શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સૂત ઉવાચ - તત્ર દ્વૌ અપિ સંસ્થાપ્ય નિર્ગતો નારદો મુનિઃ । તીર્થં તીર્થં વિનિષ્ક્રમ્ય પૃચ્છન્ માર્ગે મુનીશ્વરાન્

સૂતે કહ્યું: 'એ બંનેને ત્યાં રાખી, નારદમુનિ ત્યાંથી નીકળી ગયા અને એક તીર્થથી બીજું તીર્થ ફરતાં માર્ગમાં મહાન ઋષિઓને પૂછતા ગયા.'

વૃત્તાન્તઃ શ્રૂયતે સર્વૈઃ કિંચિત્ નિશ્ચિત્ય નોચ્યતે । અસાધ્યં કેચન પ્રોચુઃ દુર્જ્ઞેયમિતિ ચાપરે । મૂકીભૂતાસ્તથાન્યે તુ કિયન્તસ્તુ પલાયિતાઃ

બધાએ એ વાત સાંભળી, પણ વિચાર કર્યા પછી કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં. કેટલાકે કહ્યું કે એ અશક્ય છે, બીજાએ કહ્યું સમજવું મુશ્કેલ છે; કેટલાક ચૂપ રહી ગયા અને થોડાક તો ભાગી ગયા.

હાહાકારો મહાનાસીત્ ત્રૈલોક્યે વિસ્મયાવહઃ । વેદવેદાન્તઘોષૈશ્ચ ગીતાપાઠૈર્વિબોધિતમ્

ત્રણે લોકમાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો, બધાને આશ્ચર્ય થયું; વેદ, વેદાંતના ઘોષ અને ગીતાના પાઠથી બધાને જાગૃતિ આવી.

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં નોદતિષ્ઠત્ ત્રિકં યદા ઉપાયો નાપરોઽસ્તીતિ કર્ણે કર્ણેઽજપઞ્જનાઃ

જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિક એકસાથે ઊભું ન થયું, ત્યારે લોકો એકબીજાના કાનમાં કહેવા લાગ્યા: 'બીજું કોઈ ઉપાય નથી.'

યોગિના નારદેનાપિ સ્વયં ન જ્ઞાયતે તુ યત્ । તત્કથં શક્યતે વક્તું ઇતરૈરિહ માનુષૈઃ

યોગી નારદે પણ જે સમજ્યું નહીં, તો બીજાં મનુષ્યો એ વાત કેવી રીતે કહી શકે?

એવં ઋષિગણૈઃ પૃષ્ટૈઃ નિર્ણીયોક્તં દુરાસદમ્

આ રીતે ઋષિગણોએ પૂછતાં, એ વાત નક્કી કરીને કહી દેવામાં આવી કે એ અતિ દુર્લભ છે.

તતશ્ચિન્તાતુરઃ સોઽથ બદરીવનમાગતઃ । તપશ્ચરામિ ચાત્રેતિ તદર્થં કૃતનિશ્ચયઃ

પછી ચિંતાથી વ્યાકુલ થઈ, તે બદરીવનમાં આવ્યા અને એ માટે તપ કરવા દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

તાવદ્ દદર્શ પુરતઃ સનકાદીન્ મુનીશ્વરાન્ । કોટિસૂર્યસમાભાસાન્ ઉવાચ મુનિસત્તમઃ

એ સમયે, એમને સામે કરોડો સૂર્ય જેટલી તેજસ્વીતા ધરાવતા સનકાદિક મહાન ઋષિઓ દેખાયા. ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિએ વાત કરી.

નારદ ઉવાચ - ઇદાનીં ભૂરિભાગ્યેન ભવદ્‌ભિઃ સંગમોઽભવત્ । કુમારા બ્રુવતાં શીઘ્રં કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ

નારદે કહ્યું: 'હવે તો મારા મોટા ભાગ્યે આપ સૌ સાથે મુલાકાત થઈ છે. કુમારો, કૃપા કરીને જલદી કહો અને મારા પર દયા કરો.'

ભવન્તો યોગિનઃ સર્વે બુદ્ધિમન્તો બહુશ્રુતાઃ । પઞ્ચહાયનસંયુક્તાઃ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજાઃ

'તમામ યોગી, બુદ્ધિશાળી અને ઘણું સાંભળેલા છો. પાંચ પ્રકારની સંયમ ધરાવતા અને પૂર્વજોમાં પણ સૌથી પૂર્વજ છો.'

