શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇદં મમાચક્ષ્વ તવાધિમૂલં વસુન્ધરે યેન વિકર્શિતાસિ । કાલેન વા તે બલિનાં બલીયસા સુરાર્ચિતં કિં હૃતમમ્બ સૌભગમ્

હે વસુંધરા, મને સાચું કહે કે તારી પીડાનું મૂળ શું છે, જેના કારણે તું 이렇게 દુઃખી થઈ છે. શું તારો એ સૌભાગ્ય, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે, સમયના પ્રભાવથી તારી પાસેથી છીનવાઈ ગયું છે?

ધરણ્યુવાચ ભવાન્ હિ વેદ તત્સર્વં યન્માં ધર્માનુપૃચ્છસિ । ચતુર્ભિર્વર્તસે યેન પાદૈર્લોકસુખાવહૈઃ

ધરતી બોલી: હે ધર્મ, તું જે મને પૂછે છે એ બધું તને જાણીતું છે, કારણ કે તું એ ચાર પગે ટકી છે, જે આખા જગતને સુખ આપે છે.

સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ । શમો દમસ્તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્

સત્ય, પવિત્રતા, દયા, ક્ષમા, ત્યાગ, સંતોષ, સાદગી, મનની શાંતિ, ઇન્દ્રિય સંયમ, તપ, સમતા, સહનશક્તિ, વિરાજવું અને જ્ઞાન —

જ્ઞાનં વિરક્તિરૈશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ । સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ધૈર્યં માર્દવમેવ ચ

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, શૌર્ય, તેજ, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને સૌમ્યતા —

પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ । ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમાસ્તિક્યં કીર્તિર્માનોઽનહઙ્કૃતિઃ

સાહસ, વિનમ્રતા, સારા આચરણ, સહનશક્તિ, ઊર્જા, બળ, સમૃદ્ધિ, ઊંડાણ, સ્થિરતા, આસ્થા, કીર્તિ, માન અને અહંકારનો અભાવ —

એતે ચાન્યે ચ ભગવન્નિત્યા યત્ર મહાગુણાઃ । પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમિચ્છદ્ભિર્ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્

હે ભગવંત, આ બધા અને બીજા પણ મહાન ગુણો તારો ભાગ છે, અને જે મહાનતા ઈચ્છે છે તેઓ એ ગુણોની કામના કરે છે, કારણ કે એ તારી અંદર ક્યારેય ઓછા થતા નથી.

તેનાહં ગુણપાત્રેણ શ્રીનિવાસેન સામ્પ્રતમ્ । શોચામિ રહિતં લોકં પાપ્મના કલિનેક્ષિતમ્

હું હવે દુઃખી છું કે શ્રીનિવાસ જેવા સર્વ ગુણોના ધારકના વિયોગથી આ જગત ખાલી થઈ ગયું છે અને કળિનું પાપી દૃષ્ટિ તેને પીડે છે.

આત્માનં ચાનુશોચામિ ભવન્તં ચામરોત્તમમ્ । દેવાન્ પિતૄનૃષીન્ સાધૂન્ સર્વાન્ વર્ણાંસ્તથાશ્રમાન્

હું પોતાનાં માટે, તમારા માટે જે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છો, દેવો, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સર્વ સારા લોકો અને બધા વર્ણ તથા આશ્રમ માટે શોક કરું છું.

બ્રહ્માદયો બહુતિથં યદપાઙ્ગમોક્ષ કામાસ્તપઃ સમચરન્ ભગવત્પ્રપન્નાઃ । સા શ્રીઃ સ્વવાસમરવિન્દવનં વિહાય યત્પાદસૌભગમલં ભજતેઽનુરક્તા

બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ પણ ભગવાનના એક ત્રાંસા નજર માટે અનેક તપસ્યા કરી, પણ એ જ શ્રી દેવી પોતાનું કમળવન છોડીને પ્રેમથી તેમના પાવન ચરણરજની આરાધના કરે છે.

* તસ્યાહમબ્જકુલિશાઙ્કુશકેતુકેતૈઃ શ્રીમત્પદૈર્ભગવતઃ સમલઙ્કૃતાઙ્ગી । ત્રીનત્યરોચ ઉપલભ્ય તતો વિભૂતિં લોકાન્ સ માં વ્યસૃજદુત્સ્મયતીં તદન્તે

હું ભગવાનના કમળ, વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ વગેરે ચિહ્નોથી શોભાયમાન ચરણોથી અલંકૃત થઈ હતી, છતાં એ મહિમા મળ્યા પછી પણ મને તેમની કૃપા ન મળી; અંતે તેમણે મને ત્યજી દીધી અને લોકોએ પણ મને અવગણના સાથે છોડી દીધી.

