કલૌ નષ્ટદૃશામેષ પુરાણાર્કોઽધુનોદિતઃ। તત્ર કીર્તયતો વિપ્રા વિપ્રર્ષેર્ભૂરિતેજસઃ
In this age, where true vision is lost, a sun among Purāṇas has now risen; there the Brahmins, praising, filled with radiance, proclaimed it among the sage-Brahmins.
અહં ચાધ્યગમં તત્ર નિવિષ્ટસ્તદ્ અનુગ્રહાત્। સોઽહં વઃ શ્રાવયિષ્યામિ યથાધીતં યથામતિ
I too, having entered that teaching by grace, will recount it to you as I received and as my mind comprehends.
વ્યાસ ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) ઇતિ બ્રુવાણં સંસ્તૂય મુનીનાં દીર્ઘસત્રિણામ્ । વૃદ્ધઃ કુલપતિઃ સૂતં બહ્વૃચઃ શૌનકોઽબ્રવીત્
Vyāsa said: Thus speaking in praise of the long-sitting sages, the venerable head of the clan addressed the sūta — Bhaṛvācchhauna ka — and spoke.
શૌનક ઉવાચ । સૂત સૂત મહાભાગ વદ નો વદતાં વર । કથાં ભાગવતીં પુણ્યાં યદાહ ભગવાન્ શુકઃ
Śaunaka said: O sūta, noble sūta, speak — tell us — your best account: what is the sacred Bhāgavata teaching that Śuka the exalted declared?
કસ્મિન્ યુગે પ્રવૃત્તેયં સ્થાને વા કેન હેતુના । કુતઃ સઞ્ચોદિતઃ કૃષ્ણઃ કૃતવાન્ સંહિતાં મુનિઃ
In what age did this begin, at what place and for what cause was Krishna’s assembly composed by the sage?
તસ્ય પુત્રો મહાયોગી સમદૃઙ્ નિર્વિકલ્પકઃ । એકાન્તમતિઃ ઉન્નિદ્રો ગૂઢો મૂઢ ઇવેયતે
His son, the great yogin, equal-seeing and free of conceptual distinctions, single-minded, half-asleep, hidden and seeming like a fool, was of one resolute view.
(વસંતતિલકા) દૃષ્ટ્વાનુયાન્તમૃષિમાત્મજમપ્યનગ્નં દેવ્યો હ્રિયા પરિદધુર્ન સુતસ્ય ચિત્રમ્ । તદ્વીક્ષ્ય પૃચ્છતિ મુનૌ જગદુસ્તવાસ્તિ સ્ત્રીપુમ્ભિદા ન તુ સુતસ્ય વિવિક્તદૃષ્ટેઃ
Seeing the sage’s son following after him, unclothed, the goddess, abashed, did not display the boy’s form; observing that, the two sages ask whether the world exists — whether the child be both male and female, not simply secluded in sight.
(અનુષ્ટુપ્) કથમાલક્ષિતઃ પૌરૈઃ સંપ્રાપ્તઃ કુરુજાઙ્ગલાન્ । ઉન્મત્તમૂકજડવદ્ વિચરન્ ગજસાહ્વયે
How was he perceived by townsfolk when he entered the Kurujangala wilderness, wandering like a mad, heavy‑faced elephant at a war elephant’s call?
કથં વા પાણ્ડવેયસ્ય રાજર્ષેર્મુનિના સહ । સંવાદઃ સમભૂત્ તાત યત્રૈષા સાત્વતી શ્રુતિઃ
How, O son, did that dialogue occur between the kingly-sage of the Pāṇḍavas and the munificent ascetic? Tell me where that sattvic teaching was heard.
સ ગોદોહનમાત્રં હિ ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્ । અવેક્ષતે મહાભાગઃ તીર્થીકુર્વન્ તદાશ્રમમ્
A great fortunate man observes in a householder’s home nothing more than the milking of cows; he regards that hermitage as a pilgrimage and does penance there.
