શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

(વસંતતિલકા) યં પ્રવ્રજન્તમનુપેત્યમપેતકૃત્યં દ્વૈપાયનો વિરહકાતર આજુહાવ । પુત્રેતિ તન્મયતયા તરવોઽભિનેદુઃ તં સર્વભૂતહૃદયં મુનિમાનતોઽસ્મિ

જે મહર્ષિનું હૃદય સર્વ જીવોમાં વસે છે, જેમને દ્વૈપાયનોએ વિયોગમાં પોકાર્યા, અને જે વૃક્ષોએ પણ પુત્ર કહીને પોતપોતાની રીતે સંબોધ્યા, એ મહાન મુનિને હું વંદન કરું છું.

(અનુષ્ટુપ્) નૈમિષે સૂતં આસીનં અભિવાદ્ય મહામતિમ્ । કથામૃત રસાસ્વાદ કુશલઃ શૌનકોઽબ્રવીત્

નૈમિષારણ્યમાં, સૌપ્રથમ સૌતજીને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા પછી, અમૃત જેવી કથાઓનો રસ માણવામાં નિપુણ શૌનકજી બોલ્યા.

શૌનક ઉવાચ - અજ્ઞાનધ્વાન્તવિધ્વંસ કોટિસૂર્યસમપ્રભ । સૂતાખ્યાહિ કથાસારં મમ કર્ણરસાયનમ્

શૌનક બોલ્યા: હે સૂતજી, તમે અજ્ઞાનના અંધકારને નાશ કરતા અને કરોડો સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી છો, કૃપા કરીને મને કથાઓનું સાર કહો, જે મારા કાન માટે અમૃત સમાન છે.

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાપ્તો વિવેકો વર્ધતે મહાન્ । માયામોહનિરાસશ્ચ વૈષ્ણવૈઃ ક્રિયતે કથમ્

જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે મહાન વિવેક વધે છે; વૈષ્ણવો માયાના મોહને કેવી રીતે દૂર કરે છે?

ઇહ ઘોરે કલૌ પ્રાયો જીવશ્ચાસુરતાં ગતઃ । ક્લેશાક્રાન્તસ્ય તસ્યૈવ શોધને કિં પરાયણમ્

આ ભયાનક કળિયુગમાં મોટાભાગના લોકો અસુરસ્વભાવ ધરાવે છે; આવા દુઃખી જીવ માટે શુદ્ધિનું શ્રેષ્ઠ સાધન શું છે?

શ્રેયસાં યદ્ ભવેત્ શ્રેયઃ પાવનાનાં ચ પાવનમ્ । કૃષ્ણપ્રાપ્તિકરં શશ્વત્ સાધનં તદ્‌વદાધુના

જેthing સર્વ શ્રેયસમાં શ્રેષ્ઠ છે, પવિત્રોમાં પણ પવિત્ર છે અને શ્રીકૃષ્ણની પ્રાપ્તિ માટે શાશ્વત સાધન છે, એ તમે હવે અમને કહો.

ચિન્તામણિર્લોકસુખં સુરદ્રુઃ સ્વર્ગસંપદમ્ । પ્રયચ્છતિ ગુરુઃ પ્રીતો વૈકુણ્ઠં યોગિદુર્લભમ્

ચિંતામણિ લોકસુખ આપે છે, કલ્પવૃક્ષ સ્વર્ગની સંપત્તિ આપે છે, પણ પ્રસન્ન ગુરુ વૈકુંઠ આપે છે, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

સૂત ઉવાચ - પ્રીતિઃ શૌનક ચિત્તે તે હ્યતો વચ્મિ વિચાર્ય ચ । સર્વસિદ્ધાન્ત નિષ્પન્નં સંસરભયનાશનમ્

સૂત બોલ્યા: હે શૌનક, તમારા હૃદયમાં પ્રેમ જોઈને, હું વિચારપૂર્વક એ વાત કહું છું, જે સર્વ શાસ્ત્રોનું સાર છે અને સંસારના ભયનો નાશ કરે છે.

