શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અથવાસ્ય પદામ્ભોજ મકરન્દલિહાં સતામ્ । કિમન્યૈરસદાલાપૈરાયુષો યદસદ્વ્યયઃ

પ્રભુના પદપદ્મના અમૃત રસમાં તૃપ્તિ મેળવનાર સંતજનોએ બીજાં નિરર્થક વાતોમાં સમય બગાડવાનો શું અર્થ? એ તો જીવનનો વ્યર્થ નાશ છે.

ક્ષુદ્રાયુષાં નૃણામઙ્ગ મર્ત્યાનામૃતમિચ્છતામ્ । ઇહોપહૂતો ભગવાન્મૃત્યુઃ શામિત્રકર્મણિ

હે સૌમ્ય, આ ક્ષણભંગુર જીવન ધરાવતાં અને અમરત્વ ઇચ્છતા મનુષ્યો માટે ભગવાન મરણરૂપે અહીં ઋષિ શામિક દ્વારા બોલાવાયા છે.

ન કશ્ચિન્મ્રિયતે તાવદ્યાવદાસ્ત ઇહાન્તકઃ । એતદર્થં હિ ભગવાનાહૂતઃ પરમર્ષિભિઃ । અહો નૃલોકે પીયેત હરિલીલામૃતં વચઃ

જ્યાં સુધી મરણ અહીં હાજર છે, ત્યાં સુધી કોઈ મરે નહીં; આ માટે મહર્ષિઓએ ભગવાનને બોલાવ્યા છે. અરે, મનુષ્યલોકમાં શ્રીહરિના લીલામૃત વચનો પીવામાં આવે.

મન્દસ્ય મન્દપ્રજ્ઞસ્ય વયો મન્દાયુષશ્ચ વૈ । નિદ્રયા હ્રિયતે નક્તં દિવા ચ વ્યર્થકર્મભિઃ

આ યુગમાં લોકો મંદબુદ્ધિ, અલ્પઆયુષ્ય અને ધીમી પ્રકૃતિના છે; રાત્રે ઊંઘમાં અને દિવસે નિરર્થક કાર્યોમાં સમય વેડફે છે.

સૂત ઉવાચ યદા પરીક્ષિત્કુરુજાઙ્ગલેઽવસત્કલિં પ્રવિષ્ટં નિજચક્રવર્તિતે । નિશમ્ય વાર્તામનતિપ્રિયાં તતઃ શરાસનં સંયુગશૌણ્ડિરાદદે

સૂતજીએ કહ્યું: જ્યારે પરિક્ષિત રાજાએ કુરુજાંગલમાં રહીને સાંભળ્યું કે કળી તેના રાજ્યમાં પ્રવેશી ગયો છે, ત્યારે એ પરાક્રમી ધનુર્ધરે પોતાનું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું.

સ્વલઙ્કૃતં શ્યામતુરઙ્ગયોજિતં રથં મૃગેન્દ્રધ્વજમાશ્રિતઃ પુરાત્ । વૃતો રથાશ્વદ્વિપપત્તિયુક્તયા સ્વસેનયા દિગ્વિજયાય નિર્ગતઃ

તેમણે સુંદર શ્યામ ઘોડાઓ જોડાયેલો અને સિંહધ્વજવાળો શણગારેલો રથ ચઢ્યો અને પોતાની રથ, ઘોડા, હાથી અને પદાતિથી સજ્જ સેના સાથે દિશા વિજય માટે નીકળ્યા.

ભદ્રાશ્વં કેતુમાલં ચ ભારતં ચોત્તરાન્ કુરૂન્ । કિમ્પુરુષાદીનિ વર્ષાણિ વિજિત્ય જગૃહે બલિમ્

તેમણે ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ, ભારત, ઉત્તર કુરુ, કિમ્પુરુષ વગેરે પ્રદેશો જીત્યા અને ત્યાંથી કર વસૂલ કર્યો.

