શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સૂત ઉવાચ તત્ર ગોમિથુનં રાજા હન્યમાનમનાથવત્ । દણ્ડહસ્તં ચ વૃષલં દદૃશે નૃપલાઞ્છનમ્

સૂતાએ કહ્યું: ત્યાં રાજાએ એક ગાય અને વાછરડાને અનાથ જેવાં પીડાતા જોયા, અને એક નીચ જાતિના માણસને દંડ લઈને, રાજાશાહીનું કલંકરૂપ જોયો.

વૃષં મૃણાલધવલં મેહન્તમિવ બિભ્યતમ્ । વેપમાનં પદૈકેન સીદન્તં શૂદ્રતાડિતમ્

રાજાએ વાછરડાને કમળના ડાંગર જેટલું સફેદ, ભયથી મૂત્ર છોડતો, કાંપતો, એક પગે ઊભો અને શૂદ્રના મારથી દુર્બળ થયેલો જોયો.

ગાં ચ ઘર્મદુઘાં દીનાં ભૃશં શૂદ્રપદાહતામ્ । વિવત્સામાશ્રુવદનાં ક્ષામાં યવસમિચ્છતીમ્

ગાય, જે પહેલાં ગરમ દૂધ આપતી, હવે દુઃખી, શૂદ્રના પગથી ઘાયલ, વાછરાથી વિયોગી, આંખોમાં આંસુ, દુર્બળ અને ઘાસની ઈચ્છા કરતી હતી.

પપ્રચ્છ રથમારૂઢઃ કાર્તસ્વરપરિચ્છદમ્ । મેઘગમ્ભીરયા વાચા સમારોપિતકાર્મુકઃ

સુવર્ણના શણગારવાળી રથ પર બેઠેલા, મેઘ જેવો ગાઢ અવાજ અને ધનુષ ઉંચકીને, રાજાએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

કસ્ત્વં મચ્છરણે લોકે બલાદ્ધંસ્યબલાન્ બલી । નરદેવોઽસિ વેષેણ નટવત્કર્મણાદ્વિજઃ

તુ કોણ છે, જે મારા આશ્રયમાં રહેતા જગતમાં નિર્દોષને અણ્યાયથી પીડાવે છે? તારો વેશ તો રાજાનો છે, પણ તારા કામ તો નટ જેવા છે, બ્રાહ્મણ જેવા નથી.

યસ્ત્વં કૃષ્ણે ગતે દૂરં સહગાણ્ડીવધન્વના । શોચ્યોઽસ્યશોચ્યાન્ રહસિ પ્રહરન્ વધમર્હસિ

કૃષ્ણ અને ગાંડીવધારી દૂર ગયા પછી, તું ગુપ્ત રીતે નિર્દોષ પર હુમલો કરે છે, તેથી તું મૃત્યુને લાયક છે.

ત્વં વા મૃણાલધવલઃ પાદૈર્ન્યૂનઃ પદા ચરન્ । વૃષરૂપેણ કિં કશ્ચિદ્દેવો નઃ પરિખેદયન્

કે પછી, કમળના ડાંગર જેવો સફેદ, ઓછા પગે ચાલતો, વાછરડાના રૂપે કોઈ દેવ તો નથી, જે અમને દુઃખ આપે છે?

ન જાતુ કૌરવેન્દ્રાણાં દોર્દણ્ડપરિરમ્ભિતે । ભૂતલેઽનુપતન્ત્યસ્મિન્ વિના તે પ્રાણિનાં શુચઃ

કૌરવોના બળવાન હાથોથી ધરતીને આવરી લીધા હોય ત્યારે, તારી સિવાય, અહીં કોઈ જીવ દુઃખી થયો નથી.

મા સૌરભેયાત્ર શુચો વ્યેતુ તે વૃષલાદ્ભયમ્ । મા રોદીરમ્બ ભદ્રં તે ખલાનાં મયિ શાસ્તરિ

હે સુરભીની દીકરી, અહીં દુઃખ ન કર, તારો શૂદ્રથી ડર દૂર થવો જોઈએ. રડશો નહીં, મા, તને કલ્યાણ મળે. હું દુષ્ટોને દંડ આપનાર છું.

યસ્ય રાષ્ટ્રે પ્રજાઃ સર્વાસ્ત્રસ્યન્તે સાધ્વ્યસાધુભિઃ । તસ્ય મત્તસ્ય નશ્યન્તિ કીર્તિરાયુર્ભગો ગતિઃ

જેના રાજ્યમાં સર્વ પ્રજા સારા-ખરાબ લોકોના દુઃખથી પીડાય છે, તે મદમાં ચૂર રાજાનું યશ, આયુષ્ય, સૌભાગ્ય અને માર્ગ બધું નાશ પામે છે.