ભક્ત્યોઘવર્ધનં યચ્ચ કૃષ્ણસંતોષહેતુકમ્ । તદહં તેઽભિધાસ્યામિ સાવધાનતયા શ્રૃણુ

જેthing ભક્તિનો પ્રવાહ વધારે છે અને શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કરે છે, એ હું તમને કહું છું; તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

કાલવ્યાલમુખાગ્રાસ ત્રાસનિર્ણાશહેતવે । શ્રીમદ્‌ભાગવતં શાસ્ત્રં કલૌ કીરેણ ભાષિતમ્

કાળરૂપ સાપના ભયને દૂર કરવા માટે, કળિયુગમાં કીરે શ્રીમદ્ ભાગવત શાસ્ત્રનું વચન કર્યું.

એતસ્માદ્ અપરં કિંચિદ્ મનઃશુદ્ધ્યૈ ન વિદ્યતે । જન્માન્તરે ભવેત્ પુણ્યં તદા ભાગવતં લભેત્

મનની શુદ્ધિ માટે આ સિવાય બીજું કંઈ નથી; જેને પૂર્વ જન્મનું પુણ્ય હોય, તેને ભાગવત પ્રાપ્ત થાય છે.

પરીક્ષિતે કથાં વક્તું સભાયાં સંસ્થિતે શુકે । સુધાકુંભં ગૃહીત્વૈવ દેવાસ્તત્ર સમાગમન્

પરીક્ષિત રાજા સભામાં કથા સાંભળવા બેઠા હતા અને શુકદેવ હાજર હતા, ત્યારે દેવતાઓ અમૃતનો કુંભ લઈને ત્યાં આવ્યા.

શુકં નત્વાવદન્ સર્વે સ્વકાર્યકુશલાઃ સુરાઃ । કથાસુધાં પ્રયચ્છસ્વ ગૃહીત્વૈવ સુધાં ઇમામ્

શુકદેવને વંદન કરીને, સર્વ કુશળ દેવોએ કહ્યું: અમે અમૃત લાવ્યા છીએ, હવે અમને કથારૂપ અમૃત આપો.

એવં વિનિમયે જાતે સુધા રાજ્ઞા પ્રપીયતામ્ । પ્રપાસ્યામો વયં સર્વે શ્રીમદ્‌ભાગવતામૃતમ્

આ રીતે વિનિમય થયો ત્યારે રાજાએ અમૃત પીવું હતું; અને અમે બધા શ્રીમદ્ ભાગવતનું અમૃત પીશું.

ક્વ સુધા ક્વ કથા લોકે ક્વ કાચઃ ક્વ મણિર્મહાન્ । બ્રહ્મરાતો વિચાર્યૈવં તદા દેવાઞ્જહાસ હ

નેકટર ક્યાં, કથા ક્યાં, કાચ ક્યાં, મહામૂલ્ય મણિ ક્યાં? બ્રહ્મરાતે આવું વિચારીને દેવતાઓને હસ્યા.

અભક્તાન્ તાંશ્ચ વિજ્ઞાય ન દદૌ સ કથામૃતમ્ । શ્રીમદ્‌ભાગવતી વાર્તા સુરાણાં અપિ દુર્લભા

અભક્તોને ઓળખીને, તેમણે તેમને કથારૂપ અમૃત આપ્યું નહીં; શ્રીમદ્ ભાગવતની વાર્તા દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

રાજ્ઞો મોક્ષં તથા વીક્ષ્ય પુરા ધાતાપિ વિસ્મિતઃ । સત્યલોક તુલાં બદ્ધ્વા તોલયત્ સાધનાન્યજઃ

રાજાની મોક્ષ જોઈને, સૃષ્ટિકર્તા પણ આશ્ચર્યચકિત થયા; સત્યલોકમાં તુલા બાંધી, અજન્માએ મુક્તિના સાધનો તોલ્યા.

લઘૂન્યન્યાનિ જાતાનિ ગૌરવેણ ઇદં મહત્ । તદા ઋષિગણાઃ સર્વે વિસ્મયં પરમં યયુઃ

બીજા ગ્રંથો તો નાના છે, પણ આ ગ્રંથ ખૂબ જ મહાન છે. એથી બધા ઋષિઓને અતિ આશ્ચર્ય થયું.

મેનિરે ભગવદ્‌રૂપં શાસ્ત્રં ભાગવતં કલૌ । પઠનાત્ શ્રવણાત્ સદ્યો વૈકુણ્ઠફલદાયકમ્

તેઓએ ભાગવત શાસ્ત્રને ભગવાનનું સ્વરૂપ જ માન્યું, કેમ કે કળિયુગમાં એનું વાંચન કે શ્રવણ કરતાં જ તરત વૈકુંઠનું ફળ મળે છે.

