શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

* યો વૈ મમાતિભરમાસુરવંશરાજ્ઞામ્ અક્ષૌહિણીશતમપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ । ત્વાં દુઃસ્થમૂનપદમાત્મનિ પૌરુષેણ સમ્પાદયન્ યદુષુ રમ્યમબિભ્રદઙ્ગમ્

જેણે પોતાની શક્તિથી અસુર વંશના રાજાઓની અતિભારે સેના ધરતી પરથી દૂર કરી, અને તારા અસ્થીર અને ઘટેલા સ્થાનને પણ પુનઃ સ્થાપિત કર્યું, એ ભગવાને યદુઓમાં આનંદ ફેલાવ્યો.

* કા વા સહેત વિરહં પુરુષોત્તમસ્ય પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ । સ્થૈર્યં સમાનમહરન્મધુમાનિનીનાં રોમોત્સવો મમ યદઙ્ઘ્રિવિટઙ્કિતાયાઃ

પુરૂષોત્તમ ભગવાનના પ્રેમભર્યા નજર, તેજસ્વી સ્મિત અને મીઠા વચનોથી, જેમ મધમાખીઓ પણ સ્થિર રહી શકતી નથી, તેમ તેમના ચરણરજથી મને પણ આનંદની લહેર આવે છે; તો એમના વિયોગને કોણ સહન કરી શકે?

* તયોરેવં કથયતોઃ પૃથિવીધર્મયોસ્તદા । પરીક્ષિન્નામ રાજર્ષિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાચીં સરસ્વતીમ્

પૃથ્વી અને ધર્મ એ રીતે વાતચીત કરતા હતા ત્યારે, રાજર્ષિ પરિક્ષિત પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદી પાસે આવી પહોંચ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) નમસ્તુભ્યં ભગવતે પુરુષાય મહાત્મને । ભૂતાવાસાય ભૂતાય પરાય પરમાત્મને

હે ભગવાન, હે પુરુષોત્તમ, મહાત્મા, સર્વ જીવોના નિવાસસ્થાન, સર્વના આધાર, પરમાત્મા, તમને વંદન છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનનિધયે બ્રહ્મણેઽનન્તશક્તયે । અગુણાયાવિકારાય નમસ્તેઽપ્રાકૃતાય ચ

જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના ખજાના, અનંત શક્તિ ધરાવનારા, ગુણોથી પર, અપરિવર્તનશીલ અને અપ્રાકૃત સ્વરૂપ ધરાવનારા તમને વંદન છે.

કાલાય કાલનાભાય કાલાવયવસાક્ષિણે । વિશ્વાય તદુપદ્રષ્ટ્રે તત્કર્ત્રે વિશ્વહેતવે

કાળ, કાળના મૂળ, કાળના વિભાગોના સાક્ષી, સમગ્ર જગત, સર્વના દ્રષ્ટા, સર્જનહાર અને કારણ, તમને વંદન છે.

ભૂતમાત્રેન્દ્રિયપ્રાણ મનોબુદ્ધ્યાશયાત્મને । ત્રિગુણેનાભિમાનેન ગૂઢસ્વાત્માનુભૂતયે

પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના સ્વરૂપ, ત્રણ ગુણના અભિમાનથી છુપાયેલા છતાં અંતરમાં અનુભવી શકાય એવા આત્માને વંદન છે.

નમોઽનન્તાય સૂક્ષ્માય કૂટસ્થાય વિપશ્ચિતે । નાનાવાદાનુરોધાય વાચ્યવાચક શક્તયે

અનંત, સૂક્ષ્મ, અચલ અને સર્વજ્ઞ, સર્વ મતોને સ્વીકારનારા અને બોલાયેલા તથા અબોલ શબ્દની શક્તિરૂપ ભગવાનને વંદન છે.

નમઃ પ્રમાણમૂલાય કવયે શાસ્ત્રયોનયે । પ્રવૃત્તાય નિવૃત્તાય નિગમાય નમો નમઃ

સર્વ પ્રમાણના મૂળ, મહાન કવિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિના માર્ગ, વેદરૂપ ભગવાનને વારંવાર વંદન છે.

નમઃ કૃષ્ણાય રામાય વસુદેવસુતાય ચ । પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય સાત્વતાં પતયે નમઃ

કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવના પુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સાત્વતોના સ્વામી, તમને વંદન છે.

નમો ગુણપ્રદીપાય ગુણાત્મચ્છાદનાય ચ । ગુણવૃત્ત્યુપલક્ષ્યાય ગુણદ્રષ્ટે સ્વસંવિદે

ગુણોના પ્રકાશ, ગુણોથી પોતાને ઢાંકનારા, ગુણોની ક્રિયાથી ઓળખાતા, ગુણોના દ્રષ્ટા અને આંતરિક ચેતનાને વંદન છે.

