શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કાલિય ઉવાચ । વયં ખલાઃ સહોત્પત્ત્યા તમસા દીર્ઘમન્યવઃ । સ્વભાવો દુસ્ત્યજો નાથ લોકાનાં યદસદ્ગ્રહઃ

કાળિયા બોલ્યો: હે નાથ, અમે તો જન્મથી જ દુષ્ટ છીએ, અંધકાર અને લાંબા ગુસ્સામાં જીવીએ છીએ; આ સ્વભાવ છોડી દેવું બહુ જ મુશ્કેલ છે, કારણ કે બધાં જીવોમાં આવું ખોટું મોહ છે.

ત્વયા સૃષ્ટમિદં વિશ્વં ધાતર્ગુણવિસર્જનમ્ । નાનાસ્વભાવવીર્યૌજો યોનિબીજાશયાકૃતિ

હે સર્જનહાર, આ આખું જગત તમે જ બનાવ્યું છે, જેમાં ગુણોનું વિભાજન છે; વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, તેજ, રૂપ, બીજ અને વૃત્તિઓ બધું તમારાથી જ થાય છે.

વયં ચ તત્ર ભગવન્ સર્પા જાત્યુરુમન્યવઃ । કથં ત્યજામસ્ત્વન્માયાં દુસ્ત્યજાં મોહિતાઃ સ્વયમ્

અને એ બધામાં, હે ભગવાન, અમે સાપો તો જન્મથી જ ગુસ્સાવાળા છીએ; તમારી માયા તો બહુ જ અડગ છે – આપણે જ જ્યારે એમાં ફસાયેલા હોઈએ, ત્યારે તેને કેવી રીતે છોડી શકીએ?

ભવાન્ હિ કારણં તત્ર સર્વજ્ઞો જગદીશ્વરઃ । અનુગ્રહં નિગ્રહં વા મન્યસે તદ્ વિધેહિ નઃ

કારણ કે, હે જગતના સ્વામી, તમે જ આ બધાના કારણ છો, સર્વજ્ઞ છો; અમારે દયા કરો કે દંડ આપો – જે તમારે યોગ્ય લાગે, એ કરો.

શ્રીશુક ઉવાચ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ પ્રાહ ભગવાન્ કાર્યમાનુષઃ । નાત્ર સ્થેયં ત્વયા સર્પ સમુદ્રં યાહિ મા ચિરમ્ । સ્વજ્ઞાત્યપત્યદારાઢ્યો ગોનૃભિર્ભુજ્યતાં નદી

શુકદેવજી કહે છે: એ વાતો સાંભળી, ભગવાને માનવરૂપે કહ્યું: 'હે સાપ, તું અહીં રહી શકતો નથી; વિલંબ કર્યા વિના દરિયામાં જા. આ નદી ગાયો, માનવો અને તારા જ જાતિના, સંતાન અને પત્નીઓ માટે છોડી દે.'

ય એતત્ સંસ્મરેન્ મર્ત્યઃ તુભ્યં મદનુશાસનમ્ । કીર્તયન્ ઉભયોઃ સન્ધ્યોઃ ન યુષ્મદ્ ભયમાપ્નુયાત્

જે મનુષ્ય આ મારી આજ્ઞાને યાદ રાખે અને સવારે-સાંજે તેનો જાપ કરે, તેને તારો કોઈ ભય નહીં રહે.

યોઽસ્મિન્ સ્નાત્વા મદાક્રીડે દેવાદીન્ તર્પયેજ્જલૈઃ । ઉપોષ્ય માં સ્મરન્નર્ચેત્ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

જે અહીં, જ્યાં મેં રમણ કર્યું, ત્યાં સ્નાન કરે, દેવ-પિતૃઓને પાણી અર્પણ કરે, ઉપવાસ કરીને મને સ્મરે અને પૂજા કરે, તે સર્વ પાપોથી છુટકારો પામે છે.

દ્વીપં રમણકં હિત્વા હ્રદમેતમુપાશ્રિતઃ । યદ્ ભયાત્સ સુપર્ણસ્ત્વાં નાદ્યાન્મત્પાદ લાઞ્છિતમ્

તમે રમણક દ્વીપ છોડી આ સરોવરનો આશરો લીધો, અને મારા પગનું નિશાન હોવાથી સુપર્ણે તમને ભયવશ કરીને ખાધા નહીં.

શ્રીઋષિરુવાચ । એવમુક્તો ભગવતા કૃષ્ણેનાદ્‌ભુતકર્મણા । તં પૂજયામાસ મુદા નાગપત્ન્યશ્ચ સાદરમ્

ઋષિ કહે છે: આમ, અદ્ભુત કૃત્યવાળા કૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું, ત્યારે સાપની પત્નીઓએ આનંદપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી તેમની પૂજા કરી.

