શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

( અનુષ્ટુપ્ ) અદ્યાનેન મહાવ્યાલો યશોદાનન્દસૂનુના । હતોઽવિતા વયં ચાસ્માદ્ ઇતિ બાલા વ્રજે જગુઃ

આજે યશોદા-નંદના પુત્રે મહા સાપને મારી નાખ્યો અને અમને બચાવ્યા—એવી રીતે બાળકો ગામમાં ગાતા હતા.

શ્રીરાજોવાચ । બ્રહ્મન્ પરોદ્ભવે કૃષ્ણે ઇયાન્પ્રેમા કથં ભવેત્ । યોઽભૂતપૂર્વસ્તોકેષુ સ્વોદ્ભવેષ્વપિ કથ્યતામ્

રાજાએ પૂછ્યું: 'બ્રાહ્મણ, કૃષ્ણના જન્મ સમયે, પોતાનાં સંતાનમાં પણ, જેવો પ્રેમ ક્યારેય ન અનુભવાયો હતો, એવો વિશેષ પ્રેમ કેમ થયો? કૃપા કરીને સમજાવો.'

શ્રીશુક ઉવાચ । સર્વેષામપિ ભૂતાનાં નૃપ સ્વાત્મૈવ વલ્લભઃ । ઇતરેઽપત્યવિત્તાદ્યાઃ તદ્વલ્લભતયૈવ હિ

શુકદેવે કહ્યું: 'રાજા, દરેક જીવ માટે પોતાનું જ આત્મા સૌથી પ્રિય છે; સંતાન, ધન વગેરે તો માત્ર એ આત્મા માટે જ પ્રિય લાગે છે.'

તદ્ રાજેન્દ્ર યથા સ્નેહઃ સ્વસ્વકાત્મનિ દેહિનામ્ । ન તથા મમતાલમ્બિ પુત્રવિત્તગૃહાદિષુ

રાજેન્દ્ર, જેમ શરીરધારી જીવને પોતાના આત્મા માટે સૌથી વધુ લાગણી હોય છે, તેવી પુત્ર, ધન, ઘર વગેરે માટે, જે માત્ર મમત્વથી જોડાય છે, એટલી નથી.

દેહાત્મવાદિનાં પુંસાં અપિ રાજન્યસત્તમ । યથા દેહઃ પ્રિયતમઃ તથા ન હ્યનુ યે ચ તમ્

શરીરને આત્મા માનનારા માણસો માટે પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાનું શરીર જેટલું પ્રિય હોય છે, એટલું તો એના અનુયાયીઓ નથી.

દેહોઽપિ મમતાભાક્ ચેત્ તર્હ્યસૌ નાત્મવત્ પ્રિયઃ । યજ્જીર્યત્યપિ દેહેઽસ્મિન્ જીવિતાશા બલીયસી

જો શરીરને 'મારું' માનવામાં આવે તો પણ, એ આત્મા જેટલું પ્રિય નથી; કેમ કે શરીર વૃદ્ધ થાય ત્યારે પણ જીવવાની આશા વધુ જ રહે છે.

તસ્માત્ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મા સર્વેષામપિ દેહિનામ્ । તદર્થમેવ સકલં જગદ્ એતત્ ચરાચરમ્

એટલે દરેક જીવ માટે પોતાનો આત્મા સૌથી પ્રિય છે; અને એ આત્મા માટે જ આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, અસ્તિત્વમાં છે.

કૃષ્ણમેનમવેહિ ત્વં આત્માનં અખિલાત્મનામ્ । જગદ્ધિતાય સોઽપ્યત્ર દેહીવાભાતિ માયયા

તું જાણ કે કૃષ્ણ એ બધા આત્માઓના આત્મા છે; જગતના કલ્યાણ માટે, એ પણ પોતાની માયાથી શરીર ધારણ કરીને અહીં પ્રગટ થાય છે.

વસ્તુતો જાનતામત્ર કૃષ્ણં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । ભગવદ્ રૂપમખિલં નાન્યદ્ વસ્ત્વિહ કિઞ્ચન

સાચા જ્ઞાનીઓ માટે અહીં સ્થિર અને ચંચળ જે કશું છે, એ બધું કૃષ્ણનું જ સ્વરૂપ છે; આ જગતમાં ભગવાન સિવાય બીજું કશુંય નથી.

