શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યદ્બાહુદણ્ડાભ્યુદયાનુજીવિનો યદુપ્રવીરા હ્યકુતોભયા મુહુઃ । અધિક્રમન્ત્યઙ્‌ઘ્રિભિરાહૃતાં બલાત્ સભાં સુધર્માં સુરસત્તમોચિતામ્

યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે પોતાના બળવાન ભુજાઓના ઉન્નતિથી જીવે છે અને ક્યારેય ડરે નહીં, તેઓ પોતાના પગથી દેવતાઓને યોગ્ય એવી સુધર્મા સભામાં બળપૂર્વક પ્રવેશ કરે છે.

કચ્ચિત્તેઽનામયં તાત ભ્રષ્ટતેજા વિભાસિ મે । અલબ્ધમાનોઽવજ્ઞાતઃ કિં વા તાત ચિરોષિતઃ

પ્રિય, શું તને કોઈ રોગ નથી ને? મને લાગે છે કે તારો તેજ ઓછો થયો છે. શું તને કંઈ મળ્યું નથી, કોઈ તારી અવગણના કરી છે કે તું લાંબા સમયથી દૂર રહ્યો છે?

કચ્ચિત્ નાભિહતોઽભાવૈઃ શબ્દાદિભિરમઙ્‌ગલૈઃ । ન દત્તમુક્તમર્થિભ્ય આશયા યત્પ્રતિશ્રુતમ્

શું તને અવાંછિત અવાજ કે અન્ય અશુભ વસ્તુઓથી કોઈ તકલીફ થઈ નથી? શું તું કોઈ માંગનારને ઇચ્છાથી આપવાનું કે વચન આપેલું પૂરું કર્યું નથી?

કચ્ચિત્ત્વં બ્રાહ્મણં બાલં ગાં વૃદ્ધં રોગિણં સ્ત્રિયમ્ । શરણોપસૃતં સત્ત્વં નાત્યાક્ષીઃ શરણપ્રદઃ

shelter આપનાર, શું તું બ્રાહ્મણ, બાળક, ગાય, વૃદ્ધ, રોગી, સ્ત્રી કે કોઈ પણ આશ્રય માંગનારને ત્યજી દીધો નથી?

કચ્ચિત્ત્વં નાગમોઽગમ્યાં ગમ્યાં વાસત્કૃતાં સ્ત્રિયમ્ । પરાજિતો વાથ ભવાન્ નોત્તમૈર્નાસમૈઃ પથિ

શું તું કોઈ એવી સ્ત્રી પાસે ગયો નથી જે પાસે જવું ન જોઈએ, કે જે પાસે જવું યોગ્ય છે, કે જે તારી સાથી બની છે? અથવા તું શ્રેષ્ઠ કે નીચા માર્ગે હાર્યો છે?

અપિ સ્વિત્પર્યભુઙ્‌ક્થાસ્ત્વં સમ્ભોજ્યાન્ વૃદ્ધબાલકાન્ । જુગુપ્સિતં કર્મ કિઞ્ચિત્ કૃતવાન્ન યદક્ષમમ્

શું તું વડીલો અને બાળકો સાથે વહેંચવાનું ખોરાક એકલો જ ખાધું છે? શું તું કોઈ એવું કામ કર્યું છે જે લાજવંતું હોય કે તારી શક્તિ બહારનું હોય?

કચ્ચિત્પ્રેષ્ઠતમેનાથ હૃદયેનાત્મબન્ધુના । શૂન્યોઽસ્મિ રહિતો નિત્યં મન્યસે તેઽન્યથા ન રુક્

પ્રિયતમ, શું તું હંમેશાં હૃદયથી તારા પોતાના સગાઓથી ખાલી અને વંચિત અનુભવે છે? કે તારી બીજી કોઈ વિચારણા છે? જો એવું નથી, તો દુઃખ નથી.

ઊચુશ્ચ સુહૃદઃ કૃષ્ણં સ્વાગતં તેઽતિરંહસા । નૈકોઽપ્યભોજિ કવલ એહીતઃ સાધુ ભુજ્યતામ્

મિત્રોએ કૃષ્ણને કહ્યું: 'આપનું સ્વાગત છે, તમે ઝડપથી આવ્યા છો! અહીં કોઈએ પણ એક લૂંછો ખાધો નથી; આવો, સારી રીતે ભોજન કરો.'

તતો હસન્ હૃષીકેશોઽભ્યવહૃત્ય સહાર્ભકૈઃ । દર્શયંશ્ચર્માજગરં ન્યવર્તત વનાદ્ વ્રજમ્

પછી હર્ષિકેશ હસતાં બાળકો સાથે ભોજન કરે છે, તેમને અજગરની ચામડી બતાવે છે અને વનમાંથી ગામ તરફ પાછા ફરે છે.