અભિમન્યુસુતં સૂત પ્રાહુર્ભાગવતોત્તમમ્ । તસ્ય જન્મ મહાશ્ચર્યં કર્માણિ ચ ગૃણીહિ નઃ
The bard said: A Sūta proclaimed Abhimanyu’s son, the excellent of the Bhagavans; tell us of that wondrous birth and the deeds he performed.
સ સમ્રાટ્ કસ્ય વા હેતોઃ પાણ્ડૂનાં માનવર્ધનઃ । પ્રાયોપવિષ્ટો ગઙ્ગાયાં અનાદૃત્ય અધિરાટ્ શ્રિયમ્
For what reason was that sovereign, the scion of Pāṇḍu and restorer of men, ruler? Having taken his seat on the Ganges’ bank, he did not fail to protect royal wealth.
(વંશસ્થ) નમન્તિ યત્પાદનિકેતમાત્મનઃ શિવાય હાનીય ધનાનિ શત્રવઃ । કથં સ વીરઃ શ્રિયમઙ્ગ દુસ્ત્યજાં યુવૈષતોત્ સ્રષ્ટુમહો સહાસુભિઃ
They bow to that sanctified place beneath whose foot the foes suffer loss of wealth; how could that hero, giving up auspicious prosperity, abandon noble companions at their youthful prime?
શિવાય લોકસ્ય ભવાય ભૂતયે ય ઉત્તમશ્લોકપરાયણા જનાઃ । જીવન્તિ નાત્માર્થમસૌ પરાશ્રયં મુમોચ નિર્વિદ્ય કુતઃ કલેવરમ્
For Shiva, for the world, for the welfare of beings — those devoted to excellent verses live not for themselves but for others; how could he, freed through knowledge, yet cling to the body?
(અનુષ્ટુપ્) તત્સર્વં નઃ સમાચક્ષ્વ પૃષ્ટો યદિહ કિઞ્ચન । મન્યે ત્વાં વિષયે વાચાં સ્નાતમન્યત્ર છાન્દસાત્
All that tell us plainly now, for we asked about anything here; I think your speech is polished in this metre and differs elsewhere.
સૂત ઉવાચ દ્વાપરે સમનુપ્રાપ્તે તૃતીયે યુગપર્યયે । જાતઃ પરાશરાદ્ યોગી વાસવ્યાં કલયા હરેઃ
Sūta said: In the Dvāpara just before the third age, a yogī born of Paraśara appeared, bringing with him the divine art of Viṣṇu to the sons of Vāsava.
સ કદાચિત્ સરસ્વત્યા ઉપસ્પૃશ્ય જલં શુચિઃ । વિવિક્તદેશ આસીન ઉદિતે રવિમણ્ડલે
Once he, pure, touched water from the Sarasvatī; sitting in a lonely place at sunrise he observed the sun’s disc.
પરાવરજ્ઞઃ સ ઋષિઃ કાલેનાવ્યક્તરંહસા । યુગધર્મવ્યતિકરં પ્રાપ્તં ભુવિ યુગે યુગે
That sage, famed above others, by time became subtle and invisible; repeatedly he altered the age’s dharma, arising in world-ages again and again.
ભૌતિકાનાં ચ ભાવાનાં શક્તિહ્રાસં ચ તત્કૃતમ્ । અશ્રદ્દધાનાન્નિઃસત્ત્વાન્ દુર્મેધાન્ હ્રસિતાયુષઃ
He caused the waning of material qualities and of mental states; he removed faithless, passionless ones, the dull-witted and those whose lives were diminished.
દુર્ભગાંશ્ચ જનાન્ વીક્ષ્ય મુનિર્દિવ્યેન ચક્ષુષા । સર્વવર્ણાશ્રમાણાં યદ્ દધ્યૌ હિતમમોઘદૃક્
Seeing the ill-fated masses with his divine eye, the seer apportioned suitable, unfailing welfare to all varṇas and āśramas.