સર્વેષામપિ વસ્તૂનાં ભાવાર્થો ભવતિ સ્થિતઃ । તસ્યાપિ ભગવાન્કૃષ્ણઃ કિં અતદ્વસ્તુ રૂપ્યતામ્

બધા પદાર્થોની સાચી અસ્તિત્વ એ જ છે; અને એ માટે પણ, ભગવાન કૃષ્ણ સિવાય બીજું કશુંય સત્ય ગણાય નહીં.

( મિશ્ર ) સમાશ્રિતા યે પદપલ્લવપ્લવં મહત્પદં પુણ્યયશો મુરારેઃ । ભવામ્બુધિર્વત્સપદં પરં પદં પદં પદં યદ્ વિપદાં ન તેષામ્

જેઓ મુરારીના પવિત્ર યશવાળા પાદપદ્મનો આશ્રય લે છે, તેમના માટે સંસારસાગર વાછરડાની પગની નિશાની જેટલો નાનો થઈ જાય છે; એ પરમ સ્થાન છે, જ્યાં દુઃખનો કોઈ વારો આવતો નથી.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । યત્ કૌમારે હરિકૃતં પૌગણ્ડે પરિકીર્તિતમ્

તમે જે પૂછ્યું હતું, એ બધું હું અહીં કહી દીધું—હરિએ બાળપણમાં અને કિશોરાવસ્થામાં જે કીર્તિત કાર્યો કર્યા, એ બધું વર્ણવ્યું.

( મિશ્ર ) એતત્સુહૃદ્‌ભિશ્ચરિતં મુરારેઃ અઘાર્દનં શાદ્વલજેમનં ચ । વ્યક્તેતરદ્ રૂપમજોર્વભિષ્ટવં શૃણ્વન્ ગૃણન્નેતિ નરોઽખિલાર્થાન્

મિત્રો સાથે મુરારીના આ લીલાઓ—પાપનો નાશ, ચરોતરમાં રમવું, સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ રૂપ, અને ધરાની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવી—આ બધું સાંભળીને અને ગાઈને મનુષ્ય સર્વે અર્થો પ્રાપ્ત કરે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં વિહારૈઃ કૌમારૈઃ કૌમારં જહતુર્વ્રજે । નિલાયનૈઃ સેતુબન્ધૈઃ મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ

આ રીતે છુપાઈ છુપાઈ, પુલ બાંધતાં, વાંદરા જેવું ઉછળતાં અને બીજી બાળલીલાઓ કરતાં તેમણે વ્રજમાં પોતાનું બાળપણ વિતાવ્યું.

સૂત ઉવાચ । એવં કૃષ્ણસખઃ કૃષ્ણો ભ્રાત્ર રાજ્ઞાઽઽવિકલ્પિતઃ । નાનાશંકાસ્પદં રૂપં કૃષ્ણવિશ્લેષકર્ષિતઃ

સૂતાએ કહ્યું: આ રીતે કૃષ્ણનો મિત્ર, કૃષ્ણ, પોતાના રાજા ભાઈ દ્વારા અનેક શંકાઓથી પીડાતા અને કૃષ્ણથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા, કોઈ વિકલ્પ વિના રહી ગયો.

શોકેન શુષ્યદ્વદનહૃત્સરોજો હતપ્રભઃ । વિભું તમેવાનુધ્યાયન્નાશક્રોત્પ્રતિભાષિતૂમ

શોકથી તેમના ચહેરા અને હૃદયનું કમળ સુકાઈ ગયું, તેજ ઓગળી ગયું; એ ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં તેઓ બોલી પણ શક્યા નહીં.

કૃચ્છ્રેણ સંસ્તભ્ય શુચઃ પાણિનાઽઽમૃજ્ય નેત્રયોઃ । પરોક્ષેણ સમુન્નદ્ધપ્રણયૌત્કણ્ઠ્યકાતરઃ

મોટી મહેનતે દુઃખ dabાવીને, હાથથી આંખો પુંછતાં, ભગવાનના વિયોગથી ઊંડા વ્યથામાં ગરકાવ થઈ ગયા.

