શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( મિશ્ર ) સમાશ્રિતા યે પદપલ્લવપ્લવં મહત્પદં પુણ્યયશો મુરારેઃ । ભવામ્બુધિર્વત્સપદં પરં પદં પદં પદં યદ્ વિપદાં ન તેષામ્

જેઓ મુરારીના પવિત્ર યશવાળા પાદપદ્મનો આશ્રય લે છે, તેમના માટે સંસારસાગર વાછરડાની પગની નિશાની જેટલો નાનો થઈ જાય છે; એ પરમ સ્થાન છે, જ્યાં દુઃખનો કોઈ વારો આવતો નથી.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । યત્ કૌમારે હરિકૃતં પૌગણ્ડે પરિકીર્તિતમ્

તમે જે પૂછ્યું હતું, એ બધું હું અહીં કહી દીધું—હરિએ બાળપણમાં અને કિશોરાવસ્થામાં જે કીર્તિત કાર્યો કર્યા, એ બધું વર્ણવ્યું.

( મિશ્ર ) એતત્સુહૃદ્‌ભિશ્ચરિતં મુરારેઃ અઘાર્દનં શાદ્વલજેમનં ચ । વ્યક્તેતરદ્ રૂપમજોર્વભિષ્ટવં શૃણ્વન્ ગૃણન્નેતિ નરોઽખિલાર્થાન્

મિત્રો સાથે મુરારીના આ લીલાઓ—પાપનો નાશ, ચરોતરમાં રમવું, સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ રૂપ, અને ધરાની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવી—આ બધું સાંભળીને અને ગાઈને મનુષ્ય સર્વે અર્થો પ્રાપ્ત કરે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં વિહારૈઃ કૌમારૈઃ કૌમારં જહતુર્વ્રજે । નિલાયનૈઃ સેતુબન્ધૈઃ મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ

આ રીતે છુપાઈ છુપાઈ, પુલ બાંધતાં, વાંદરા જેવું ઉછળતાં અને બીજી બાળલીલાઓ કરતાં તેમણે વ્રજમાં પોતાનું બાળપણ વિતાવ્યું.

સૂત ઉવાચ । એવં કૃષ્ણસખઃ કૃષ્ણો ભ્રાત્ર રાજ્ઞાઽઽવિકલ્પિતઃ । નાનાશંકાસ્પદં રૂપં કૃષ્ણવિશ્લેષકર્ષિતઃ

સૂતાએ કહ્યું: આ રીતે કૃષ્ણનો મિત્ર, કૃષ્ણ, પોતાના રાજા ભાઈ દ્વારા અનેક શંકાઓથી પીડાતા અને કૃષ્ણથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા, કોઈ વિકલ્પ વિના રહી ગયો.

શોકેન શુષ્યદ્વદનહૃત્સરોજો હતપ્રભઃ । વિભું તમેવાનુધ્યાયન્નાશક્રોત્પ્રતિભાષિતૂમ

શોકથી તેમના ચહેરા અને હૃદયનું કમળ સુકાઈ ગયું, તેજ ઓગળી ગયું; એ ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં તેઓ બોલી પણ શક્યા નહીં.

કૃચ્છ્રેણ સંસ્તભ્ય શુચઃ પાણિનાઽઽમૃજ્ય નેત્રયોઃ । પરોક્ષેણ સમુન્નદ્ધપ્રણયૌત્કણ્ઠ્યકાતરઃ

મોટી મહેનતે દુઃખ dabાવીને, હાથથી આંખો પુંછતાં, ભગવાનના વિયોગથી ઊંડા વ્યથામાં ગરકાવ થઈ ગયા.

સખ્ય મૈત્રીં સૌહૃદં ચ સારથ્યાદિષુ સંસ્મરન । નૃપમગ્રજમિત્યાહ બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

મૈત્રી, મિત્રતા, સ્નેહ અને સારથીપદ વગેરેની યાદ કરતા, તેમણે રાજાને, પોતાના મોટા ભાઈને, આંસુભરેલી અવાજે સંબોધ્યા.

અર્જુન ઉવાચ । વઞ્ચિતોઽહં મહારાજ હરિણા બન્ધુરુપિણા । યેન મેઽપહૃતં તેજો દેવવિસ્માપનં મહત

અર્જુને કહ્યું: મહારાજ, હું હરિ દ્વારા છેતરાયો છું, જે બંધુ રૂપે આવ્યો હતો; જેમણે મારું એવું તેજ લઈ લીધું, જે દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યચકિત કરતું હતું.

