શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાજા યૂધિષ્ઠિર પાસે નારદજી ઉપસ્થિત થયા અને તેમણે જીવનની એક અનોખી સત્યતા સમજાવી—આ જગતમાં નિર્ભય અને નિર્બળ વચ્ચે એક પ્રકારની ક્રમબદ્ધતા છે: જે હાથ વગર છે તે હાથવાળાને ભોજન બને છે, પગ વગરના ચાર પગવાળાને, અને આખા વિશ્વમાં, નબળા સશક્તનો આહાર બને છે—જીવન જીવન પર જ જીવતું રહે છે. પછી નારદજી કહે છે: “હે રાજન! સર્વ આત્માઓના આત્મા, પરમેશ્વર, પોતે જ પોતાને જાણે છે અને પોતે જ સર્વત્ર વ્યાપક છે—અંતરમાં પણ, બહાર પણ. તે પોતાની માયા દ્વારા અનેક રૂપે દેખાય છે. એ જ ભગવાન, જીવોના સર્જક અને પોષક, હવે કાળરૂપે અવતરીને દેવોના શત્રુઓના વિનાશ માટે આવ્યા છે. તેમનું દિવ્ય કાર્ય પૂર્ણ થયું છે, હવે તેઓ જે કરવાનું બાકી છે તેની રાહ જોઈ રહ્યા છે. ત્યાં સુધી, જયાં સુધી ભગવાન અહીં છે, ત્યાં સુધી તમે સૌ ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કરો.” પછી નારદજી ધૃતરાષ્ટ્ર વિશે કહે છે: “ધૃતરાષ્ટ્ર, તેમના ભાઈ તથા પત્ની ગાંધીારી સાથે, હિમાલયની દક્ષિણ તરફ ઋષિAsh્રમમાં ગયા છે. ત્યાં, સ્વર્ગીય ગંગા સાત નદીઓમાં વહે છે, સાત ઋષિઓના આનંદ માટે. તેથી તેને સાતધારા ગંગા કહે છે. ત્યાં ધૃતરાષ્ટ્ર નિયમિત રીતે સ્નાન કરે છે, અગ્નિમાં હવન કરે છે અને માત્ર પાણી પીને, મનને શાંત રાખીને, સર્વ ઈચ્છાઓથી મુક્ત રહીને રહે છે. તેણે આસન અને શ્વાસ પર વિજય પ્રાપ્ત કરી, છ ઈન્દ્રિયોને વશ કરી, રાગ-અવિદ્યા નો નાશ કરી, હરિમાં ચિત્ત લગાવી, સત્વગુણમાં શુદ્ધ થઈ ગયો છે. તેણે મનને જ્ઞાનમાં લીન કરી દીધું છે, ક્ષેત્રજ્ઞને આત્મામાં વિલય કર્યો છે, અને આત્માને બ્રહ્મમાં સ્થિર કર્યો છે—જેમ માટલાની અંદરનું આકાશ મહાકાશમાં ભળી જાય છે. હવે, મોહ અને ગુણોના અવશેષનો નાશ કરીને, ઈન્દ્રિયો અને મનને વશમાં રાખીને, સર્વ ભોજન ત્યાગી, તે સ્તંભ જેવો સ્થિર છે. જેણે સર્વ કર્મો ત્યાગી દીધા છે, તેના માર્ગમાં કોઈ અવરોધ ન આવે.” નારદજી આગાહી કરે છે: “હે રાજન! આજથી પાંચમા દિવસે ધૃતરાષ્ટ્ર શરીર ત્યાગી દેશે અને તેનું દેહ અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જશે. જ્યારે તેમનું શરીર અગ્નિમાં દહાય છે, ત્યારે તેમની પુણ્યવતી પત્ની ગાંધીારી અને તેમના ભાઈ વિદુર બહાર ઉભા રહીને ધૃતરાષ્ટ્રના અગ્નિપ્રવેશને નિહાળશે. આ આશ્ચર્યજનક સમાચાર સાંભળીને, વિદુર આનંદ અને દુ:ખથી ભરીને, તીર્થયાત્રા માટે નીકળી જશે.” આવી વાત કહીને, નારદજી તુંબુરુ સાથે સ્વર્ગ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. યૂધિષ્ઠિર, તેમના વચનો હૃદયમાં ધારી, પોતાનું શોક ત્યાગે છે. આ દરમિયાન, યૂધિષ્ઠિર વિચારે છે: “આ શું અદ્ભુત છે? વસુદેવમાં, સર્વ આત્માના આત્મામાં, વ્રજવાસીઓ અને તેમના બાળકોમાં પૂર્વે કદી ન જોયેલી પ્રેમભાવના વધતી જાય છે. વ્રજમાં, જ્યાં અજેય ભગવાન નિવાસ કરતા, ત્યાં માનવ અને પ્રાણી પણ મિત્રતા પૂર્વક રહેતા—જંગલી હરણો અને અન્ય પ્રાણીઓ પણ શાંતિથી રહેતા. એ અનંત, અદ્વિતીય, અપરિચિત જ્ઞાનવાળા પરમેશ્વરે ગોપાળક બાળ તરીકે પોતાના બાળલિલા કરે છે—પાછળથી એ વત્સો અને મિત્રો શોધે છે, હાથમાં ભોજનનો ગ્રાસ લઈને રમે છે—અને બ્રહ્મા, સર્જનહાર, તેમને નિહાળે છે.” બ્રહ્મા તેમને જોઈને તરત