નગરાંશ્ચ વનાંશ્ચૈવ નદીશ્ચ વિમલોદકાઃ । પુરુષાન્ દેવકલ્પાંશ્ચ નારીશ્ચ પ્રિયદર્શનાઃ

તેમણે શહેરો, જંગલો, શુદ્ધ પાણીવાળી નદીઓ, દેવતુલ્ય પુરુષો અને સુંદર સ્ત્રીઓ પર પણ વિજય મેળવી.

અદૃષ્ટપૂર્વાન્ સુભગાન્ સ દદર્શ ધનઞ્જયઃ । સદનાનિ ચ શુભ્રાણિ નારીશ્ચાપ્સરસાં નિભાઃ

ધનંજયે એવાં અદ્ભુત દૃશ્યો જોયાં, જે પહેલાં ક્યારેય જોયા નહતા. તેએ સુંદર મકાનો અને અપ્સરાસ જેવી સુંદર સ્ત્રીઓ પણ જોયી.

તત્ર તત્રોપશૃણ્વાનઃ સ્વપૂર્વેષાં મહાત્મનામ્ । પ્રગીયમાણં ચ યશઃ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસૂચકમ્

ત્યાં અને બીજાં પણ, તેણે પોતાના મહાન પૂર્વજોના યશના ગીતો સાંભળ્યા, જે કૃષ્ણના મહિમાને દર્શાવતા હતા.

આત્માનં ચ પરિત્રાતમશ્વત્થામ્નોઽસ્ત્રતેજસઃ । સ્નેહં ચ વૃષ્ણિપાર્થાનાં તેષાં ભક્તિં ચ કેશવે

તેણે એ પણ સાંભળ્યું કે કેવી રીતે એ પોતે અશ્વત્થામાનાં અગ્નિઅસ્ત્રથી બચી ગયો હતો, વૃષ્ણિ અને પાંડુપુત્રો વચ્ચેનો પ્રેમ અને તેમનો કેશવ પ્રત્યેનો ભક્તિભાવ પણ સાંભળ્યો.

તેભ્યઃ પરમસન્તુષ્ટઃ પ્રીત્યુજ્જૃમ્ભિતલોચનઃ । મહાધનાનિ વાસાંસિ દદૌ હારાન્મહામનાઃ

તે લોકોથી ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈ, આનંદથી આંખો ફાટીને, મહાન હૃદયવાળો ધનંજયે તેમને ઘણું ધન, વસ્ત્રો અને હાર આપ્યા.

સારથ્યપારષદસેવનસખ્યદૌત્ય વીરાસનાનુગમનસ્તવનપ્રણામાન્ । સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ જગત્પ્રણતિં ચ વિષ્ણોર્ ભક્તિં કરોતિ નૃપતિશ્ચરણારવિન્દે

રાજા, જે વિષ્ણુના પદપદ્મમાં ભક્તિ ધરાવે છે, તે પાંડુપુત્રોને પ્રેમથી રથચાલક, મિત્ર, સેવક, દૂત, શૂરવીર તરીકે સાથ આપે છે, તેમનું સ્તવન કરે છે, નમન કરે છે અને એ રીતે આખી દુનિયાને વિષ્ણુને વંદન કરાવે છે.

* તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પૂર્વેષાં વૃત્તિમન્વહમ્ । નાતિદૂરે કિલાશ્ચર્યં યદાસીત્તન્નિબોધ મે

એ રીતે પોતાના પૂર્વજોની રીત પ્રમાણે રોજિંદા જીવન જીવી રહેલા એ ધનંજય પાસે, નજીકમાં જ એક અદ્ભુત ઘટના બની — એ વાત હવે હું તને કહું છું, સાંભળ.