યસ્ય ક્ષણવિયોગેન લોકો હ્યપ્રિયદર્શનઃ । ઉક્થેન રહિતો હ્યેષ મૃતકઃ પ્રોચ્યતે યથા

જેમની થોડી ક્ષણ માટે પણ વિયોગ થાય, ત્યારે આખું જગત નિરસ લાગે છે; એમના ગુણગાન વિના હું તો જીવતો જ મરેલો કહેવાય છું.

યત્સંશ્રયાદ્ દ્રુપદગેહમુપાગતાનાં રાજ્ઞા સ્વયંવરમુખે સ્મરદુર્મદાનામ્ । તેજો હૃતં ખલુ મયાભિહતશ્ચ મત્સ્યઃ સજ્જીકૃતેન ધનુષ્યાધિગતા ચ કૃષ્ણા

જેમના આશ્રયથી હું દ્રુપદના ઘરે સ્વયંવર માટે ગયો, જ્યાં અનેક ગર્વીલા રાજાઓ ભેગા થયા હતા; એમની કૃપાથી હું તેમને હરાવી શક્યો અને કૃષ્ણાને જીત્યો.

યત્સંનિધાવહમુ ખાણ્ડવમગ્નયેઽદામિન્દ્રં ચ સામરગણં તરસા વિજિત્ય । લબ્ધા સભા મયકૃતાદ્ભુતશિલ્પમાયા દિગ્ભ્યોઽહરન્નૃપતયો બલિમધ્વરે તે

જેમની હાજરીમાં મેં ખાંડવ વન અગ્નિને આપ્યું, અને ઇન્દ્ર તથા દેવોને જીત્યા; ત્યારબાદ માયા દ્વારા બનેલું અદ્ભુત સભામંડપ મળ્યો અને ચારે દિશાના રાજાઓએ તમારા યજ્ઞમાં ભેટ આપી.

યત્તેજસા નૃપશિરોઽઙ્ઘ્રિમહન્મખાર્થે આર્યોઽનુજસ્તવ ગજાયુતસત્વવીર્યઃ । તેનાહૃતાઃ પ્રમથનાથમખાય ભૂપા યન્મોચિતાસ્તદનયન્ બલિમધ્વરે તે

તમારા પરાક્રમથી, રાજા, ભીમ, તમારા ધર્મી ભાઈ, જેનું બળ દસ હજાર હાથી જેટલું હતું, તેણે પૃથ્વીના રાજાઓને મહાયજ્ઞ માટે જીત્યા; અને એ રાજાઓએ યજ્ઞમાં ભેટ આપી.

પત્ન્યાસ્તવધિમખક્લૃપ્તમહાભિષેકશ્લાઘિષ્ઠન્ચારુકાબરં કિતવૈઃ સભાયામ । સ્પૃષ્ટં વિકીર્ય પદયોઃ પતિતાશ્રુમુખ્યા યસ્તત્સ્ત્રિયોઽકૃત હતેશવિમુક્તકેશાઃ

તમારા મહાયજ્ઞમાં, તમારી પત્ની મહારાજાભિષેક માટે શોભાયમાન હતી, ત્યારે જુગારીઓએ સભામાં તેનું અપમાન કર્યું; એના રડતાં આંસુ તમારા પગ પાસે પડ્યા, અને રક્ષકો હાર્યા ત્યારે એના વાળ છૂટા પડી ગયા—એ સ્ત્રીઓએ ઘણું દુઃખ સહન કર્યું.

યો નો જુગોપ વનમેત્ય દુરન્તકૃચ્છ્રાદ દુર્વાસસોઽરિવિહતાદયુતાગ્રભુગ યઃ । શાકાન્નશિશઃટમુપયુજ્ય યતાસ્ત્રિલોકીં તૃપ્તામમંસ્ત સલિલે વિનિમંગ્નસંઘઃ

જે ભગવાને અમને જંગલમાં દુર્વાસા અને દુશ્મનોના ભારે કષ્ટોમાં, જ્યારે અમારે પાસે ફક્ત શાકભાજી જ હતી અને બધાં ઉપાય ખૂટી ગયા હતા, ત્યારે બચાવ્યા, એ જ ભગવાનની કૃપાથી ત્રણેય લોક તૃપ્ત થયા હતા—even જ્યારે અમે પાણીમાં સંકટમાં ઘેરાયેલા હતા.