સપ્તાહેન શ્રુતં ચૈતત્ સર્વથા મુક્તિદાયકમ્ । સનકાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તં નારદાય દયાપરૈઃ

આ શાસ્ત્ર સાત દિવસે સાંભળવામાં આવ્યું અને દરેક રીતે મુક્તિ આપે છે. પૂર્વે દયાળુ સનકાદિકોએ એ નારદજીને કહ્યું હતું.

યદ્યપિ બ્રહ્મસંબંધાત્ શ્રુતમેતત્ સુરર્ષિણા । સપ્તાહશ્રવણવિધિઃ કુમારૈસ્તસ્ય ભાષિતઃ

ભલે આ દેવઋષિએ બ્રહ્મા સાથેના સંબંધથી સાંભળ્યું હતું, પણ સાત દિવસમાં શ્રવણ કરવાની રીત તો કુમારોએ સમજાવી હતી.

શૌનક ઉવાચ - લોકવિગ્રહમુક્તસ્ય નારદસ્યાસ્થિરસ્ય ચ । વિધિશ્રવે કુતઃ પ્રીતિઃ સંયોગઃ કુત્ર તૈઃ સહ

શૌનકએ પૂછ્યું: જે નારદજી લોકબંધનથી મુક્ત અને સતત ગમતાં રહે છે, તેઓને વિધિમાં હાજર લોકો પ્રત્યે પ્રેમ કે સંબંધ કેમ થયો હશે?

સૂત ઉવાચ - અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ ભક્તિયુક્તં કથાનકમ્ । શુકેન મમ યત્પ્રોક્તં રહઃ શિષ્યં વિચાર્ય ચ

સૂતજીએ કહ્યું: હવે હું તમને ભક્તિથી ભરેલી એ વાર્તા કહું છું, જે શુકદેવજીએ મને ગુપ્ત રીતે, શિષ્ય માનીને, સંભળાવી હતી.

એકદા હિ વિશાલાયાં ચત્વાર ઋષયોઽમલાઃ । સત્સઙ્ગાર્થં સમાયાતા દદૃશુસ્તત્ર નારદમ્

એક વખત વિશાળામાં ચાર નિર્મળ ઋષિઓ સత్సંગ માટે મળ્યા અને ત્યાં તેમણે નારદજીને જોયા.

કુમારાઃ ઊચુઃ - કથં બ્રહ્મન્ દીનમુખં કુતશ્ચિન્તાતુરો ભવાન્ । ત્વરિતં ગમ્યતે કુત્ર કુતશ્ચાગમનં તવ

કુમારોએ પૂછ્યું: બ્રાહ્મણ, તમારું મુખ કેમ ઉદાસ છે? તમે ચિંતામાં કેમ છો? તમે કયા જાઓ છો અને ક્યાંથી આવ્યા છો?

ઇદાનીં શૂન્યચિત્તોઽસિ ગતવિત્તો યથા જનઃ । તવેદં મુક્તસઙ્‌ગસ્ય નોચિતં વદ કારણમ્

હમણાં તો તમે ખાલી દિલવાળા અને ધન ગુમાવેલા માણસ જેવાં લાગો છો. જોડાણથી મુક્તને આવું શોભતું નથી—કારણ કહો.

નારદ ઉવાચ - અહં તુ પૃથિવીં યાતો જ્ઞાત્વા સર્વોત્તમમિતિ । પુષ્કરં ચ પ્રયાગં ચ કાશીં ગોદાવરીં તથા

નારદજીએ કહ્યું: હું પૃથ્વી પર ફર્યો છું, એમ માનીને કે એ સર્વોત્તમ છે. પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી અને ગોદાવરી પણ ગયો છું.

હરિક્ષેત્રં કુરુક્ષેત્રં શ્રીરઙ્‌ગં સેતુબન્ધનમ્ । એવમાદિષુ તીર્થેષુ ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ

હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ અને આવા અનેક તીર્થોમાં હું અહીંથી ત્યાં ફરતો રહ્યો છું.

નાપશ્યં કુત્રચિત્ શર્મ મનસ્સંતોષકારકમ્ । કલિનાધર્મમિત્રેણ ધરેયં બાધિતાધુના

મને ક્યાંય મનને સંતોષ આપતું સુખ મળ્યું નહીં; હવે તો પૃથ્વી પર અધર્મના મિત્ર કળિયુગે દુઃખ આપ્યું છે.