પોતાના વાહન પરથી ઉતરી જાય છે, ચાર શીરોના મકૂટથી ભગવાનના ચરણ સ્પર્શે છે, અને આનંદથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવીને અભિષેક કરે છે. ફરીવાર, વારંવાર ઊભા થઈને, કૃષ્ણના ચરણોમાં પડી જાય છે અને પાછલા પ્રસંગોને સ્મરીને બેઠા રહે છે. પછી ધીમે ધીમે ઊભા રહી, આંખો પીછે પીછે સાફ કરે છે, ગળું અવરોધાય છે, હાથ જોડીને, નમ્રતાથી, ધીરજપૂર્વક, કંપતા અવાજે મુકુંદને વંદન કરે છે. આ દરમિયાન, સુતજી વર્ણવે છે: “જ્યારે અર્જુન દ્વારકા ગયો, પોતાના સ્નેહીજનોને મળવા અને યશસ્વી કૃષ્ણના કાર્યો જાણવા, ત્યારે ઘણાં મહિના વીતી ગયા—પણ અર્જુન પાછો ન આવ્યો. ત્યારે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ભયાનક અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા.” યૂધિષ્ઠિર જોઈ રહ્યા છે કે સમયનો ભયંકર પ્રવાહ ચાલી રહ્યો છે, કુદરતી વ્યવસ્થા ઉલટી પડી રહી છે, લોકોના સ્વભાવમાં ક્રોધ, લોભ અને અસત્ય વધી ગયા છે. વ્યવહારોમાં કપટ અને દગો પ્રવર્તી રહ્યો છે, મિત્રતામાં પણ સ્વાર્થ અને અસંતોષ છે, અને પિતા-માતા, મિત્રો, ભાઈઓ, પતિ-પત્ની વચ્ચે પણ ઝઘડા વધી ગયા છે. સમયના આ દૂષિત સંકેતોના કારણે, રાજા યૂધિષ્ઠિર પોતાના નાના ભાઈ સાથે વાત કરે છે: “અર્જુનને દ્વારકા મોકલ્યો હતો, પોતાના સ્નેહીજનોને મળવા અને કૃષ્ણના કાર્યો જાણવા. હવે સાત મહિના વીતી ગયા, અને તમારો નાના ભાઈ ભીમસેન પણ પાછો આવ્યો નથી—એનું કારણ મને ખબર નથી. શું એ સમય આવી ગયો છે, જે દેવ ઋષિએ સંકેત આપ્યો હતો—કે ભગવાન પોતાનું ભૌતિક લિલા ત્યાગી દેવાના છે? ભગવાનની કૃપાથી જ અમને ધન, રાજ્ય, પત્ની, જીવન, પરિવાર, પ્રજાઓ, વિજય અને સુખ મળ્યું—અને એ જ જગતના સ્વામી છે.” “હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! આ ભયાનક, અશુભ સંકેતો જુઓ—આકાશમાં, ધરતી પર, શરીરમાં—અનોખા, ભયજનક અને ગૂંચવણભર્યા. મારા જાંઘ, આંખો અને હાથ વારંવાર કંપે છે, હૃદય પણ અસ્થિર છે—નિશ્ચિતપણે કંઈ દુ:ખદ ઘટના નજીક આવી રહી છે.” “માદ્યાળ વાઘણ અગ્નિ જેવા મોઢાથી ઉગતા સૂર્ય સમયે હુલાવે છે; અને આ કૂતરો પણ ભયભીતની જેમ મારી સામે રડે છે. પ્રાણીઓ ડાબે-જમણે ઘૂમે છે, અને મારા ઘોડાઓ પણ રડે છે. આ કબૂતર, જે મૃત્યુનું દૂત છે, અને ઘુવડ, મારા મનને ચિંતિત કરે છે, અને રાત્રિના ઘુવડની ચીસ અશાંતિ અને સુનપને સંકેત આપે છે.” “દિશાઓ ધૂમ્રપટથી ભરાઈ ગઈ છે, આકાશ અને પર્વતો પણ કંપે છે, અને ભયાનક ગર્જના સાથે વીજળી ચમકે છે. પવન ઉગ્ર રીતે ફૂંકાય છે, ધૂળ અને અંધકાર everywhere ફેલાય છે, વાદળો લોહી વરસાવે છે. સૂર્યની તેજસ્વિતા ઓછી થઈ ગઈ છે, ગ્રહો આકાશમાં અથડાઈ રહ્યા છે, અને આકાશ અજાણી જીવોથી ભરાઈ ગયું છે.” “નદીઓ અને નાળાઓ ઉગ્ર થઈ ગઈ છે, સરોવર અને મન પણ અસ્વસ્થ છે; અગ્નિ ઘી હોવા છતાં પ્રજ્વલિત થતો નથી—આ સમય શું લાવશે? વાછરડા માતાના દુધ પીતા નથી, ગાય દુધ આપતી નથી, ગાય દુ:ખથી રડે છે અને વાછરડા પણ આનંદી નથી. દેવતાઓ પણ રડે છે, પસીના પાડી, કંપે છે; શહેરો, ગામો, બાગો, તળાવો અને આશ્રમો સૌ આનંદ અને તેજ ગુમાવી બેઠા છે—આ બધું કઈ દુ:ખદ ઘટના દર્શાવે છે?” આ રીતે, યૂધિષ્ઠિર આશ્ચર્ય, દુ:ખ અને ચિંતામાં ડૂબેલા, ભગવાનના વિયોગ અને પરિવર્તનશીલ સમયના સંકેતોને નિહાળી રહ્યા છે.