યત્તેજસાથ ભગવાન યુધિ શુલપાણિ ર્વિસ્માપિતઃ સગિરિજોઽસ્ત્રમદાન્નિજં મે । અન્યેઽપિ ચાહમમુનૈવ કલેવરેણ પ્રાપ્તો મહેન્દ્રભવને મહદાસનાર્ધમ

ભગવાન, તમારી શક્તિથી જ યુદ્ધમાં ત્રિશૂળધારી મહાદેવ પણ આશ્ચર્યચકિત થયા અને પોતાનું શસ્ત્ર મને આપી દીધું; અને આ જ શરીરથી હું ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન પ્રાપ્ત કર્યુ.

તત્રૈવ મે વિહરતો ભુજદણ્ડયુગ્મં ગાણ્ડીવલક્ષણમરાતિવધાય દેવાઃ । સેન્દ્રા શ્રિતા યદનુભાવિતમાજમીઢ તેનાહમદ્ય મુષિતઃ પુરુષેણ ભૂમ્ર

ત્યાં, જ્યારે હું આનંદથી વિહાર કરતો હતો, ત્યારે મારા બે બળવાન હાથ, જે ગાંડીવથી શોભતા અને દુશ્મનોના વિનાશ માટે હતા, દેવતાઓએ ઇન્દ્ર સહિત પ્રશંસા કરી; પણ હવે, હે પ્રભુ, તમારી વિદાયથી હું એ શક્તિથી વંચિત થઈ ગયો છું, સામાન્ય માણસ જેવો બની ગયો છું.

યદ્વાન્ધવઃ કુરુબલાબ્ધિમનન્તપાર મેકો રથેન તતરેઽહમતાર્યસત્ત્વમ । પ્રત્યાહૃતં બહુ ધનં ચ મયો પરેષાં તેજાસ્પદં મણીમયં ચ હૃતં શિરોભ્યઃ

હે સ્નેહી, તમારી કૃપાથી જ હું એક રથમાં બેસીને અણંત અને અપરંપાર કુરુ સેના પાર કરી શક્યો, મહાન વીરતાનો પરિચય આપ્યો, દુશ્મનો પાસેથી ઘણું ધન અને રત્નો પાછા મેળવ્યા અને તેમની મણિમય મુકડાઓ પણ લઈ લીધા.

યો ભીષ્મકર્ણગુરુશલ્યમૂષ્વદભ્ર રજન્યવર્યરથમણ્ડલમન્ડિતાસુ । અગ્રેચરો મમ વિભો રથયૂથપાના માયુર્મનાંસિ ચ દૃશા સહ ઓજ આર્ચ્છત

જે ભગવાન મારા માટે રથીઓમાં સર્વોપરી બનીને, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય વગેરે સામે, નિષ્કલંક રાત્રે શ્રેષ્ઠ રથમાળાને શોભાવતાં આગળ ચાલતા હતા—એમની દૃષ્ટિથી મારા શત્રુઓના નેતાઓની તાકાત અને મનોવૃત્તિઓ દમાઈ ગઈ.

યદ્દોષ્ષુ મા પ્રાણીહિતં ગુરુભિષ્મકર્ણ નપ્તૃત્રિગર્તશલસૈન્ધવબાહ્નિકાદ્યેઃ । અસ્ત્રાણ્યમોઘમાહિમાનિ નિરુપિતાને નો પસ્પૃશુર્નૃહરિદાસમિવાસુરાણિ

જેમની કૃપાથી ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને બીજા મહાવીરોનાં અચૂક અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ હરિકે દાસ નૃહરિને અસુરોના શસ્ત્રો અડતાં નથી.

સૌત્યે વૃતઃ કુમતિનાઽઽત્મદં ઈશ્વરો મે યત્પાદપદ્મમભવાય ભજન્તિ ભવ્યાઃ । માં શ્રાન્તવાહમરયો રથિનો ભુવિષ્ઠં ન પ્રાહરન યદનુભાવનિરસ્તચિસ્તાઃ । \

પ્રભાસના યુદ્ધમાં, જ્યારે દુષ્ટ વિચારોવાળા લોકો મને ઘેરી લીધા હતા, ત્યારે ભગવાન, જેમના કમળ જેવા પગને સજ્જન મુક્તિ માટે પૂજે છે, એમણે મને બચાવ્યા; મારા ઘોડાં થાકી ગયા હતા અને હું જમીન પર ઊભો હતો, છતાં દુશ્મન રથીઓ એમની માયાથી ભ્રમિત થઈને મને મારવા શક્યા નહીં.

