

વૃષસ્ય નષ્ટાંસ્ત્રીન્ પાદાન્ તપઃ શૌચં દયામિતિ । પ્રતિસન્દધ આશ્વાસ્ય મહીં ચ સમવર્ધયત્

રાજાએ વાછરડાને તેના ગુમાવેલા ત્રણ પગ—તપ, પવિત્રતા અને દયા—પાછા આપ્યા, તેને આશ્વાસન આપ્યું અને ધરતીને ફળીભૂત કરી.

સ એષ એતર્હ્યધ્યાસ્ત આસનં પાર્થિવોચિતમ્ । પિતામહેનોપન્યસ્તં રાજ્ઞારણ્યં વિવિક્ષતા

હવે તે રાજા પોતાના પિતામહે સોંપેલા ગાદી પર બેસે છે, જ્યારે રાજાએ વનવાસ લેવાનો ઇરાદો કર્યો હતો.

આસ્તેઽધુના સ રાજર્ષિઃ કૌરવેન્દ્રશ્રિયોલ્લસન્ । ગજાહ્વયે મહાભાગશ્ચક્રવર્તી બૃહચ્છ્રવાઃ

હમણા એ રાજર્ષિ, કૌરવોની મહિમાથી તેજસ્વી, હસ્તિનાપુરમાં વસે છે; તે મહાન અને સર્વાધિકારી છે.

ઇત્થમ્ભૂતાનુભાવોઽયમભિમન્યુસુતો નૃપઃ । યસ્ય પાલયતઃ ક્ષૌણીં યૂયં સત્રાય દીક્ષિતાઃ

અભિમન્યુપુત્ર રાજાની એવી શક્તિ છે કે, જ્યારે તે ધરતીનું રક્ષણ કરે છે, ત્યારે તમે બધા મહાયજ્ઞમાં નિમગ્ન છો.

એવંવિધો નરપતિઃ વિમાનેનાર્કવર્ચસા । વિધૂય ઇહ અશુભં કૃત્સ્નં ઇંદ્રેણ સહ મોદતે

એવો રાજા, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો, વિમાનમાં બેસી, બધું અશુભ દૂર કરીને ઇન્દ્ર સાથે આનંદ માણે છે.