ધર્મઃ પદૈકેન ચરન્ વિચ્છાયામુપલભ્ય ગામ્ । પૃચ્છતિ સ્માશ્રુવદનાં વિવત્સામિવ માતરમ્

ધર્મ, એક પગે ચાલતો, એણે ધરતીને જોયી — એનું છાંયું ઘટી ગયું હતું, અને એ ગાયની જેમ પોતાના વાછરડાથી વિયોગ પામેલી હોય એમ રડતી હતી. ધર્મ એ ધરતીને પૂછવા લાગ્યો.

ધર્મ ઉવાચ કચ્ચિદ્ભદ્રેઽનામયમાત્મનસ્તે વિચ્છાયાસિ મ્લાયતેષન્મુખેન । આલક્ષયે ભવતીમન્તરાધિં દૂરે બન્ધું શોચસિ કઞ્ચનામ્બ

ધર્મે કહ્યું: હે સુમને, તને બધું સારું છે ને? તું કેમ આવું મલિન અને દુઃખી દેખાય છે? હું તારી અંદર કોઈ દુઃખ જોઈ રહ્યો છું — શું તું કોઈ દૂરના સગાં માટે શોક કરી રહી છે, મા?

પાદૈર્ન્યૂનં શોચસિ મૈકપાદમાત્માનં વા વૃષલૈર્ભોક્ષ્યમાણમ્ । આહો સુરાદીન્ હૃતયજ્ઞભાગાન્ પ્રજા ઉત સ્વિન્મઘવત્યવર્ષતિ

શું તું તારા ગુમ થયેલા પગ માટે દુઃખી છે, કે દુષ્ટ લોકો તને ભોગવશે એ માટે ચિંતિત છે? કે દેવતાઓના યજ્ઞના ભાગ હરી લઈ ગયા એ માટે, કે પછી મેઘરાજે વરસાદ આપતો રહ્યો નથી એથી પ્રજાજનો માટે દુઃખી છે?

અરક્ષ્યમાણાઃ સ્ત્રિય ઉર્વિ બાલાન્ શોચસ્યથો પુરુષાદૈરિવાર્તાન્ । વાચં દેવીં બ્રહ્મકુલે કુકર્મણ્યબ્રહ્મણ્યે રાજકુલે કુલાગ્ર્યાન્

કે તું ધરતી પર અનાથ સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે દુઃખી છે, જેઓ દુષ્ટ લોકોના હાથમાં પીડાય છે? કે દેવીની પવિત્ર વાણી બ્રાહ્મણોમાં બગડી રહી છે એ માટે, કે રાજાઓના દુશાસનથી ઉત્તમ કુળો પણ પતન પામ્યા છે એ માટે?

કિં ક્ષત્રબન્ધૂન્ કલિનોપસૃષ્ટાન્ રાષ્ટ્રાણિ વા તૈરવરોપિતાનિ । ઇતસ્તતો વાશનપાનવાસઃ સ્નાનવ્યવાયોન્મુખજીવલોકમ્

કે તું કલિયુગથી પીડાતા ક્ષત્રિય કુળો માટે દુઃખી છે, કે તેઓએ જે રાજ્યનો નાશ કર્યો એ માટે? કે લોકો અહીંથી ત્યાં ભટકતા, ખોરાક, પાણી, વસવાટ અને સ્નાન માટે તરસતા, જીવન ગુમાવી બેઠા છે એ માટે?

યદ્વામ્બ તે ભૂરિભરાવતાર કૃતાવતારસ્ય હરેર્ધરિત્રિ । અન્તર્હિતસ્ય સ્મરતી વિસૃષ્ટા કર્માણિ નિર્વાણવિલમ્બિતાનિ

કે મા, તું એ વાત યાદ કરી રહી છે કે હરિએ તારો ભાર ઉતારવા અવતાર લીધો હતો, પણ હવે તે વિદાય લઈ ગયો છે અને તારી મુક્તિ મોડું પડી રહી છે?