એષ રાજ્ઞાં પરો ધર્મો હ્યાર્તાનામાર્તિનિગ્રહઃ । અત એનં વધિષ્યામિ ભૂતદ્રુહમસત્તમમ્

રાજાઓનો સર્વોચ્ચ ધર્મ એ છે કે, પીડિતોને બચાવવું અને દુઃખ આપનારને દંડ આપવો. તેથી હું આ જીવદયાનો દુશ્મન, અતિ દુષ્ટને મારી નાખીશ.

કોઽવૃશ્ચત્તવ પાદાંસ્ત્રીન્ સૌરભેય ચતુષ્પદ । મા ભૂવંસ્ત્વાદૃશા રાષ્ટ્રે રાજ્ઞાં કૃષ્ણાનુવર્તિનામ્

હે સુરભીની દીકરી, ચાર પગવાળી, તારા ત્રણ પગ કટાર્યા કોણે? કૃષ્ણના માર્ગે ચાલતા રાજાઓના રાજ્યમાં તારા જેવા ક્યારેય ન થાય.

આખ્યાહિ વૃષ ભદ્રં વઃ સાધૂનામકૃતાગસામ્ । આત્મવૈરૂપ્યકર્તારં પાર્થાનાં કીર્તિદૂષણમ્

હે વાછરડા, તને કલ્યાણ મળે, નિર્દોષને વિકૃત કરનાર અને પૃથાના પુત્રોની કીર્તિને કલંકિત કરનાર કોણ છે, તે મને કહો.

જનેઽનાગસ્યઘં યુઞ્જન્ સર્વતોઽસ્ય ચ મદ્ભયમ્ । સાધૂનાં ભદ્રમેવ સ્યાદસાધુદમને કૃતે

જે નિર્દોષને દુઃખ આપે છે અને સર્વત્ર ભય ફેલાવે છે, તેના માટે તો દુષ્ટોના દમનથી જ સજ્જનોનું કલ્યાણ થાય છે.

અનાગઃસ્વિહ ભૂતેષુ ય આગસ્કૃન્નિરઙ્કુશઃ । આહર્તાસ્મિ ભુજં સાક્ષાદમર્ત્યસ્યાપિ સાઙ્ગદમ્

જે અહીં નિર્દોષ જીવોમાં પણ અણ્યાય કરે છે અને કોઈ રોકટોક વિના પાપ કરે છે, તો હું એનું હાથ સીધું પકડી લઈશ, ભલે તે મરણશીલ અને કંકણધારી હોય.

રાજ્ઞો હિ પરમો ધર્મઃ સ્વધર્મસ્થાનુપાલનમ્ । શાસતોઽન્યાન્ યથાશાસ્ત્રમનાપદ્યુત્પથાનિહ

રાજા માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ એ છે કે, પોતાનું ધર્મ પાળવું, બીજાને શાસ્ત્ર મુજબ શાસન કરવું અને મુશ્કેલીમાં પણ માર્ગથી વિમુખ ન થવું.

ધર્મ ઉવાચ એતદ્વઃ પાણ્ડવેયાનાં યુક્તમાર્તાભયં વચઃ । યેષાં ગુણગણૈઃ કૃષ્ણો દૌત્યાદૌ ભગવાન્ કૃતઃ

ધર્મે કહ્યું: હે પાંડુપુત્ર, તારા વચન પીડિતોને આશ્રય આપનારા માટે યોગ્ય છે, જેમના ગુણોથી ભગવાન કૃષ્ણ દૂત અને નેતા બન્યા હતા.

ન વયં ક્લેશબીજાનિ યતઃ સ્યુઃ પુરુષર્ષભ । પુરુષં તં વિજાનીમો વાક્યભેદવિમોહિતાઃ

હું દુઃખના બીજ ધરાવતો નથી, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, પણ અમે વાણીના ભેદથી ગૂંચવાઈ ગયા છીએ અને એ પુરુષને ઓળખી શકતા નથી.

કેચિદ્વિકલ્પવસના આહુરાત્માનમાત્મનઃ । દૈવમન્યેઽપરે કર્મ સ્વભાવમપરે પ્રભુમ્

કેટલાંક લોકો પોતાના વિચારોમાં ફસાઈને આત્માને આત્મા કહે છે, બીજાંએ કહ્યુ કે એ ભાગ્ય છે, કેટલાકે કર્મ માન્યું, તો બીજાંએ સ્વભાવને સર્વોપરી માન્યો.

