શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

(वसंततिलका) यं प्रव्रजन्तमनुपेत्यमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुः तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि

જે મહર્ષિનું હૃદય સર્વ જીવોમાં વસે છે, જેમને દ્વૈપાયનોએ વિયોગમાં પોકાર્યા, અને જે વૃક્ષોએ પણ પુત્ર કહીને પોતપોતાની રીતે સંબોધ્યા, એ મહાન મુનિને હું વંદન કરું છું.

(अनुष्टुप्) नैमिषे सूतं आसीनं अभिवाद्य महामतिम् । कथामृत रसास्वाद कुशलः शौनकोऽब्रवीत्

નૈમિષારણ્યમાં, સૌપ્રથમ સૌતજીને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા પછી, અમૃત જેવી કથાઓનો રસ માણવામાં નિપુણ શૌનકજી બોલ્યા.

शौनक उवाच - अज्ञानध्वान्तविध्वंस कोटिसूर्यसमप्रभ । सूताख्याहि कथासारं मम कर्णरसायनम्

શૌનક બોલ્યા: હે સૂતજી, તમે અજ્ઞાનના અંધકારને નાશ કરતા અને કરોડો સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી છો, કૃપા કરીને મને કથાઓનું સાર કહો, જે મારા કાન માટે અમૃત સમાન છે.

भक्तिज्ञानविरागाप्तो विवेको वर्धते महान् । मायामोहनिरासश्च वैष्णवैः क्रियते कथम्

જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે મહાન વિવેક વધે છે; વૈષ્ણવો માયાના મોહને કેવી રીતે દૂર કરે છે?

इह घोरे कलौ प्रायो जीवश्चासुरतां गतः । क्लेशाक्रान्तस्य तस्यैव शोधने किं परायणम्

આ ભયાનક કળિયુગમાં મોટાભાગના લોકો અસુરસ્વભાવ ધરાવે છે; આવા દુઃખી જીવ માટે શુદ્ધિનું શ્રેષ્ઠ સાધન શું છે?

श्रेयसां यद् भवेत् श्रेयः पावनानां च पावनम् । कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत् साधनं तद्‌वदाधुना

જેthing સર્વ શ્રેયસમાં શ્રેષ્ઠ છે, પવિત્રોમાં પણ પવિત્ર છે અને શ્રીકૃષ્ણની પ્રાપ્તિ માટે શાશ્વત સાધન છે, એ તમે હવે અમને કહો.

चिन्तामणिर्लोकसुखं सुरद्रुः स्वर्गसंपदम् । प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुण्ठं योगिदुर्लभम्

ચિંતામણિ લોકસુખ આપે છે, કલ્પવૃક્ષ સ્વર્ગની સંપત્તિ આપે છે, પણ પ્રસન્ન ગુરુ વૈકુંઠ આપે છે, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

सूत उवाच - प्रीतिः शौनक चित्ते ते ह्यतो वच्मि विचार्य च । सर्वसिद्धान्त निष्पन्नं संसरभयनाशनम्

સૂત બોલ્યા: હે શૌનક, તમારા હૃદયમાં પ્રેમ જોઈને, હું વિચારપૂર્વક એ વાત કહું છું, જે સર્વ શાસ્ત્રોનું સાર છે અને સંસારના ભયનો નાશ કરે છે.

भक्त्योघवर्धनं यच्च कृष्णसंतोषहेतुकम् । तदहं तेऽभिधास्यामि सावधानतया श्रृणु

જેthing ભક્તિનો પ્રવાહ વધારે છે અને શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કરે છે, એ હું તમને કહું છું; તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

कालव्यालमुखाग्रास त्रासनिर्णाशहेतवे । श्रीमद्‌भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम्

કાળરૂપ સાપના ભયને દૂર કરવા માટે, કળિયુગમાં કીરે શ્રીમદ્ ભાગવત શાસ્ત્રનું વચન કર્યું.

एतस्माद् अपरं किंचिद् मनःशुद्ध्यै न विद्यते । जन्मान्तरे भवेत् पुण्यं तदा भागवतं लभेत्

મનની શુદ્ધિ માટે આ સિવાય બીજું કંઈ નથી; જેને પૂર્વ જન્મનું પુણ્ય હોય, તેને ભાગવત પ્રાપ્ત થાય છે.

परीक्षिते कथां वक्तुं सभायां संस्थिते शुके । सुधाकुंभं गृहीत्वैव देवास्तत्र समागमन्

પરીક્ષિત રાજા સભામાં કથા સાંભળવા બેઠા હતા અને શુકદેવ હાજર હતા, ત્યારે દેવતાઓ અમૃતનો કુંભ લઈને ત્યાં આવ્યા.

शुकं नत्वावदन् सर्वे स्वकार्यकुशलाः सुराः । कथासुधां प्रयच्छस्व गृहीत्वैव सुधां इमाम्

શુકદેવને વંદન કરીને, સર્વ કુશળ દેવોએ કહ્યું: અમે અમૃત લાવ્યા છીએ, હવે અમને કથારૂપ અમૃત આપો.

एवं विनिमये जाते सुधा राज्ञा प्रपीयताम् । प्रपास्यामो वयं सर्वे श्रीमद्‌भागवतामृतम्

આ રીતે વિનિમય થયો ત્યારે રાજાએ અમૃત પીવું હતું; અને અમે બધા શ્રીમદ્ ભાગવતનું અમૃત પીશું.