ઇદં મમાચક્ષ્વ તવાધિમૂલં વસુન્ધરે યેન વિકર્શિતાસિ । કાલેન વા તે બલિનાં બલીયસા સુરાર્ચિતં કિં હૃતમમ્બ સૌભગમ્

હે વસુંધરા, મને સાચું કહે કે તારી પીડાનું મૂળ શું છે, જેના કારણે તું 이렇게 દુઃખી થઈ છે. શું તારો એ સૌભાગ્ય, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે, સમયના પ્રભાવથી તારી પાસેથી છીનવાઈ ગયું છે?

ધરણ્યુવાચ ભવાન્ હિ વેદ તત્સર્વં યન્માં ધર્માનુપૃચ્છસિ । ચતુર્ભિર્વર્તસે યેન પાદૈર્લોકસુખાવહૈઃ

ધરતી બોલી: હે ધર્મ, તું જે મને પૂછે છે એ બધું તને જાણીતું છે, કારણ કે તું એ ચાર પગે ટકી છે, જે આખા જગતને સુખ આપે છે.

સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ । શમો દમસ્તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્

સત્ય, પવિત્રતા, દયા, ક્ષમા, ત્યાગ, સંતોષ, સાદગી, મનની શાંતિ, ઇન્દ્રિય સંયમ, તપ, સમતા, સહનશક્તિ, વિરાજવું અને જ્ઞાન —

જ્ઞાનં વિરક્તિરૈશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ । સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ધૈર્યં માર્દવમેવ ચ

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, શૌર્ય, તેજ, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને સૌમ્યતા —

પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ । ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમાસ્તિક્યં કીર્તિર્માનોઽનહઙ્કૃતિઃ

સાહસ, વિનમ્રતા, સારા આચરણ, સહનશક્તિ, ઊર્જા, બળ, સમૃદ્ધિ, ઊંડાણ, સ્થિરતા, આસ્થા, કીર્તિ, માન અને અહંકારનો અભાવ —

એતે ચાન્યે ચ ભગવન્નિત્યા યત્ર મહાગુણાઃ । પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમિચ્છદ્ભિર્ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્

હે ભગવંત, આ બધા અને બીજા પણ મહાન ગુણો તારો ભાગ છે, અને જે મહાનતા ઈચ્છે છે તેઓ એ ગુણોની કામના કરે છે, કારણ કે એ તારી અંદર ક્યારેય ઓછા થતા નથી.

તેનાહં ગુણપાત્રેણ શ્રીનિવાસેન સામ્પ્રતમ્ । શોચામિ રહિતં લોકં પાપ્મના કલિનેક્ષિતમ્

હું હવે દુઃખી છું કે શ્રીનિવાસ જેવા સર્વ ગુણોના ધારકના વિયોગથી આ જગત ખાલી થઈ ગયું છે અને કળિનું પાપી દૃષ્ટિ તેને પીડે છે.

આત્માનં ચાનુશોચામિ ભવન્તં ચામરોત્તમમ્ । દેવાન્ પિતૄનૃષીન્ સાધૂન્ સર્વાન્ વર્ણાંસ્તથાશ્રમાન્

હું પોતાનાં માટે, તમારા માટે જે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છો, દેવો, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સર્વ સારા લોકો અને બધા વર્ણ તથા આશ્રમ માટે શોક કરું છું.

બ્રહ્માદયો બહુતિથં યદપાઙ્ગમોક્ષ કામાસ્તપઃ સમચરન્ ભગવત્પ્રપન્નાઃ । સા શ્રીઃ સ્વવાસમરવિન્દવનં વિહાય યત્પાદસૌભગમલં ભજતેઽનુરક્તા

બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ પણ ભગવાનના એક ત્રાંસા નજર માટે અનેક તપસ્યા કરી, પણ એ જ શ્રી દેવી પોતાનું કમળવન છોડીને પ્રેમથી તેમના પાવન ચરણરજની આરાધના કરે છે.