દિવ્યામ્બરસ્રઙ્‌ મણિભિઃ પરાર્ધ્યૈરપિ ભૂષણૈઃ । દિવ્યગન્ધાનુલેપૈશ્ચ મહત્યોત્પલમાલયા

તેમણે ભગવાનને દૈવી વસ્ત્રો, ફૂલોની વણાવેલી માળા, કિંમતી રત્નો અને ભવ્ય આભૂષણો, સુગંધિત લપસણ અને વિશાળ કમળમાળાથી સન્માન આપ્યો.

પૂજયિત્વા જગન્નાથં પ્રસાદ્ય ગરુડધ્વજમ્ । તતઃ પ્રીતોઽભ્યનુજ્ઞાતઃ પરિક્રમ્યાભિવન્દ્ય તમ્

જગન્નાથ ભગવાનની પૂજા કરીને, ગરુડધ્વજ કૃષ્ણને પ્રસન્ન કર્યા, પછી પરિક્રમા કરીને તેમને વિનમ્રતાપૂર્વક નમસ્કાર કર્યા.

સકલત્રસુહૃત્પુત્રો દ્વીપમબ્ધેર્જગામ હ । તદૈવ સામૃતજલા યમુના નિર્વિષાભવત્ । અનુગ્રહાદ્ ભગવતઃ ક્રીડામાનુષરૂપિણઃ

પછી કાળિયા પોતાની બધી પત્નીઓ, મિત્રો અને પુત્રો સાથે દરિયાના દ્વીપે ગયો; એ સમયે, ભગવાનની કૃપાથી, માનવરૂપે રમતા કૃષ્ણના પ્રસાદે યમુના નદી ઝેરમુક્ત થઈ ગઈ.

  ગન્ધધૂપાદિભિશ્ચાર્ચેદ્ દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

તે ધૂપ, સુગંધિત પદાર્થો અને અન્ય ઉપચારોથી પૂજા કરતાં, બાર અક્ષરનું મંત્ર ઉચ્ચારતા.

સૂત ઉવાચ તત્ર ગોમિથુનં રાજા હન્યમાનમનાથવત્ । દણ્ડહસ્તં ચ વૃષલં દદૃશે નૃપલાઞ્છનમ્

સૂતાએ કહ્યું: ત્યાં રાજાએ એક ગાય અને વાછરડાને અનાથ જેવાં પીડાતા જોયા, અને એક નીચ જાતિના માણસને દંડ લઈને, રાજાશાહીનું કલંકરૂપ જોયો.

વૃષં મૃણાલધવલં મેહન્તમિવ બિભ્યતમ્ । વેપમાનં પદૈકેન સીદન્તં શૂદ્રતાડિતમ્

રાજાએ વાછરડાને કમળના ડાંગર જેટલું સફેદ, ભયથી મૂત્ર છોડતો, કાંપતો, એક પગે ઊભો અને શૂદ્રના મારથી દુર્બળ થયેલો જોયો.

ગાં ચ ઘર્મદુઘાં દીનાં ભૃશં શૂદ્રપદાહતામ્ । વિવત્સામાશ્રુવદનાં ક્ષામાં યવસમિચ્છતીમ્

ગાય, જે પહેલાં ગરમ દૂધ આપતી, હવે દુઃખી, શૂદ્રના પગથી ઘાયલ, વાછરાથી વિયોગી, આંખોમાં આંસુ, દુર્બળ અને ઘાસની ઈચ્છા કરતી હતી.

પપ્રચ્છ રથમારૂઢઃ કાર્તસ્વરપરિચ્છદમ્ । મેઘગમ્ભીરયા વાચા સમારોપિતકાર્મુકઃ

સુવર્ણના શણગારવાળી રથ પર બેઠેલા, મેઘ જેવો ગાઢ અવાજ અને ધનુષ ઉંચકીને, રાજાએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

કસ્ત્વં મચ્છરણે લોકે બલાદ્ધંસ્યબલાન્ બલી । નરદેવોઽસિ વેષેણ નટવત્કર્મણાદ્વિજઃ

તુ કોણ છે, જે મારા આશ્રયમાં રહેતા જગતમાં નિર્દોષને અણ્યાયથી પીડાવે છે? તારો વેશ તો રાજાનો છે, પણ તારા કામ તો નટ જેવા છે, બ્રાહ્મણ જેવા નથી.

યસ્ત્વં કૃષ્ણે ગતે દૂરં સહગાણ્ડીવધન્વના । શોચ્યોઽસ્યશોચ્યાન્ રહસિ પ્રહરન્ વધમર્હસિ

કૃષ્ણ અને ગાંડીવધારી દૂર ગયા પછી, તું ગુપ્ત રીતે નિર્દોષ પર હુમલો કરે છે, તેથી તું મૃત્યુને લાયક છે.