* યો વૈ મમાતિભરમાસુરવંશરાજ્ઞામ્ અક્ષૌહિણીશતમપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ । ત્વાં દુઃસ્થમૂનપદમાત્મનિ પૌરુષેણ સમ્પાદયન્ યદુષુ રમ્યમબિભ્રદઙ્ગમ્

જેણે પોતાની શક્તિથી અસુર વંશના રાજાઓની અતિભારે સેના ધરતી પરથી દૂર કરી, અને તારા અસ્થીર અને ઘટેલા સ્થાનને પણ પુનઃ સ્થાપિત કર્યું, એ ભગવાને યદુઓમાં આનંદ ફેલાવ્યો.

* કા વા સહેત વિરહં પુરુષોત્તમસ્ય પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ । સ્થૈર્યં સમાનમહરન્મધુમાનિનીનાં રોમોત્સવો મમ યદઙ્ઘ્રિવિટઙ્કિતાયાઃ

પુરૂષોત્તમ ભગવાનના પ્રેમભર્યા નજર, તેજસ્વી સ્મિત અને મીઠા વચનોથી, જેમ મધમાખીઓ પણ સ્થિર રહી શકતી નથી, તેમ તેમના ચરણરજથી મને પણ આનંદની લહેર આવે છે; તો એમના વિયોગને કોણ સહન કરી શકે?

* તયોરેવં કથયતોઃ પૃથિવીધર્મયોસ્તદા । પરીક્ષિન્નામ રાજર્ષિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાચીં સરસ્વતીમ્

પૃથ્વી અને ધર્મ એ રીતે વાતચીત કરતા હતા ત્યારે, રાજર્ષિ પરિક્ષિત પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદી પાસે આવી પહોંચ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) નમસ્તુભ્યં ભગવતે પુરુષાય મહાત્મને । ભૂતાવાસાય ભૂતાય પરાય પરમાત્મને

હે ભગવાન, હે પુરુષોત્તમ, મહાત્મા, સર્વ જીવોના નિવાસસ્થાન, સર્વના આધાર, પરમાત્મા, તમને વંદન છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનનિધયે બ્રહ્મણેઽનન્તશક્તયે । અગુણાયાવિકારાય નમસ્તેઽપ્રાકૃતાય ચ

જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના ખજાના, અનંત શક્તિ ધરાવનારા, ગુણોથી પર, અપરિવર્તનશીલ અને અપ્રાકૃત સ્વરૂપ ધરાવનારા તમને વંદન છે.

કાલાય કાલનાભાય કાલાવયવસાક્ષિણે । વિશ્વાય તદુપદ્રષ્ટ્રે તત્કર્ત્રે વિશ્વહેતવે

કાળ, કાળના મૂળ, કાળના વિભાગોના સાક્ષી, સમગ્ર જગત, સર્વના દ્રષ્ટા, સર્જનહાર અને કારણ, તમને વંદન છે.

ભૂતમાત્રેન્દ્રિયપ્રાણ મનોબુદ્ધ્યાશયાત્મને । ત્રિગુણેનાભિમાનેન ગૂઢસ્વાત્માનુભૂતયે

પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના સ્વરૂપ, ત્રણ ગુણના અભિમાનથી છુપાયેલા છતાં અંતરમાં અનુભવી શકાય એવા આત્માને વંદન છે.

નમોઽનન્તાય સૂક્ષ્માય કૂટસ્થાય વિપશ્ચિતે । નાનાવાદાનુરોધાય વાચ્યવાચક શક્તયે

અનંત, સૂક્ષ્મ, અચલ અને સર્વજ્ઞ, સર્વ મતોને સ્વીકારનારા અને બોલાયેલા તથા અબોલ શબ્દની શક્તિરૂપ ભગવાનને વંદન છે.

નમઃ પ્રમાણમૂલાય કવયે શાસ્ત્રયોનયે । પ્રવૃત્તાય નિવૃત્તાય નિગમાય નમો નમઃ

સર્વ પ્રમાણના મૂળ, મહાન કવિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિના માર્ગ, વેદરૂપ ભગવાનને વારંવાર વંદન છે.

નમઃ કૃષ્ણાય રામાય વસુદેવસુતાય ચ । પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય સાત્વતાં પતયે નમઃ

કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવના પુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સાત્વતોના સ્વામી, તમને વંદન છે.

નમો ગુણપ્રદીપાય ગુણાત્મચ્છાદનાય ચ । ગુણવૃત્ત્યુપલક્ષ્યાય ગુણદ્રષ્ટે સ્વસંવિદે

ગુણોના પ્રકાશ, ગુણોથી પોતાને ઢાંકનારા, ગુણોની ક્રિયાથી ઓળખાતા, ગુણોના દ્રષ્ટા અને આંતરિક ચેતનાને વંદન છે.

