શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યદ્વાન્ધવઃ કુરુબલાબ્ધિમનન્તપાર મેકો રથેન તતરેઽહમતાર્યસત્ત્વમ । પ્રત્યાહૃતં બહુ ધનં ચ મયો પરેષાં તેજાસ્પદં મણીમયં ચ હૃતં શિરોભ્યઃ

હે સ્નેહી, તમારી કૃપાથી જ હું એક રથમાં બેસીને અણંત અને અપરંપાર કુરુ સેના પાર કરી શક્યો, મહાન વીરતાનો પરિચય આપ્યો, દુશ્મનો પાસેથી ઘણું ધન અને રત્નો પાછા મેળવ્યા અને તેમની મણિમય મુકડાઓ પણ લઈ લીધા.

યો ભીષ્મકર્ણગુરુશલ્યમૂષ્વદભ્ર રજન્યવર્યરથમણ્ડલમન્ડિતાસુ । અગ્રેચરો મમ વિભો રથયૂથપાના માયુર્મનાંસિ ચ દૃશા સહ ઓજ આર્ચ્છત

જે ભગવાન મારા માટે રથીઓમાં સર્વોપરી બનીને, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય વગેરે સામે, નિષ્કલંક રાત્રે શ્રેષ્ઠ રથમાળાને શોભાવતાં આગળ ચાલતા હતા—એમની દૃષ્ટિથી મારા શત્રુઓના નેતાઓની તાકાત અને મનોવૃત્તિઓ દમાઈ ગઈ.

યદ્દોષ્ષુ મા પ્રાણીહિતં ગુરુભિષ્મકર્ણ નપ્તૃત્રિગર્તશલસૈન્ધવબાહ્નિકાદ્યેઃ । અસ્ત્રાણ્યમોઘમાહિમાનિ નિરુપિતાને નો પસ્પૃશુર્નૃહરિદાસમિવાસુરાણિ

જેમની કૃપાથી ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને બીજા મહાવીરોનાં અચૂક અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ હરિકે દાસ નૃહરિને અસુરોના શસ્ત્રો અડતાં નથી.

સૌત્યે વૃતઃ કુમતિનાઽઽત્મદં ઈશ્વરો મે યત્પાદપદ્મમભવાય ભજન્તિ ભવ્યાઃ । માં શ્રાન્તવાહમરયો રથિનો ભુવિષ્ઠં ન પ્રાહરન યદનુભાવનિરસ્તચિસ્તાઃ । \

પ્રભાસના યુદ્ધમાં, જ્યારે દુષ્ટ વિચારોવાળા લોકો મને ઘેરી લીધા હતા, ત્યારે ભગવાન, જેમના કમળ જેવા પગને સજ્જન મુક્તિ માટે પૂજે છે, એમણે મને બચાવ્યા; મારા ઘોડાં થાકી ગયા હતા અને હું જમીન પર ઊભો હતો, છતાં દુશ્મન રથીઓ એમની માયાથી ભ્રમિત થઈને મને મારવા શક્યા નહીં.

નર્માણ્યુદારરુચિરસ્મિતશોભિતાનિ હે પાર્થ હેઽર્જુન સખે કુરુનન્દનેતિ । સંજલ્પિતાનિ નરદેવ હૃદિસ્પૃશાનિ સ્મર્તૂર્લુઠન્તિ હૃદયં મમ માધવસ્ય

માધવના મીઠા અને ઉદાર વચનો, સુંદર સ્મિતથી શોભતા—'હે પાર્થ! હે અર્જુન! મિત્ર! કુરુકુલના આનંદ!'—આપેલા, હે રાજા, મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને યાદ કરતાં જ પથ્થર જેવું હૃદય પણ ઓગળી જાય છે.