क्व सुधा क्व कथा लोके क्व काचः क्व मणिर्महान् । ब्रह्मरातो विचार्यैवं तदा देवाञ्जहास ह

નેકટર ક્યાં, કથા ક્યાં, કાચ ક્યાં, મહામૂલ્ય મણિ ક્યાં? બ્રહ્મરાતે આવું વિચારીને દેવતાઓને હસ્યા.

अभक्तान् तांश्च विज्ञाय न ददौ स कथामृतम् । श्रीमद्‌भागवती वार्ता सुराणां अपि दुर्लभा

અભક્તોને ઓળખીને, તેમણે તેમને કથારૂપ અમૃત આપ્યું નહીં; શ્રીમદ્ ભાગવતની વાર્તા દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

राज्ञो मोक्षं तथा वीक्ष्य पुरा धातापि विस्मितः । सत्यलोक तुलां बद्ध्वा तोलयत् साधनान्यजः

રાજાની મોક્ષ જોઈને, સૃષ્ટિકર્તા પણ આશ્ચર્યચકિત થયા; સત્યલોકમાં તુલા બાંધી, અજન્માએ મુક્તિના સાધનો તોલ્યા.

लघून्यन्यानि जातानि गौरवेण इदं महत् । तदा ऋषिगणाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः

બીજા ગ્રંથો તો નાના છે, પણ આ ગ્રંથ ખૂબ જ મહાન છે. એથી બધા ઋષિઓને અતિ આશ્ચર્ય થયું.

मेनिरे भगवद्‌रूपं शास्त्रं भागवतं कलौ । पठनात् श्रवणात् सद्यो वैकुण्ठफलदायकम्

તેઓએ ભાગવત શાસ્ત્રને ભગવાનનું સ્વરૂપ જ માન્યું, કેમ કે કળિયુગમાં એનું વાંચન કે શ્રવણ કરતાં જ તરત વૈકુંઠનું ફળ મળે છે.

सप्ताहेन श्रुतं चैतत् सर्वथा मुक्तिदायकम् । सनकाद्यैः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरैः

આ શાસ્ત્ર સાત દિવસે સાંભળવામાં આવ્યું અને દરેક રીતે મુક્તિ આપે છે. પૂર્વે દયાળુ સનકાદિકોએ એ નારદજીને કહ્યું હતું.

यद्यपि ब्रह्मसंबंधात् श्रुतमेतत् सुरर्षिणा । सप्ताहश्रवणविधिः कुमारैस्तस्य भाषितः

ભલે આ દેવઋષિએ બ્રહ્મા સાથેના સંબંધથી સાંભળ્યું હતું, પણ સાત દિવસમાં શ્રવણ કરવાની રીત તો કુમારોએ સમજાવી હતી.

शौनक उवाच - लोकविग्रहमुक्तस्य नारदस्यास्थिरस्य च । विधिश्रवे कुतः प्रीतिः संयोगः कुत्र तैः सह

શૌનકએ પૂછ્યું: જે નારદજી લોકબંધનથી મુક્ત અને સતત ગમતાં રહે છે, તેઓને વિધિમાં હાજર લોકો પ્રત્યે પ્રેમ કે સંબંધ કેમ થયો હશે?

सूत उवाच - अत्र ते कीर्तयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् । शुकेन मम यत्प्रोक्तं रहः शिष्यं विचार्य च

સૂતજીએ કહ્યું: હવે હું તમને ભક્તિથી ભરેલી એ વાર્તા કહું છું, જે શુકદેવજીએ મને ગુપ્ત રીતે, શિષ્ય માનીને, સંભળાવી હતી.

एकदा हि विशालायां चत्वार ऋषयोऽमलाः । सत्सङ्गार्थं समायाता ददृशुस्तत्र नारदम्

એક વખત વિશાળામાં ચાર નિર્મળ ઋષિઓ સత్సંગ માટે મળ્યા અને ત્યાં તેમણે નારદજીને જોયા.

कुमाराः ऊचुः - कथं ब्रह्मन् दीनमुखं कुतश्चिन्तातुरो भवान् । त्वरितं गम्यते कुत्र कुतश्चागमनं तव

કુમારોએ પૂછ્યું: બ્રાહ્મણ, તમારું મુખ કેમ ઉદાસ છે? તમે ચિંતામાં કેમ છો? તમે કયા જાઓ છો અને ક્યાંથી આવ્યા છો?

इदानीं शून्यचित्तोऽसि गतवित्तो यथा जनः । तवेदं मुक्तसङ्‌गस्य नोचितं वद कारणम्

હમણાં તો તમે ખાલી દિલવાળા અને ધન ગુમાવેલા માણસ જેવાં લાગો છો. જોડાણથી મુક્તને આવું શોભતું નથી—કારણ કહો.

नारद उवाच - अहं तु पृथिवीं यातो ज्ञात्वा सर्वोत्तममिति । पुष्करं च प्रयागं च काशीं गोदावरीं तथा

નારદજીએ કહ્યું: હું પૃથ્વી પર ફર્યો છું, એમ માનીને કે એ સર્વોત્તમ છે. પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી અને ગોદાવરી પણ ગયો છું.

हरिक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्‌गं सेतुबन्धनम् । एवमादिषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः

હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ અને આવા અનેક તીર્થોમાં હું અહીંથી ત્યાં ફરતો રહ્યો છું.

नापश्यं कुत्रचित् शर्म मनस्संतोषकारकम् । कलिनाधर्ममित्रेण धरेयं बाधिताधुना

મને ક્યાંય મનને સંતોષ આપતું સુખ મળ્યું નહીં; હવે તો પૃથ્વી પર અધર્મના મિત્ર કળિયુગે દુઃખ આપ્યું છે.