અવ્યાકૃતવિહારાય સર્વવ્યાકૃતસિદ્ધયે । હૃષીકેશ નમસ્તેઽસ્તુ મુનયે મૌનશીલિને

અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, સર્વ વ્યક્તમાં સિદ્ધિ આપનારા, હૃષીકેશ, મૌન અને તપમાં સ્થિત મુનિ, તમને વંદન છે.

પરાવરગતિજ્ઞાય સર્વાધ્યક્ષાય તે નમઃ । અવિશ્વાય ચ વિશ્વાય તદ્દ્રષ્ટેઽસ્ય ચ હેતવે

ઉચ્ચ અને નીચના માર્ગ જાણનારા, સર્વના દ્રષ્ટા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત બંને સ્વરૂપ ધરાવનારા, સર્વના દ્રષ્ટા અને કારણ, તમને વંદન છે.

( મિશ્ર ) ત્વં હ્યસ્ય જન્મસ્થિતિસંયમાન્ પ્રભો ગુણૈરનીહોઽકૃત કાલશક્તિધૃક્ । તત્તત્ સ્વભાવાન્ પ્રતિબોધયન્ સતઃ સમીક્ષયામોઘવિહાર ઈહસે

હે પ્રભુ, તમે ગુણોથી રહિત હોવા છતાં, આ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયમાં સમયશક્તિને ધારણ કરીને, સર્વ જીવોમાં વિવિધ સ્વભાવને જાગૃત કરો છો અને તમારી અચૂક દૃષ્ટિથી અદભુત લીલા કરો છો.

( ઇંદ્રવંશા ) તસ્યૈવ તેઽમૂસ્તનવસ્ત્રિલોક્યાં શાન્તા અશાન્તા ઉત મૂઢયોનયઃ । શાન્તાઃ પ્રિયાસ્તે હ્યધુનાવિતું સતાં સ્થાતુશ્ચ તે ધર્મપરીપ્સયેહતઃ

ત્રણે લોકમાં તમારા આ શરીરો – ક્યારેક શાંત, ક્યારેક અશાંત, તો ક્યારેક મૂર્ખતાથી જન્મેલા – બધા તમને પ્રિય છે, હે ઇન્દ્રવંશી. પણ શાંત સ્વભાવવાળા તો તમને ખાસ જ પ્રિય છે, કારણ કે આજે તમે સજ્જનોની રક્ષા અને ધર્મની સ્થાપના માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યા છો.

( અનુષ્ટુપ્ ) અપરાધઃ સકૃદ્ ભર્ત્રા સોઢવ્યઃ સ્વપ્રજાકૃતઃ । ક્ષન્તુમર્હસિ શાન્તાત્મમ્ મૂઢસ્ય ત્વામજાનતઃ

પોતાના પ્રજાજનોનો એકાદ ગુનો રાજાએ સહન કરવો જોઈએ; મૂર્ખતાથી અજાણે કોઈએ તમને દુઃખ આપ્યું હોય તો, શાંત મનથી તેને માફ કરી દો.

અનુગૃહ્ણીષ્વ ભગવન્ પ્રાણાંસ્ત્યજતિ પન્નગઃ । સ્ત્રીણાં નઃ સાધુશોચ્યાનાં પતિઃ પ્રાણઃ પ્રદીયતામ્

હે પ્રભુ, અમ પર કૃપા કરો, કારણ કે સાપ તો હવે જીવ છોડી રહ્યો છે; અમે બધી દુઃખી અને દયાની લાયક સ્ત્રીઓ છીએ – અમને અમારા પતિ, જે અમારો જીવ છે, પાછો મળી રહે.

વિધેહિ તે કિઙ્‌કરીણાં અનુષ્ઠેયં તવાજ્ઞયા । યચ્છ્રદ્ધયાનુતિષ્ઠન્ વૈ મુચ્યતે સર્વતો ભયાત્

હે સ્વામી, અમને આજ્ઞા આપો કે તમારી દાસીઓ તરીકે અમારે શું કરવું, જેથી અમે શ્રદ્ધાથી તે પાળીએ અને સર્વ પ્રકારના ભયમાંથી મુક્ત થઈ જઈએ.

શ્રીશુક ઉવાચ । ઇત્થં સ નાગપત્નીભિઃ ભગવાન્ સમભિષ્ટુતઃ । મૂર્ચ્છિતં ભગ્નશિરસં વિસસર્જાઙ્‌ઘ્રિકુટ્ટનૈઃ

શુકદેવજી કહે છે: આમ, જ્યારે સાપની પત્નીઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાને બેહોશ, તૂટેલા માથાવાળા સાપને પોતાના પગની પીડામાંથી મુક્ત કર્યો.

પ્રતિલબ્ધેન્દ્રિયપ્રાણઃ કાલિયઃ શનકૈર્હરિમ્ । કૃચ્છ્રાત્ સમુચ્છ્વસન્ દીનઃ કૃષ્ણં પ્રાહ કૃતાઞ્જલિઃ

હવે કાળિયાએ ધીમે ધીમે હોશ અને શ્વાસ પાછો મેળવ્યો, હરિને જોયો; તે દુઃખી અને થાકેલો હતો, મુશ્કેલથી શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો, અને કૃષ્ણને હાથ જોડીને બોલ્યો.