સખ્ય મૈત્રીં સૌહૃદં ચ સારથ્યાદિષુ સંસ્મરન । નૃપમગ્રજમિત્યાહ બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

મૈત્રી, મિત્રતા, સ્નેહ અને સારથીપદ વગેરેની યાદ કરતા, તેમણે રાજાને, પોતાના મોટા ભાઈને, આંસુભરેલી અવાજે સંબોધ્યા.

અર્જુન ઉવાચ । વઞ્ચિતોઽહં મહારાજ હરિણા બન્ધુરુપિણા । યેન મેઽપહૃતં તેજો દેવવિસ્માપનં મહત

અર્જુને કહ્યું: મહારાજ, હું હરિ દ્વારા છેતરાયો છું, જે બંધુ રૂપે આવ્યો હતો; જેમણે મારું એવું તેજ લઈ લીધું, જે દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યચકિત કરતું હતું.

યસ્ય ક્ષણવિયોગેન લોકો હ્યપ્રિયદર્શનઃ । ઉક્થેન રહિતો હ્યેષ મૃતકઃ પ્રોચ્યતે યથા

જેમની થોડી ક્ષણ માટે પણ વિયોગ થાય, ત્યારે આખું જગત નિરસ લાગે છે; એમના ગુણગાન વિના હું તો જીવતો જ મરેલો કહેવાય છું.

યત્સંશ્રયાદ્ દ્રુપદગેહમુપાગતાનાં રાજ્ઞા સ્વયંવરમુખે સ્મરદુર્મદાનામ્ । તેજો હૃતં ખલુ મયાભિહતશ્ચ મત્સ્યઃ સજ્જીકૃતેન ધનુષ્યાધિગતા ચ કૃષ્ણા

જેમના આશ્રયથી હું દ્રુપદના ઘરે સ્વયંવર માટે ગયો, જ્યાં અનેક ગર્વીલા રાજાઓ ભેગા થયા હતા; એમની કૃપાથી હું તેમને હરાવી શક્યો અને કૃષ્ણાને જીત્યો.

યત્સંનિધાવહમુ ખાણ્ડવમગ્નયેઽદામિન્દ્રં ચ સામરગણં તરસા વિજિત્ય । લબ્ધા સભા મયકૃતાદ્ભુતશિલ્પમાયા દિગ્ભ્યોઽહરન્નૃપતયો બલિમધ્વરે તે

જેમની હાજરીમાં મેં ખાંડવ વન અગ્નિને આપ્યું, અને ઇન્દ્ર તથા દેવોને જીત્યા; ત્યારબાદ માયા દ્વારા બનેલું અદ્ભુત સભામંડપ મળ્યો અને ચારે દિશાના રાજાઓએ તમારા યજ્ઞમાં ભેટ આપી.

યત્તેજસા નૃપશિરોઽઙ્ઘ્રિમહન્મખાર્થે આર્યોઽનુજસ્તવ ગજાયુતસત્વવીર્યઃ । તેનાહૃતાઃ પ્રમથનાથમખાય ભૂપા યન્મોચિતાસ્તદનયન્ બલિમધ્વરે તે

તમારા પરાક્રમથી, રાજા, ભીમ, તમારા ધર્મી ભાઈ, જેનું બળ દસ હજાર હાથી જેટલું હતું, તેણે પૃથ્વીના રાજાઓને મહાયજ્ઞ માટે જીત્યા; અને એ રાજાઓએ યજ્ઞમાં ભેટ આપી.

પત્ન્યાસ્તવધિમખક્લૃપ્તમહાભિષેકશ્લાઘિષ્ઠન્ચારુકાબરં કિતવૈઃ સભાયામ । સ્પૃષ્ટં વિકીર્ય પદયોઃ પતિતાશ્રુમુખ્યા યસ્તત્સ્ત્રિયોઽકૃત હતેશવિમુક્તકેશાઃ

તમારા મહાયજ્ઞમાં, તમારી પત્ની મહારાજાભિષેક માટે શોભાયમાન હતી, ત્યારે જુગારીઓએ સભામાં તેનું અપમાન કર્યું; એના રડતાં આંસુ તમારા પગ પાસે પડ્યા, અને રક્ષકો હાર્યા ત્યારે એના વાળ છૂટા પડી ગયા—એ સ્ત્રીઓએ ઘણું દુઃખ સહન કર્યું.