ચાતુર્હોત્રં કર્મ શુદ્ધં પ્રજાનાં વીક્ષ્ય વૈદિકમ્ । વ્યદધાદ્ યજ્ઞસન્તત્યૈ વેદમેકં ચતુર્વિધમ્
There are four classes of domestic rites, pure actions observed by the people according to Vedic practice; the sacrificial traditions were laid down for the onward transmission of the yajña, and the one Veda was split into four.
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યા વેદાશ્ચત્વાર ઉદ્ધૃતાઃ । ઇતિહાસપુરાણં ચ પઞ્ચમો વેદ ઉચ્યતે
Called Ṛg, Yajus, Sāma and Atharva, these four Vedas are enumerated; besides them, the account and ancient lore — the Itihāsa and Purāṇa — are spoken of as a fifth Veda.
તત્રર્ગ્વેદધરઃ પૈલઃ સામગો જૈમિનિઃ કવિઃ । વૈશંપાયન એવૈકો નિષ્ણાતો યજુષામુત
Among the Ṛg-keepers was Paileya; the Sāma was Jaimini the seer-poet; and Vaiśampāyana alone was expert among the Yajus scholars.
અથર્વાઙ્ગિરસામાસીત્ સુમન્તુર્દારુણો મુનિઃ । ઇતિહાસપુરાણાનાં પિતા મે રોમહર્ષણઃ
Atharvan was Angiras’s descendant, Sumanth a stern sage; the father of histories and Purāṇas — my hair stands on end to speak his name.
ત એત ઋષયો વેદં સ્વં સ્વં વ્યસ્યન્નનેકધા । શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈઃ તત્ શિષ્યૈઃ વેદાસ્તે શાખિનોઽભવન્
Those very seers composed their own Vedas in diverse ways, and through disciples and grand‑disciples their texts became distinct branches and schools.
ત એવ વેદા દુર્મેધૈઃ ધાર્યન્તે પુરુષૈર્યથા । એવં ચકાર ભગવાન્ વ્યાસઃ કૃપણવત્સલઃ
These Vedas, however, are held by men of meagre insight for selfish ends; thus the venerable Vyāsa — compassionate yet sparing — arranged them in this manner.
સ્ત્રીશૂદ્રદ્વિજબંધૂનાં ત્રયી ન શ્રુતિગોચરા । કર્મશ્રેયસિ મૂઢાનાં શ્રેય એવં ભવેદિહ । ઇતિ ભારતમાખ્યાનં કૃપયા મુનિના કૃતમ્
Women, śūdras and even some twice‑born kin are excluded from the threefold scriptural study; for the ill‑informed their highest good is seen as action alone — so this tale of Bhārata was created by the sage out of pity.
એવં પ્રવૃત્તસ્ય સદા ભૂતાનાં શ્રેયસિ દ્વિજાઃ । સર્વાત્મકેનાપિ યદા નાતુષ્યત્ હૃદયં તતઃ
Thus have the twice‑born always pursued the welfare of living beings; but when the soul — the inner ruler — no longer finds delight, then the heart falls silent.
નાતિપ્રસીદદ્ હૃદયઃ સરસ્વત્યાસ્તટે શુચૌ । વિતર્કયન્ વિવિક્તસ્થ ઇદં પ્રોવાચ ધર્મવિત્
The heart did not relax, as Sarasvatī stood on the pure bank; reasoning in solitude, the knower of dharma spoke these words.
ધૃતવ્રતેન હિ મયા છન્દાંસિ ગુરવોઽગ્નયઃ । માનિતા નિર્વ્યલીકેન ગૃહીતં ચાનુશાસનમ્
By upholding my vows the metres, the priests and the sacred fires were maintained; honoured and without blemish, the received discipline was accepted.