કાલિય ઉવાચ । વયં ખલાઃ સહોત્પત્ત્યા તમસા દીર્ઘમન્યવઃ । સ્વભાવો દુસ્ત્યજો નાથ લોકાનાં યદસદ્ગ્રહઃ

કાળિયા બોલ્યો: હે નાથ, અમે તો જન્મથી જ દુષ્ટ છીએ, અંધકાર અને લાંબા ગુસ્સામાં જીવીએ છીએ; આ સ્વભાવ છોડી દેવું બહુ જ મુશ્કેલ છે, કારણ કે બધાં જીવોમાં આવું ખોટું મોહ છે.

ત્વયા સૃષ્ટમિદં વિશ્વં ધાતર્ગુણવિસર્જનમ્ । નાનાસ્વભાવવીર્યૌજો યોનિબીજાશયાકૃતિ

હે સર્જનહાર, આ આખું જગત તમે જ બનાવ્યું છે, જેમાં ગુણોનું વિભાજન છે; વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, તેજ, રૂપ, બીજ અને વૃત્તિઓ બધું તમારાથી જ થાય છે.

વયં ચ તત્ર ભગવન્ સર્પા જાત્યુરુમન્યવઃ । કથં ત્યજામસ્ત્વન્માયાં દુસ્ત્યજાં મોહિતાઃ સ્વયમ્

અને એ બધામાં, હે ભગવાન, અમે સાપો તો જન્મથી જ ગુસ્સાવાળા છીએ; તમારી માયા તો બહુ જ અડગ છે – આપણે જ જ્યારે એમાં ફસાયેલા હોઈએ, ત્યારે તેને કેવી રીતે છોડી શકીએ?

ભવાન્ હિ કારણં તત્ર સર્વજ્ઞો જગદીશ્વરઃ । અનુગ્રહં નિગ્રહં વા મન્યસે તદ્ વિધેહિ નઃ

કારણ કે, હે જગતના સ્વામી, તમે જ આ બધાના કારણ છો, સર્વજ્ઞ છો; અમારે દયા કરો કે દંડ આપો – જે તમારે યોગ્ય લાગે, એ કરો.

શ્રીશુક ઉવાચ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ પ્રાહ ભગવાન્ કાર્યમાનુષઃ । નાત્ર સ્થેયં ત્વયા સર્પ સમુદ્રં યાહિ મા ચિરમ્ । સ્વજ્ઞાત્યપત્યદારાઢ્યો ગોનૃભિર્ભુજ્યતાં નદી

શુકદેવજી કહે છે: એ વાતો સાંભળી, ભગવાને માનવરૂપે કહ્યું: 'હે સાપ, તું અહીં રહી શકતો નથી; વિલંબ કર્યા વિના દરિયામાં જા. આ નદી ગાયો, માનવો અને તારા જ જાતિના, સંતાન અને પત્નીઓ માટે છોડી દે.'

ય એતત્ સંસ્મરેન્ મર્ત્યઃ તુભ્યં મદનુશાસનમ્ । કીર્તયન્ ઉભયોઃ સન્ધ્યોઃ ન યુષ્મદ્ ભયમાપ્નુયાત્

જે મનુષ્ય આ મારી આજ્ઞાને યાદ રાખે અને સવારે-સાંજે તેનો જાપ કરે, તેને તારો કોઈ ભય નહીં રહે.

યોઽસ્મિન્ સ્નાત્વા મદાક્રીડે દેવાદીન્ તર્પયેજ્જલૈઃ । ઉપોષ્ય માં સ્મરન્નર્ચેત્ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

જે અહીં, જ્યાં મેં રમણ કર્યું, ત્યાં સ્નાન કરે, દેવ-પિતૃઓને પાણી અર્પણ કરે, ઉપવાસ કરીને મને સ્મરે અને પૂજા કરે, તે સર્વ પાપોથી છુટકારો પામે છે.

દ્વીપં રમણકં હિત્વા હ્રદમેતમુપાશ્રિતઃ । યદ્ ભયાત્સ સુપર્ણસ્ત્વાં નાદ્યાન્મત્પાદ લાઞ્છિતમ્

તમે રમણક દ્વીપ છોડી આ સરોવરનો આશરો લીધો, અને મારા પગનું નિશાન હોવાથી સુપર્ણે તમને ભયવશ કરીને ખાધા નહીં.

શ્રીઋષિરુવાચ । એવમુક્તો ભગવતા કૃષ્ણેનાદ્‌ભુતકર્મણા । તં પૂજયામાસ મુદા નાગપત્ન્યશ્ચ સાદરમ્

ઋષિ કહે છે: આમ, અદ્ભુત કૃત્યવાળા કૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું, ત્યારે સાપની પત્નીઓએ આનંદપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી તેમની પૂજા કરી.