અપ્રતર્ક્યાદનિર્દેશ્યાદિતિ કેષ્વપિ નિશ્ચયઃ । અત્રાનુરૂપં રાજર્ષે વિમૃશ સ્વમનીષયા

કેટલાંક લોકો માટે તો એ અણસમજાય અને વર્ણવી ન શકાય એવું છે એવું નક્કી થયું છે; હે રાજર્ષિ, તું તારી બુદ્ધિથી આ વિષય પર વિચાર કર.

સૂત ઉવાચ એવં ધર્મે પ્રવદતિ સ સમ્રાડ્દ્વિજસત્તમાઃ । સમાહિતેન મનસા વિખેદઃ પર્યચષ્ટ તમ્

સૂતજી બોલ્યા: જ્યારે ધર્મએ આમ કહ્યું, ત્યારે સમ્રાટે, હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, એકાગ્ર મનથી પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરી.

રાજોવાચ ધર્મં બ્રવીષિ ધર્મજ્ઞ ધર્મોઽસિ વૃષરૂપધૃક્ । યદધર્મકૃતઃ સ્થાનં સૂચકસ્યાપિ તદ્ભવેત્

રાજાએ કહ્યું: તું ધર્મની વાત કરે છે, ધર્મને જાણે છે અને વૃષરૂપે તું પોતે ધર્મ છે; જ્યાં અધર્મ થાય છે, ત્યાં એનું જણાવનાર પણ એના ફળમાં ભાગીદાર બને છે.

અથવા દેવમાયાયા નૂનં ગતિરગોચરા । ચેતસો વચસશ્ચાપિ ભૂતાનામિતિ નિશ્ચયઃ

અથવા તો, ખરેખર, દેવમાયાનો માર્ગ જીવોના મન અને વાણી માટે અગ્રાહ્ય છે—આ નિશ્ચિત છે.

તપઃ શૌચં દયા સત્યમિતિ પાદાઃ કૃતે કૃતાઃ । અધર્માંશૈસ્ત્રયો ભગ્નાઃ સ્મયસઙ્ગમદૈસ્તવ

તપ, પવિત્રતા, દયા અને સત્ય—આ ચાર પગ સત્યયુગમાં ધર્મના આધાર હતા; તારા અહંકાર, આસક્તિ અને મદથી ત્રણ પગ તૂટી ગયા છે.

ઇદાનીં ધર્મ પાદસ્તે સત્યં નિર્વર્તયેદ્યતઃ । તં જિઘૃક્ષત્યધર્મોઽયમનૃતેનૈધિતઃ કલિઃ

હવે, ધર્મ, તારો એકમાત્ર બચેલો પગ એટલે સત્ય છે, જેને તારે જાળવવો છે; પણ કળી, જે અસત્યથી ઊભો થયો છે, એ તેને પકડી લેવા ઈચ્છે છે.

ઇયં ચ ભૂમિર્ભગવતા ન્યાસિતોરુભરા સતી । શ્રીમદ્ભિસ્તત્પદન્યાસૈઃ સર્વતઃ કૃતકૌતુકા

આ ધરતી, જે ભારે ભાર સહન કરતી હતી, ભગવાને સોંપી હતી; શ્રીમંતના પદચિહ્નોથી એ સર્વત્ર શોભાયમાન થઈ છે.

શોચત્યશ્રુકલા સાધ્વી દુર્ભગેવોજ્ઝિતા સતી । અબ્રહ્મણ્યા નૃપવ્યાજાઃ શૂદ્રા ભોક્ષ્યન્તિ મામિતિ

એ પવિત્ર સ્ત્રી, દુર્ભાગ્યવશ છોડી દેવામાં આવી, અશ્રુભીની આંખે રડે છે; 'અયોગ્ય રાજાઓ અને શૂદ્રો, રાજાના વેશમાં, હવે મને ભોગવશે' એમ શોક કરે છે.

ઇતિ ધર્મં મહીં ચૈવ સાન્ત્વયિત્વા મહારથઃ । નિશાતમાદદે ખડ્ગં કલયેઽધર્મહેતવે

આ રીતે, મહાન રથીએ ધર્મ અને ધરતીને શાંતવના આપી, તીક્ષ્ણ ખડગ હાથમાં લીધો અને અધર્મના કારણને દંડ આપવા તૈયાર થયો.

તં જિઘાંસુમભિપ્રેત્ય વિહાય નૃપલાઞ્છનમ્ । તત્પાદમૂલં શિરસા સમગાદ્ભયવિહ્વલઃ

મારવાનો ઈરાદો રાખીને, રાજાશ્રય છોડી, એ ડરથી વ્યાકુળ થઈને પગ પાસે માથું નમાવ્યું.