અવ્યાકૃતવિહારાય સર્વવ્યાકૃતસિદ્ધયે । હૃષીકેશ નમસ્તેઽસ્તુ મુનયે મૌનશીલિને

અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, સર્વ વ્યક્તમાં સિદ્ધિ આપનારા, હૃષીકેશ, મૌન અને તપમાં સ્થિત મુનિ, તમને વંદન છે.

પરાવરગતિજ્ઞાય સર્વાધ્યક્ષાય તે નમઃ । અવિશ્વાય ચ વિશ્વાય તદ્દ્રષ્ટેઽસ્ય ચ હેતવે

ઉચ્ચ અને નીચના માર્ગ જાણનારા, સર્વના દ્રષ્ટા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત બંને સ્વરૂપ ધરાવનારા, સર્વના દ્રષ્ટા અને કારણ, તમને વંદન છે.

( મિશ્ર ) ત્વં હ્યસ્ય જન્મસ્થિતિસંયમાન્ પ્રભો ગુણૈરનીહોઽકૃત કાલશક્તિધૃક્ । તત્તત્ સ્વભાવાન્ પ્રતિબોધયન્ સતઃ સમીક્ષયામોઘવિહાર ઈહસે

હે પ્રભુ, તમે ગુણોથી રહિત હોવા છતાં, આ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયમાં સમયશક્તિને ધારણ કરીને, સર્વ જીવોમાં વિવિધ સ્વભાવને જાગૃત કરો છો અને તમારી અચૂક દૃષ્ટિથી અદભુત લીલા કરો છો.

( ઇંદ્રવંશા ) તસ્યૈવ તેઽમૂસ્તનવસ્ત્રિલોક્યાં શાન્તા અશાન્તા ઉત મૂઢયોનયઃ । શાન્તાઃ પ્રિયાસ્તે હ્યધુનાવિતું સતાં સ્થાતુશ્ચ તે ધર્મપરીપ્સયેહતઃ

ત્રણે લોકમાં તમારા આ શરીરો – ક્યારેક શાંત, ક્યારેક અશાંત, તો ક્યારેક મૂર્ખતાથી જન્મેલા – બધા તમને પ્રિય છે, હે ઇન્દ્રવંશી. પણ શાંત સ્વભાવવાળા તો તમને ખાસ જ પ્રિય છે, કારણ કે આજે તમે સજ્જનોની રક્ષા અને ધર્મની સ્થાપના માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યા છો.

( અનુષ્ટુપ્ ) અપરાધઃ સકૃદ્ ભર્ત્રા સોઢવ્યઃ સ્વપ્રજાકૃતઃ । ક્ષન્તુમર્હસિ શાન્તાત્મમ્ મૂઢસ્ય ત્વામજાનતઃ

પોતાના પ્રજાજનોનો એકાદ ગુનો રાજાએ સહન કરવો જોઈએ; મૂર્ખતાથી અજાણે કોઈએ તમને દુઃખ આપ્યું હોય તો, શાંત મનથી તેને માફ કરી દો.

અનુગૃહ્ણીષ્વ ભગવન્ પ્રાણાંસ્ત્યજતિ પન્નગઃ । સ્ત્રીણાં નઃ સાધુશોચ્યાનાં પતિઃ પ્રાણઃ પ્રદીયતામ્

હે પ્રભુ, અમ પર કૃપા કરો, કારણ કે સાપ તો હવે જીવ છોડી રહ્યો છે; અમે બધી દુઃખી અને દયાની લાયક સ્ત્રીઓ છીએ – અમને અમારા પતિ, જે અમારો જીવ છે, પાછો મળી રહે.

વિધેહિ તે કિઙ્‌કરીણાં અનુષ્ઠેયં તવાજ્ઞયા । યચ્છ્રદ્ધયાનુતિષ્ઠન્ વૈ મુચ્યતે સર્વતો ભયાત્

હે સ્વામી, અમને આજ્ઞા આપો કે તમારી દાસીઓ તરીકે અમારે શું કરવું, જેથી અમે શ્રદ્ધાથી તે પાળીએ અને સર્વ પ્રકારના ભયમાંથી મુક્ત થઈ જઈએ.

શ્રીશુક ઉવાચ । ઇત્થં સ નાગપત્નીભિઃ ભગવાન્ સમભિષ્ટુતઃ । મૂર્ચ્છિતં ભગ્નશિરસં વિસસર્જાઙ્‌ઘ્રિકુટ્ટનૈઃ

શુકદેવજી કહે છે: આમ, જ્યારે સાપની પત્નીઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાને બેહોશ, તૂટેલા માથાવાળા સાપને પોતાના પગની પીડામાંથી મુક્ત કર્યો.