( વસંતતિલકા ) બર્હપ્રસૂન નવધાતુવિચિત્રિતાઙ્‌ગઃ પ્રોદ્દામવેણુદલશૃઙ્‌ગરવોત્સવાઢ્યઃ । વત્સાન્ ગૃણન્નનુગગીત પવિત્રકીર્તિઃ ગોપીદૃગુત્સવદૃશિઃ પ્રવિવેશ ગોષ્ઠમ્

મોરપાંખ, ફૂલ અને તાજા રંગોથી શોભિત, વાંસળી અને શૃંગના ઉત્સવથી ભરપૂર, વાછરડાંની પ્રશંસા કરતા, પવિત્ર કીર્તિ ગાતા અને ગોપીઓની આનંદિત નજરથી, તે ગોપગામમાં પ્રવેશે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) અદ્યાનેન મહાવ્યાલો યશોદાનન્દસૂનુના । હતોઽવિતા વયં ચાસ્માદ્ ઇતિ બાલા વ્રજે જગુઃ

આજે યશોદા-નંદના પુત્રે મહા સાપને મારી નાખ્યો અને અમને બચાવ્યા—એવી રીતે બાળકો ગામમાં ગાતા હતા.

શ્રીરાજોવાચ । બ્રહ્મન્ પરોદ્ભવે કૃષ્ણે ઇયાન્પ્રેમા કથં ભવેત્ । યોઽભૂતપૂર્વસ્તોકેષુ સ્વોદ્ભવેષ્વપિ કથ્યતામ્

રાજાએ પૂછ્યું: 'બ્રાહ્મણ, કૃષ્ણના જન્મ સમયે, પોતાનાં સંતાનમાં પણ, જેવો પ્રેમ ક્યારેય ન અનુભવાયો હતો, એવો વિશેષ પ્રેમ કેમ થયો? કૃપા કરીને સમજાવો.'

શ્રીશુક ઉવાચ । સર્વેષામપિ ભૂતાનાં નૃપ સ્વાત્મૈવ વલ્લભઃ । ઇતરેઽપત્યવિત્તાદ્યાઃ તદ્વલ્લભતયૈવ હિ

શુકદેવે કહ્યું: 'રાજા, દરેક જીવ માટે પોતાનું જ આત્મા સૌથી પ્રિય છે; સંતાન, ધન વગેરે તો માત્ર એ આત્મા માટે જ પ્રિય લાગે છે.'

તદ્ રાજેન્દ્ર યથા સ્નેહઃ સ્વસ્વકાત્મનિ દેહિનામ્ । ન તથા મમતાલમ્બિ પુત્રવિત્તગૃહાદિષુ

રાજેન્દ્ર, જેમ શરીરધારી જીવને પોતાના આત્મા માટે સૌથી વધુ લાગણી હોય છે, તેવી પુત્ર, ધન, ઘર વગેરે માટે, જે માત્ર મમત્વથી જોડાય છે, એટલી નથી.

દેહાત્મવાદિનાં પુંસાં અપિ રાજન્યસત્તમ । યથા દેહઃ પ્રિયતમઃ તથા ન હ્યનુ યે ચ તમ્

શરીરને આત્મા માનનારા માણસો માટે પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાનું શરીર જેટલું પ્રિય હોય છે, એટલું તો એના અનુયાયીઓ નથી.

દેહોઽપિ મમતાભાક્ ચેત્ તર્હ્યસૌ નાત્મવત્ પ્રિયઃ । યજ્જીર્યત્યપિ દેહેઽસ્મિન્ જીવિતાશા બલીયસી

જો શરીરને 'મારું' માનવામાં આવે તો પણ, એ આત્મા જેટલું પ્રિય નથી; કેમ કે શરીર વૃદ્ધ થાય ત્યારે પણ જીવવાની આશા વધુ જ રહે છે.

તસ્માત્ પ્રિયતમઃ સ્વાત્મા સર્વેષામપિ દેહિનામ્ । તદર્થમેવ સકલં જગદ્ એતત્ ચરાચરમ્

એટલે દરેક જીવ માટે પોતાનો આત્મા સૌથી પ્રિય છે; અને એ આત્મા માટે જ આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, અસ્તિત્વમાં છે.

કૃષ્ણમેનમવેહિ ત્વં આત્માનં અખિલાત્મનામ્ । જગદ્ધિતાય સોઽપ્યત્ર દેહીવાભાતિ માયયા

તું જાણ કે કૃષ્ણ એ બધા આત્માઓના આત્મા છે; જગતના કલ્યાણ માટે, એ પણ પોતાની માયાથી શરીર ધારણ કરીને અહીં પ્રગટ થાય છે.

વસ્તુતો જાનતામત્ર કૃષ્ણં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । ભગવદ્ રૂપમખિલં નાન્યદ્ વસ્ત્વિહ કિઞ્ચન

સાચા જ્ઞાનીઓ માટે અહીં સ્થિર અને ચંચળ જે કશું છે, એ બધું કૃષ્ણનું જ સ્વરૂપ છે; આ જગતમાં ભગવાન સિવાય બીજું કશુંય નથી.