સદા વૈકુણ્ઠનિલયા હરિકીર્તનતત્પરાઃ । લીલામૃતરસોન્મત્તાઃ કથામાત્રૈકજીવિનઃ

જે લોકો હંમેશા વૈકુંઠમાં વસે છે, હરિનું કીર્તન કરવા માટે તત્પર રહે છે, શ્રીહરિના લિલામૃતના રસમાં મસ્ત રહે છે અને જિંદગીમાં માત્ર ભગવાનની કથાઓ માટે જ જીવે છે.

હરિઃ શરણમેવ હિ નિત્યં યેષાં મુખે વચઃ । અથ કાલસમાદિષ્ટા જરા યુષ્માન્ન બાધતે

જેઓના મુખમાં હંમેશા હરિનું શરણ લેવાય છે અને સતત તેનું નામ જ બોલાય છે, તેમને સમયના આદેશથી આવતી વૃદ્ધાવસ્થા ક્યારેય દુઃખ આપતી નથી.

યેષાં ભ્રૂભઙ્ગમાત્રેણ દ્વારપાલૌ હરેઃ પુરા । ભ્રૂમૌ નિપતિતૌ સદ્યો યત્કૃપાતઃ પુરં ગતૌ

જેમના માત્ર ભ્રૂકુટિ ચડાવવાથી હરિના દ્વારપાલો એક વખત તરત જ તેમના ચરણોમાં પડી ગયા હતા, અને તેમની કૃપાથી એ દ્વારપાલો ફરીથી પોતાના શહેરમાં પાછા ગયા હતા.

અહો ભાગ્યસ્ય યોગેન દર્શનં ભવતામિહ । અનુગ્રહસ્તુ કર્તવ્યો મયિ દીને દયાપરૈઃ

અરે, યોગના સદભાગ્યથી આજે તમને અહીં મળવા મળ્યા, હવે તમે દયાળુ છો, તેથી મારા જેવા દયનિય પર કૃપા કરવી જ જોઈએ.

અશરીરગિરોક્તં યત્ તત્કિં સાધનમુચ્યતામ્ । અનુષ્ઠેયં કથં તાવત્ પ્રબ્રુવન્તુ સવિસ્તરમ્

જે અવાજ આકાશમાંથી આવ્યો હતો, તેનું સાધન શું છે એ જણાવો. એ કેવી રીતે કરવું એ પણ વિગતે કહો.

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં સુખં ઉત્પદ્યતે કથમ્ । સ્થાપનં સર્વવર્ણેષુ પ્રેમપૂર્વં પ્રયત્નતઃ

ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય ધરાવનારા લોકોમાં સુખ કેવી રીતે જન્મે છે? એ બધામાં પ્રેમપૂર્વક અને પ્રયત્નથી કેવી રીતે સ્થાપિત કરી શકાય?

કુમારા ઊચુઃ - મા ચિન્તાં કુરુ દેવર્ષે હર્ષં ચિત્તે સમાવહ । ઉપાયઃ સુખસાધ્યોઽત્ર વર્તતે પૂર્વ એવ હિ

કુમારો બોલ્યા: દેવર્ષિ, ચિંતા ન કરશો અને હૃદયમાં આનંદ લાવો. અહીં સુખથી પ્રાપ્ત થતો ઉપાય પહેલેથી જ હાજર છે.

અહો નારદ ધન્યોઽસિ વિરક્તાનાં શિરોમણિઃ । સદા શ્રીકૃષ્ણદાસાનાં અગ્રણીઃ યોગભાસ્કરઃ

અરે નારદ, તમે ધન્ય છો, વૈરાગ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, હંમેશા શ્રીકૃષ્ણના દાસોમાં અગ્રેસર અને યોગીઓમાં સૂર્ય સમાન છો.

ત્વયિ ચિત્રં ન મન્તવ્યં ભક્ત્યર્થં અનુવર્તિનિ । ઘટતે કૃષ્ણદાસસ્ય ભક્તેઃ સંસ્થાપના સદા

તમામાં, જે હંમેશા ભક્તિના માર્ગે ચાલો છો, કૃષ્ણના દાસ માટે ભક્તિની સ્થાપના હંમેશા થાય છે એ આશ્ચર્યની વાત નથી.