શય્યાસનાટનવિકથનભોજનાદિ ષ્વૈક્યાદ્વયસ્ય ઋતવાનિતિ વિપ્રલબ્ધઃ । સખ્યુઃ સખેવ પિતૃવત્તનયસ્ય સર્વં સેહે મહાન્મહિતયા કુમતેરઘં મે

એક જ પથારી, બેઠક, ચાલવું, વાતચીત અને ભોજનમાં ભાગ લેતા, ક્યારેક હું એમને મારા જેવો મિત્ર કે પિતા જેવો સમજીને, એમની મહિમા ભૂલી ગયો, પણ એમની મહાન દયાથી એમણે મારી અજ્ઞાનતાથી થયેલી બધી ભૂલો સહન કરી.

સોઽહં નૃપેન્દ્ર રહિતઃ પુરુષોત્તમેન સખ્યા પ્રિયેણ સુહૃદા હૃદયને શુન્ય । અધ્વન્યુરુક્રમપરિગ્રહમંગ રક્ષન ગોપૈરસાદ્ભિબલેવ વિનિર્જિતોઽસ્મિ

હવે, હે રાજા, એ સર્વોત્તમ પુરુષ, મારા પ્રિય મિત્ર અને હૃદયના સહચારી વિના, મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે; જીવનપથ પર, એમના મહાન કાર્યોની રક્ષા હોવા છતાં, હું એવી સ્ત્રી જેવો છું જેને ચોરોએ હરાવી અને એકલી છોડી દીધી હોય.

તદ્વૈ ધનુસ્ત ઇષવઃ સ રથો હયાસ્તે સોઽહં રથી નૄપતયો યત આનમન્તિ । સર્વ ક્ષણેન તદભુદસદીશરિક્તં ભસ્મન હુતં કુહકારાદ્ભમોવોત્પમુષ્યામ

એ ધનુષ્ય, એ બાણો, એ રથ, એ ઘોડાં અને હું—જેણે સામે રાજાઓ પણ નમતા—આ બધું એક ક્ષણમાં નિષ્પ્રભ અને નિષ્ક્રિય થઈ ગયું, જાણે માયાના જાદુથી ભસ્મમાં સમર્પિત કરેલું હવન.

રાજંસ્ત્વયાભિષુષ્ટાંના સુહૃદાં ન સુહૃત્પુરેઃ । વિપ્રશપવિમુઢાંના નિઘ્નતાં મુષ્ટિભિર્મિથઃ

હે રાજા, તમારી ઇચ્છાથી, યદુઓ, જે પોતાના શહેરના સાચા મિત્ર નહોતા, બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી મૂર્ખ બની ગયા અને એકબીજાને મુઠ્ઠીઓથી મારવા લાગ્યા.

વારુણીં મદિરાં પીત્વા મદોન્મથિતચેતસામ । અજાનતામિવ્યાન્યોન્ય ચતૂઃ પંચાવશેષિતાઃ

વારુણી મદિરા પીધા પછી, નશામાં એમના મન ઉથલપાથલ થઈ ગયા, એકબીજાને ઓળખી શક્યા નહીં અને લડી પડ્યા, અંતે ચાર-પાંચ જ બચ્યા.

પ્રાયેણૈતદ ભગવત ઈશ્વરસ્ય વિચેષ્ટિતમ । મિથો નિઘ્નન્તિ ભૂતાનિ ભાવયન્તિ ચ યન્મિથઃ

હે રાજા, ભગવાનના વ્યવહાર સામાન્ય રીતે એવો જ હોય છે—એમની ઇચ્છાથી જીવો એકબીજાને નાશ પણ કરે છે અને પોષણ પણ કરે છે.

જલૌકસાં જલે યદ્વન્મહાન્તોઽદન્ત્યણીયસઃ । દુર્બલાન્બાલિનો રાજન્મહાન્તો બલિનો મિથઃ

જેમ પાણીમાં મોટા જળચર નાના જળચર ખાઈ જાય છે, તેમ મનુષ્યોમાં પણ બળવાન નબળા પર જીત મેળવી લે છે અને શક્તિશાળી નબળા પર હાવી થઈ જાય છે.