સર્વેષામપિ વસ્તૂનાં ભાવાર્થો ભવતિ સ્થિતઃ । તસ્યાપિ ભગવાન્કૃષ્ણઃ કિં અતદ્વસ્તુ રૂપ્યતામ્

બધા પદાર્થોની સાચી અસ્તિત્વ એ જ છે; અને એ માટે પણ, ભગવાન કૃષ્ણ સિવાય બીજું કશુંય સત્ય ગણાય નહીં.

( મિશ્ર ) સમાશ્રિતા યે પદપલ્લવપ્લવં મહત્પદં પુણ્યયશો મુરારેઃ । ભવામ્બુધિર્વત્સપદં પરં પદં પદં પદં યદ્ વિપદાં ન તેષામ્

જેઓ મુરારીના પવિત્ર યશવાળા પાદપદ્મનો આશ્રય લે છે, તેમના માટે સંસારસાગર વાછરડાની પગની નિશાની જેટલો નાનો થઈ જાય છે; એ પરમ સ્થાન છે, જ્યાં દુઃખનો કોઈ વારો આવતો નથી.

( અનુષ્ટુપ્ ) એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । યત્ કૌમારે હરિકૃતં પૌગણ્ડે પરિકીર્તિતમ્

તમે જે પૂછ્યું હતું, એ બધું હું અહીં કહી દીધું—હરિએ બાળપણમાં અને કિશોરાવસ્થામાં જે કીર્તિત કાર્યો કર્યા, એ બધું વર્ણવ્યું.

( મિશ્ર ) એતત્સુહૃદ્‌ભિશ્ચરિતં મુરારેઃ અઘાર્દનં શાદ્વલજેમનં ચ । વ્યક્તેતરદ્ રૂપમજોર્વભિષ્ટવં શૃણ્વન્ ગૃણન્નેતિ નરોઽખિલાર્થાન્

મિત્રો સાથે મુરારીના આ લીલાઓ—પાપનો નાશ, ચરોતરમાં રમવું, સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ રૂપ, અને ધરાની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવી—આ બધું સાંભળીને અને ગાઈને મનુષ્ય સર્વે અર્થો પ્રાપ્ત કરે છે.

( અનુષ્ટુપ્ ) એવં વિહારૈઃ કૌમારૈઃ કૌમારં જહતુર્વ્રજે । નિલાયનૈઃ સેતુબન્ધૈઃ મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ

આ રીતે છુપાઈ છુપાઈ, પુલ બાંધતાં, વાંદરા જેવું ઉછળતાં અને બીજી બાળલીલાઓ કરતાં તેમણે વ્રજમાં પોતાનું બાળપણ વિતાવ્યું.

સૂત ઉવાચ । એવં કૃષ્ણસખઃ કૃષ્ણો ભ્રાત્ર રાજ્ઞાઽઽવિકલ્પિતઃ । નાનાશંકાસ્પદં રૂપં કૃષ્ણવિશ્લેષકર્ષિતઃ

સૂતાએ કહ્યું: આ રીતે કૃષ્ણનો મિત્ર, કૃષ્ણ, પોતાના રાજા ભાઈ દ્વારા અનેક શંકાઓથી પીડાતા અને કૃષ્ણથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા, કોઈ વિકલ્પ વિના રહી ગયો.

શોકેન શુષ્યદ્વદનહૃત્સરોજો હતપ્રભઃ । વિભું તમેવાનુધ્યાયન્નાશક્રોત્પ્રતિભાષિતૂમ

શોકથી તેમના ચહેરા અને હૃદયનું કમળ સુકાઈ ગયું, તેજ ઓગળી ગયું; એ ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં તેઓ બોલી પણ શક્યા નહીં.

કૃચ્છ્રેણ સંસ્તભ્ય શુચઃ પાણિનાઽઽમૃજ્ય નેત્રયોઃ । પરોક્ષેણ સમુન્નદ્ધપ્રણયૌત્કણ્ઠ્યકાતરઃ

મોટી મહેનતે દુઃખ dabાવીને, હાથથી આંખો પુંછતાં, ભગવાનના વિયોગથી ઊંડા વ્યથામાં ગરકાવ થઈ ગયા.

સખ્ય મૈત્રીં સૌહૃદં ચ સારથ્યાદિષુ સંસ્મરન । નૃપમગ્રજમિત્યાહ બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

મૈત્રી, મિત્રતા, સ્નેહ અને સારથીપદ વગેરેની યાદ કરતા, તેમણે રાજાને, પોતાના મોટા ભાઈને, આંસુભરેલી અવાજે સંબોધ્યા.

અર્જુન ઉવાચ । વઞ્ચિતોઽહં મહારાજ હરિણા બન્ધુરુપિણા । યેન મેઽપહૃતં તેજો દેવવિસ્માપનં મહત

અર્જુને કહ્યું: મહારાજ, હું હરિ દ્વારા છેતરાયો છું, જે બંધુ રૂપે આવ્યો હતો; જેમણે મારું એવું તેજ લઈ લીધું, જે દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યચકિત કરતું હતું.