યો નો જુગોપ વનમેત્ય દુરન્તકૃચ્છ્રાદ દુર્વાસસોઽરિવિહતાદયુતાગ્રભુગ યઃ । શાકાન્નશિશઃટમુપયુજ્ય યતાસ્ત્રિલોકીં તૃપ્તામમંસ્ત સલિલે વિનિમંગ્નસંઘઃ

જે ભગવાને અમને જંગલમાં દુર્વાસા અને દુશ્મનોના ભારે કષ્ટોમાં, જ્યારે અમારે પાસે ફક્ત શાકભાજી જ હતી અને બધાં ઉપાય ખૂટી ગયા હતા, ત્યારે બચાવ્યા, એ જ ભગવાનની કૃપાથી ત્રણેય લોક તૃપ્ત થયા હતા—even જ્યારે અમે પાણીમાં સંકટમાં ઘેરાયેલા હતા.

યત્તેજસાથ ભગવાન યુધિ શુલપાણિ ર્વિસ્માપિતઃ સગિરિજોઽસ્ત્રમદાન્નિજં મે । અન્યેઽપિ ચાહમમુનૈવ કલેવરેણ પ્રાપ્તો મહેન્દ્રભવને મહદાસનાર્ધમ

ભગવાન, તમારી શક્તિથી જ યુદ્ધમાં ત્રિશૂળધારી મહાદેવ પણ આશ્ચર્યચકિત થયા અને પોતાનું શસ્ત્ર મને આપી દીધું; અને આ જ શરીરથી હું ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન પ્રાપ્ત કર્યુ.

તત્રૈવ મે વિહરતો ભુજદણ્ડયુગ્મં ગાણ્ડીવલક્ષણમરાતિવધાય દેવાઃ । સેન્દ્રા શ્રિતા યદનુભાવિતમાજમીઢ તેનાહમદ્ય મુષિતઃ પુરુષેણ ભૂમ્ર

ત્યાં, જ્યારે હું આનંદથી વિહાર કરતો હતો, ત્યારે મારા બે બળવાન હાથ, જે ગાંડીવથી શોભતા અને દુશ્મનોના વિનાશ માટે હતા, દેવતાઓએ ઇન્દ્ર સહિત પ્રશંસા કરી; પણ હવે, હે પ્રભુ, તમારી વિદાયથી હું એ શક્તિથી વંચિત થઈ ગયો છું, સામાન્ય માણસ જેવો બની ગયો છું.

યદ્વાન્ધવઃ કુરુબલાબ્ધિમનન્તપાર મેકો રથેન તતરેઽહમતાર્યસત્ત્વમ । પ્રત્યાહૃતં બહુ ધનં ચ મયો પરેષાં તેજાસ્પદં મણીમયં ચ હૃતં શિરોભ્યઃ

હે સ્નેહી, તમારી કૃપાથી જ હું એક રથમાં બેસીને અણંત અને અપરંપાર કુરુ સેના પાર કરી શક્યો, મહાન વીરતાનો પરિચય આપ્યો, દુશ્મનો પાસેથી ઘણું ધન અને રત્નો પાછા મેળવ્યા અને તેમની મણિમય મુકડાઓ પણ લઈ લીધા.

યો ભીષ્મકર્ણગુરુશલ્યમૂષ્વદભ્ર રજન્યવર્યરથમણ્ડલમન્ડિતાસુ । અગ્રેચરો મમ વિભો રથયૂથપાના માયુર્મનાંસિ ચ દૃશા સહ ઓજ આર્ચ્છત

જે ભગવાન મારા માટે રથીઓમાં સર્વોપરી બનીને, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય વગેરે સામે, નિષ્કલંક રાત્રે શ્રેષ્ઠ રથમાળાને શોભાવતાં આગળ ચાલતા હતા—એમની દૃષ્ટિથી મારા શત્રુઓના નેતાઓની તાકાત અને મનોવૃત્તિઓ દમાઈ ગઈ.