નર્માણ્યુદારરુચિરસ્મિતશોભિતાનિ હે પાર્થ હેઽર્જુન સખે કુરુનન્દનેતિ । સંજલ્પિતાનિ નરદેવ હૃદિસ્પૃશાનિ સ્મર્તૂર્લુઠન્તિ હૃદયં મમ માધવસ્ય

માધવના મીઠા અને ઉદાર વચનો, સુંદર સ્મિતથી શોભતા—'હે પાર્થ! હે અર્જુન! મિત્ર! કુરુકુલના આનંદ!'—આપેલા, હે રાજા, મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને યાદ કરતાં જ પથ્થર જેવું હૃદય પણ ઓગળી જાય છે.

શય્યાસનાટનવિકથનભોજનાદિ ષ્વૈક્યાદ્વયસ્ય ઋતવાનિતિ વિપ્રલબ્ધઃ । સખ્યુઃ સખેવ પિતૃવત્તનયસ્ય સર્વં સેહે મહાન્મહિતયા કુમતેરઘં મે

એક જ પથારી, બેઠક, ચાલવું, વાતચીત અને ભોજનમાં ભાગ લેતા, ક્યારેક હું એમને મારા જેવો મિત્ર કે પિતા જેવો સમજીને, એમની મહિમા ભૂલી ગયો, પણ એમની મહાન દયાથી એમણે મારી અજ્ઞાનતાથી થયેલી બધી ભૂલો સહન કરી.

સોઽહં નૃપેન્દ્ર રહિતઃ પુરુષોત્તમેન સખ્યા પ્રિયેણ સુહૃદા હૃદયને શુન્ય । અધ્વન્યુરુક્રમપરિગ્રહમંગ રક્ષન ગોપૈરસાદ્ભિબલેવ વિનિર્જિતોઽસ્મિ

હવે, હે રાજા, એ સર્વોત્તમ પુરુષ, મારા પ્રિય મિત્ર અને હૃદયના સહચારી વિના, મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે; જીવનપથ પર, એમના મહાન કાર્યોની રક્ષા હોવા છતાં, હું એવી સ્ત્રી જેવો છું જેને ચોરોએ હરાવી અને એકલી છોડી દીધી હોય.

તદ્વૈ ધનુસ્ત ઇષવઃ સ રથો હયાસ્તે સોઽહં રથી નૄપતયો યત આનમન્તિ । સર્વ ક્ષણેન તદભુદસદીશરિક્તં ભસ્મન હુતં કુહકારાદ્ભમોવોત્પમુષ્યામ

એ ધનુષ્ય, એ બાણો, એ રથ, એ ઘોડાં અને હું—જેણે સામે રાજાઓ પણ નમતા—આ બધું એક ક્ષણમાં નિષ્પ્રભ અને નિષ્ક્રિય થઈ ગયું, જાણે માયાના જાદુથી ભસ્મમાં સમર્પિત કરેલું હવન.

રાજંસ્ત્વયાભિષુષ્ટાંના સુહૃદાં ન સુહૃત્પુરેઃ । વિપ્રશપવિમુઢાંના નિઘ્નતાં મુષ્ટિભિર્મિથઃ

હે રાજા, તમારી ઇચ્છાથી, યદુઓ, જે પોતાના શહેરના સાચા મિત્ર નહોતા, બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી મૂર્ખ બની ગયા અને એકબીજાને મુઠ્ઠીઓથી મારવા લાગ્યા.

વારુણીં મદિરાં પીત્વા મદોન્મથિતચેતસામ । અજાનતામિવ્યાન્યોન્ય ચતૂઃ પંચાવશેષિતાઃ

વારુણી મદિરા પીધા પછી, નશામાં એમના મન ઉથલપાથલ થઈ ગયા, એકબીજાને ઓળખી શક્યા નહીં અને લડી પડ્યા, અંતે ચાર-પાંચ જ બચ્યા.

પ્રાયેણૈતદ ભગવત ઈશ્વરસ્ય વિચેષ્ટિતમ । મિથો નિઘ્નન્તિ ભૂતાનિ ભાવયન્તિ ચ યન્મિથઃ

હે રાજા, ભગવાનના વ્યવહાર સામાન્ય રીતે એવો જ હોય છે—એમની ઇચ્છાથી જીવો એકબીજાને નાશ પણ કરે છે અને પોષણ પણ કરે છે.

જલૌકસાં જલે યદ્વન્મહાન્તોઽદન્ત્યણીયસઃ । દુર્બલાન્બાલિનો રાજન્મહાન્તો બલિનો મિથઃ

જેમ પાણીમાં મોટા જળચર નાના જળચર ખાઈ જાય છે, તેમ મનુષ્યોમાં પણ બળવાન નબળા પર જીત મેળવી લે છે અને શક્તિશાળી નબળા પર હાવી થઈ જાય છે.