ત્વં વા મૃણાલધવલઃ પાદૈર્ન્યૂનઃ પદા ચરન્ । વૃષરૂપેણ કિં કશ્ચિદ્દેવો નઃ પરિખેદયન્

કે પછી, કમળના ડાંગર જેવો સફેદ, ઓછા પગે ચાલતો, વાછરડાના રૂપે કોઈ દેવ તો નથી, જે અમને દુઃખ આપે છે?

ન જાતુ કૌરવેન્દ્રાણાં દોર્દણ્ડપરિરમ્ભિતે । ભૂતલેઽનુપતન્ત્યસ્મિન્ વિના તે પ્રાણિનાં શુચઃ

કૌરવોના બળવાન હાથોથી ધરતીને આવરી લીધા હોય ત્યારે, તારી સિવાય, અહીં કોઈ જીવ દુઃખી થયો નથી.

મા સૌરભેયાત્ર શુચો વ્યેતુ તે વૃષલાદ્ભયમ્ । મા રોદીરમ્બ ભદ્રં તે ખલાનાં મયિ શાસ્તરિ

હે સુરભીની દીકરી, અહીં દુઃખ ન કર, તારો શૂદ્રથી ડર દૂર થવો જોઈએ. રડશો નહીં, મા, તને કલ્યાણ મળે. હું દુષ્ટોને દંડ આપનાર છું.

યસ્ય રાષ્ટ્રે પ્રજાઃ સર્વાસ્ત્રસ્યન્તે સાધ્વ્યસાધુભિઃ । તસ્ય મત્તસ્ય નશ્યન્તિ કીર્તિરાયુર્ભગો ગતિઃ

જેના રાજ્યમાં સર્વ પ્રજા સારા-ખરાબ લોકોના દુઃખથી પીડાય છે, તે મદમાં ચૂર રાજાનું યશ, આયુષ્ય, સૌભાગ્ય અને માર્ગ બધું નાશ પામે છે.

એષ રાજ્ઞાં પરો ધર્મો હ્યાર્તાનામાર્તિનિગ્રહઃ । અત એનં વધિષ્યામિ ભૂતદ્રુહમસત્તમમ્

રાજાઓનો સર્વોચ્ચ ધર્મ એ છે કે, પીડિતોને બચાવવું અને દુઃખ આપનારને દંડ આપવો. તેથી હું આ જીવદયાનો દુશ્મન, અતિ દુષ્ટને મારી નાખીશ.

કોઽવૃશ્ચત્તવ પાદાંસ્ત્રીન્ સૌરભેય ચતુષ્પદ । મા ભૂવંસ્ત્વાદૃશા રાષ્ટ્રે રાજ્ઞાં કૃષ્ણાનુવર્તિનામ્

હે સુરભીની દીકરી, ચાર પગવાળી, તારા ત્રણ પગ કટાર્યા કોણે? કૃષ્ણના માર્ગે ચાલતા રાજાઓના રાજ્યમાં તારા જેવા ક્યારેય ન થાય.

આખ્યાહિ વૃષ ભદ્રં વઃ સાધૂનામકૃતાગસામ્ । આત્મવૈરૂપ્યકર્તારં પાર્થાનાં કીર્તિદૂષણમ્

હે વાછરડા, તને કલ્યાણ મળે, નિર્દોષને વિકૃત કરનાર અને પૃથાના પુત્રોની કીર્તિને કલંકિત કરનાર કોણ છે, તે મને કહો.

જનેઽનાગસ્યઘં યુઞ્જન્ સર્વતોઽસ્ય ચ મદ્ભયમ્ । સાધૂનાં ભદ્રમેવ સ્યાદસાધુદમને કૃતે

જે નિર્દોષને દુઃખ આપે છે અને સર્વત્ર ભય ફેલાવે છે, તેના માટે તો દુષ્ટોના દમનથી જ સજ્જનોનું કલ્યાણ થાય છે.

અનાગઃસ્વિહ ભૂતેષુ ય આગસ્કૃન્નિરઙ્કુશઃ । આહર્તાસ્મિ ભુજં સાક્ષાદમર્ત્યસ્યાપિ સાઙ્ગદમ્

જે અહીં નિર્દોષ જીવોમાં પણ અણ્યાય કરે છે અને કોઈ રોકટોક વિના પાપ કરે છે, તો હું એનું હાથ સીધું પકડી લઈશ, ભલે તે મરણશીલ અને કંકણધારી હોય.

રાજ્ઞો હિ પરમો ધર્મઃ સ્વધર્મસ્થાનુપાલનમ્ । શાસતોઽન્યાન્ યથાશાસ્ત્રમનાપદ્યુત્પથાનિહ

રાજા માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ એ છે કે, પોતાનું ધર્મ પાળવું, બીજાને શાસ્ત્ર મુજબ શાસન કરવું અને મુશ્કેલીમાં પણ માર્ગથી વિમુખ ન થવું.