એવં બલિષ્ઠૈર્યદુભિર્મહદ્ભિરિતરાન વિભુઃ । યદુન યદુભિરન્યોન્યં ભુભારાન સંજહાર હ

આ રીતે, ભગવાને શક્તિશાળી યદુઓ દ્વારા જ બીજા યદુઓને નાશ કરાવીને ધરતીનો ભાર દૂર કર્યો, જેમ મોટા નાનાંને નાશ કરે છે.

દેશકાલાર્થયુક્તાનિ હૃત્તાપોપશમાનિ ચ । હરન્તિ સ્મરતાશ્ચિત્તં ગોવિન્દાભિહિતાનિ મે

ગોવિંદના એ વચનો, જે સમય, સ્થળ અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ અને હૃદયના દુઃખને શમાવનારા છે, યાદ કરતાં મનને મોહી લે છે.

સૂત ઉવાચ । એવં ચિન્તયતો જિષ્ણોઃ કૃષ્ણપાદસરોરુહમ । સૌહાર્દેનાતિગાઢેન શાન્તાઽઽસીદ્વિમલા મતિઃ

સૂતજી કહે છે: આમ, જયારે અર્જુન ભગવાન કૃષ્ણના કમળ જેવા ચરણોનું ગાઢ સ્નેહથી સ્મરણ કરતા હતા, ત્યારે એમનું મન શાંત અને નિર્મળ થઈ ગયું.

વાસુદેવાંગઘ્યનુધ્યાનપરિબૃંહિતરંહસા । ભક્ત્યા નિર્મથિતાશેષકષાયાધિષણોઽર્જુનઃ

અર્જુનનું મન વાસુદેવના ચરણોમાં સતત ધ્યાન અને ભક્તિથી સર્વે દોષોથી શુદ્ધ થઈ ગયું હતું અને તે સર્વોચ્ચ ચેતનામાં સ્થિર થયો હતો.

ગીતં ભગવતા જ્ઞાન યત તત સંગ્રામમુર્ધનિ । કાલકર્મતમોરુદ્ધં પુનરધ્યગમદ વિભુઃ

મહાન અર્જુને યુદ્ધભૂમિ પર ભગવાને આપેલું જ્ઞાન યાદ કર્યું અને સમય, ભાગ્ય અને મોહના અંધકારને પાર કરી ગયો.

વિશોકો બ્રહ્માસમ્પત્યા સંછિન્નદ્વૈતસંશયઃ । લીનપ્રકૃતિનૈર્ગુણ્યાદલિંગત્વાદસમ્ભવઃ

બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કરીને અર્જુન દુઃખથી મુક્ત થયો, દ્વૈતના બધા સંશયો દૂર થયા અને પ્રકૃતિમાં લીન થઈ, શરીરભાવથી પર અને જન્મમરણથી પર થઈ ગયો.

નિશમ્ય ભગવન્માર્ગ સંસ્થાં યદુકુલસ્ય ચ । સ્વઃપથાય મતિં ચક્રે નિભૄતાત્મા યુધિષ્ઠિરઃ

યુધિષ્ઠિરે ભગવાનના વિયોગ અને યદુકુળના અંતની વાત સાંભળી, શાંત મનથી સ્વર્ગમાર્ગે જવાની મજબૂત પ્રતિજ્ઞા કરી.

પૃથાપ્યનુશ્રુત્ય ધનત્ર્જ્યયોદિતં નાશ યદુનાં ભગવદ્ગતિં ચ તામ । એકાન્તભક્ત્યા ભગવત્યધોક્ષજે નિવેશિતાત્મોપરામ સંસૃતેઃ

પૃથાએ પણ અર્જુન પાસેથી યદુઓના વિનાશ અને ભગવાનના વિયોગની વાત સાંભળી, અધોક્ષજ ભગવાનમાં એકાંત ભક્તિથી મન લગાડી, જન્મમરણના ચક્રમાંથી છૂટકારો મેળવી લીધો.