ઋષિર્બહવો લોકે પન્થાનઃ પ્રકટીકૃતાઃ । શ્રમસાધ્યાશ્ચ તે સર્વે પ્રાયઃ સ્વર્ગફલપ્રદાઃ

દુનિયામાં ઘણા ઋષિઓએ અનેક માર્ગો બતાવ્યા છે, જે બધા મહેનતથી પ્રાપ્ત થાય છે અને મોટેભાગે સ્વર્ગના ફળ આપે છે.

વૈકુણ્ઠસાધકં પન્થાઃ સ તુ ગોપ્યો હિ વર્તતે । તસ્યોપદેષ્ટા પુરુષઃ પ્રાયો ભાગ્યેન લભ્યતે

પણ જે માર્ગ વૈકુંઠ સુધી પહોંચાડે છે, એ તો ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યો છે; એ માર્ગ બતાવનાર પુરુષ ભાગ્યથી જ મળે છે.

સત્કર્મ તવ નિર્દિષ્ટં વ્યોમવાચા તુ યત્પુરા । તદુચ્યતે શ્રૃણુષ્વાદ્ય સ્થિરચિત્તઃ પ્રસન્નધીઃ

આગળ આકાશવાણી દ્વારા જે સৎકર્મ તને જણાવાયું હતું, એ હવે સમજાવું છું; આજે સ્થિર મન અને પ્રસન્ન બુદ્ધિથી સાંભળ.

દ્રવ્યયજ્ઞાસ્તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્તથાપરે । સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ તે તુ કર્મવિસૂચકાઃ

કેટલાંક દ્રવ્યયજ્ઞ કરે છે, કેટલાંક તપયજ્ઞ, બીજાં યોગયજ્ઞ અને કેટલાક સ્વાધ્યાય તથા જ્ઞાનયજ્ઞ કરે છે; આ બધું કર્મ જ કહેવાય છે.

સત્કર્મસૂચકો નૂનં જ્ઞાનયજ્ઞઃ સ્મૃતો બુધૈઃ । શ્રીમદ્‌ભાગવતાલાપઃ સ તુ ગીતઃ શુકાદિભિઃ

આ બધામાં જ્ઞાનયજ્ઞને જ સારા કર્મનું નિશાન માનવામાં આવે છે; શ્રીમદ્ ભાગવતના સંવાદને તો શુકાદિકે ગાયું છે.

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં તદ્‌ઘોષેણ બલં મહત્ । વ્રજિષ્યતિ દ્વયોઃ કષ્ટં સુખં ભક્તેર્ભવિષ્યતિ

એ સંવાદના પ્રચારથી ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યને મહાન બળ મળે છે; બંનેના દુઃખ દૂર થાય છે અને ભક્તને સુખ મળે છે.

પ્રલયં હિ ગમિષ્યન્તિ શ્રીમદ્‌ભાગવતધ્વનેઃ । કલેર્દોષા ઇમે સર્વ સિંહશબ્દાદ્ વૃકા ઇવ

શ્રીમદ્ ભાગવતના માર્ગના ધ્વનિથી કલિયુગના બધા દોષો સિંહના ગર્જનાથી વાઘ જેવા નાશ પામશે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંયુક્તા ભક્તિઃ પ્રેમરસાવહા । પ્રતિગેહં પ્રતિજનં તતઃ ક્રીડાં કરિષ્યતિ

જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, પ્રેમરસ આપતી ભક્તિ ઘર-ઘર અને દરેક મનુષ્યમાં રમશે.

નારદ ઉવાચ - વેદવેદાન્તઘોષૈશ્ચ ગીતાપાઠૈઃ પ્રબોધિતમ્ । ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં નોદતિષ્ઠત્ ત્રિકં યદા

નારદે કહ્યું: જ્યારે વેદ, ઉપનિષદ અને ગીતાના પાઠના ઘોષ છતાં પણ ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિક એકઠું ઊભું થતું નથી—

શ્રીમદ્‌ભાગવત આલાપાત્ તત્કથં બોધમેષ્યતિ । તત્કથાસુ તુ વેદાર્થઃ શ્લોકે શ્લોકે પદે પદે

શ્રીમદ્ ભાગવતનું પઠન કરવાથી એ વિષયની સમજ ઊભી થાય છે; એની વાર્તાઓમાં, દરેક શ્લોક અને દરેક શબ્દમાં વેદનો અર્થ છલકે છે.