યયાહરદૃ ભુવો ભારં તાં તનું વિજહાવજઃ । કણ્ટકં કણ્ટકેનેવ દ્વયં ચાપીશિતૂઃ સમમ

જે અજન્મા ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો હતો, એણે પોતાની કાયા પણ એમ જ ત્યજી દીધી જેમ કાંટાને કાંટાથી કાઢી બંનેને ફેંકી દેવામાં આવે છે.

યથા મત્સ્યાદિરુપાણિ ધત્તે જાહ્યાદ યથા નટઃ । ભૂભરઃ ક્ષપિતો યેન જહૌ તચ્ચ કલેવરમ

જેમ નટ માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરે અને પછી છોડી દે છે, તેમ પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરનાર ભગવાને પણ પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું.

યદા મુકુન્દો ભગવાનિમાં મહીં જહૌ સ્તતન્વા શ્રવણીયસત્કથઃ । તદાહરેવાપ્રતિબુદ્ધચેતસા મધર્મહેતૂઃ કલિરન્વવર્તત

જ્યારે મુકુંદ ભગવાને પોતાની પાવન કાયાથી આ પૃથ્વી છોડી, ત્યારે જ, જેમનું મન જાગૃત નહોતું એવા લોકોમાં અધર્મનું કારણ કલિયુગ પ્રવર્તી ગયો.

યુધિષ્ઠિરસ્તત્પર્સર્પણં બુધઃ પુરે ચ રાષ્ટ્રે ચ ગૃહે તથાઽઽત્મનિ । વિભગ્ય લોભાનૃતજિહ્નાહિંસના દ્યધર્મચક્રં ગમનાય પર્યધાત

યુધિષ્ઠિરે શહેરમાં, રાજ્યમાં, ઘરમાં અને પોતાના અંતરમાં કલિયુગની પ્રવૃત્તિઓ જોઈ — જે લોભ, અસત્ય અને હિંસામાં દેખાતી હતી — અને વિદાય લેવાની તૈયારી કરી.

સ્વરાટ પૌત્રં વિનયિનમાત્મનઃ સુસમં ગુણૈઃ । તોયનીવ્યાઃ પતિં ભૂમેરભ્યષિચંદ ગજાહૃયે

રાજાએ પોતાના ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન એવા પૌત્રને ગંગાના કાંઠે, હસ્તિનાપુરમાં, પૃથ્વીનો અધિકારી બનાવી સ્થાપિત કર્યો.

મથૂરાયાં તથા વજ્રં શુરસેનપતિં તતઃ । પ્રાજાપત્યાં નિરુપ્યોષ્ટિમગ્નીનપિબદીશ્વરઃ

મથુરામાં તેણે વજ્રને શૂરસેનાઓનો મુખ્ય બનાવ્યો અને પછી યોગ્ય વિધિપૂર્વક યજ્ઞાગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો.

વિસૃજ્ય તત્ર તત સર્વ દુકુનલવલયાદિકમ । નિર્મમો નિરહંકારઃ સંછિન્નાશેષબન્ધનઃ

ત્યાં તેણે સર્વે સંબંધો, પરિવારજનો અને સંપત્તિનો ત્યાગ કરી, મમત્વ અને અહંકારથી મુક્ત થઈ, બધા બંધનો કાપી નાખ્યા.

વાચં જુહાવ મનસિ તત્પ્રાણ ઇતરે ચ તમ । મૃત્યાવપાનં સોત્સર્ગં તં પંચત્વે હ્યાજોહવીત

તેને પોતાની વાણી મનમાં અર્પણ કરી, મન શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયો અંધકારમાં, અને પ્રાણ મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, અંતે સર્વેમાં લીન થઈ ગયો.

ત્રેત્વે હુત્વાથ પંચત્વં તચ્ચેકત્વેઽજુહોન્મુનિઃ । સર્વમાત્મન્યજુહવીદ બ્રહ્મણ્યાત્માનમવ્યયે

પાંચ તત્વોને એકમેકમાં અને પછી એકતામાં અર્પણ કર્યા પછી, ઋષિએ સર્વેને આત્મામાં અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કરી દીધું.