શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સંજય પોતાના હાથથી આંખોનું જળ પુંછી, મનને સ્થિર કરીને, ભગવાનના ચરણોને સ્મરીને અજાતશત્રુના પ્રશ્નનો જવાબ આપવા તૈયાર થયો. સંજયે કહ્યું, “હે તારા વંશના આનંદ, હું જાણતો નથી કે તમારા માતા–પિતા અથવા ગાંધારી શું નિર્ણય કર્યો છે, હે મહાબાહુ, મોટા મહાન આત્માઓએ મને પણ મોહિત કરી દીધો છે; તેમનું ગમન હું સમજી શકતો નથી.” એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ તુંબુરુ સાથે ત્યાં આવ્યા. યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ ઊભા રહીને નારદજીનું આદરપૂર્વક સન્માન અને પૂજન કર્યું. યુધિષ્ઠિરે વિનમ્રતાથી પૂછ્યું: “હે પૂજ્ય, મને ખબર નથી કે મારા માતા–પિતા ક્યાં ગયા છે, કે મારી માતા, જે પોતાના પુત્રોના વિયોગમાં શોકગ્રસ્ત છે અને તપશ્ચર્યામાં લીન છે, તેઓ ક્યાં ગયા છે.” ત્યારે નારદજી, જેમ કે નાવિક દરિયાની વચ્ચે માર્ગ બતાવે છે, તેમ માર્ગદર્શન આપતા બોલ્યા: “જેમ ગાયોને પોતાની જ દોરથી ખૂંટે બાંધવામાં આવે છે, તેમ સર્વ જીવ પણ નામ અને શબ્દના બંધનથી પરમાત્મા માટે યજ્ઞ કરે છે, અને બંધાયેલા રહે છે. જેમ રમકડાંઓનું જોડાવું અને વિયોગ રમનારની ઈચ્છા પર આધાર રાખે છે, તેમ મનુષ્યોનું મળવું અને છૂટવું પણ ભગવાનની ઈચ્છાથી જ થાય છે. તું જે કાયમી કે અસ્થાયી માને છે, તે ખરેખર એવાં નથી; આ બધું માયા અને મોહથી જન્મેલી આસક્તિના કારણે દુ:ખદાયક લાગે છે. હે પ્રિય, અજ્ઞાનથી જન્મેલી હૃદયની નરમાઈ છોડી દે. ‘મારા વગર એ નિર્બળ લોકો કેમ જીવશે?’ – આવું વિચારીને દુ:ખી ન થાવ. આ શરીર પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું છે, અને સમય, કર્મ તથા ગુણોના આધીન છે; જેમ સાપે ઝપટાયેલા માણસ બીજાને બચાવી શકતો નથી, તેમ કોઈ બીજાને રક્ષણ આપી શકતો નથી. હાથ વગરના, હાથવાળાના ખોરાક બને છે; પગ વગરના, ચાર પગવાળાના; સર્વત્ર શક્તિશાળી નબળાને ભક્ષે છે – જીવન જીવન પર આધાર રાખે છે. હે રાજન, એ પરમેશ્વર, જે સર્વ આત્માનો આત્મા છે, પોતાને પોતે અનુભવે છે, તે અંદર–બહાર સર્વત્ર છે; પોતાના માયાના પ્રભાવથી દેખાય છે. એ ભગવાન, જે સર્વ જીવોના સર્જક અને પોષક છે, તે હવે કાળરૂપે અવતર્યા છે, દેવોના દુશ્મનોના વિનાશ માટે. દૈવી કાર્ય પૂર્ણ થયું છે, હવે જે બાકી છે એ માટે ભગવાન અહીં રહે છે; તું પણ ત્યાં સુધી જો, જ્યાં સુધી ભગવાન અહીં હાજર છે. ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના ભાઈ અને પત્ની ગાંધારી સાથે હિમાલયના દક્ષિણમાં ઋષિઓના આશ્રમમાં ગયા છે. ત્યાં ગંગાજી સાત નદીઓમાં વહે છે – જેમ સાત ઋષિઓ માટે ગંગાએ પોતાના પ્રવાહ વહેંચ્યા હતા, તેથી તે ‘સપ્તસ્રોતા’ કહેવાય છે. ધૃતરાષ્ટ્ર નિયમિત રીતે સ્નાન કરીને, અગ્નિહોત્ર કરે છે, અને માત્ર જળપાન કરીને, મનને શાંત રાખી, સર્વ ઇચ્છાઓથી મુક્ત થઈ જીવન વિતાવે છે. તેણે આસન અને શ્વાસ પર વિજય મેળવી, છ ઇન્દ્રિયોને વશ કરી, હરીનું ધ્યાન કરીને રાગ–દ્વેષનો નાશ કર્યો છે અને સત્વગુણમાં સ્થિર થયો છે. મનને જ્ઞાનમાં લીન કરી, ક્ષેત્રજ્ઞને આત્મામાં વિલીન કરી, આત્માને બ્રહ્મમાં સ્થિર કર્યો છે – જેમ માટલામાં રહેલું આકાશ મહાકાશમાં ભળી જાય છે. હવે મોહ અને તેના ગુણોનો નાશ કરીને, ઇન્દ્રિયો અને મનને સંયમમાં રાખી, સર્વ ભોજન ત્યજી, અડગ સ્તંભ સમાન રહે છે; જેમણે સર્વ કર્મો ત્યજી દીધા છે, તેમને કોઈ અવરોધ ન આવે. હે રાજન, આજે પાંચમા દિવસે ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરશે અને તેનું દહન થશે. જ્યારે પતિનું શરીર અગ્નિમાં દહાય છે, ત્યારે તેમની પત્ની ગાંધારી પોતાના દેરા વિદુર સાથે બહાર ઊભી રહીને પતિના દહનને નિહાળશે. આ અદ્ભુત સમાચાર સાંભળીને, હે કુરુવંશી, વિદુર આનંદ અને દુ:ખથી ભરીને તીર્થયાત્રા માટે નીકળી જશે. આ રીતે કહ્યા બાદ, નારદજી તુંબુરુ સાથે સ્વર્ગ તરફ ચાલ્યા ગયા. યુધિષ્ઠિરે તેમના વચનો હૃદયમાં ધારણ કર્યા અને પોતાનું શોક ત્યજી દીધું. અત્યારે, વ્રજમાં વસુદેવરૂપ સર્વાત્મા ભગવાનમાં જે અનોખું પ્રેમ વધતું હતું, તે અદ્ભુત લાગતું હતું – વ્રજવાસીઓ અને તેમના બાળકોમાં એ પ્રેમની મર્યાદા ન હતી. ત્યાં મનુષ્ય અને પશુ, પ્રાકૃતિક શત્રુઓ પણ મિત્રતાથી રહેતા હતા – કારણ કે અજય ભગવાન ત્યાં નિવાસ કરતા હતા, અને હરણ વગેરે પણ નિર્ભયતા પૂર્વક રહેતા હતા. એજ પરમ, અદ્વિતીય, અનંત ભગવાન, જેમનું જ્ઞાન અગાધ છે, એ ગોપાળ બાલક તરીકે બાળલીલા કરતા હતા – જેમ પહેલા વાછરડાં અને મિત્રોને શોધતા, હાથમાં ભોજનનો ગ્રાસ લઈને રમતા હતા; એ રીતે બ્રહ્મા, સૃષ્ટિકર્તા, તેમને નિહાળતા હતા. બ્રહ્માજીએ પોતાના વાહન પરથી ઉતરી, ચાર માથાના મકૂટથી ભગવાનના ચરણ સ્પર્શ્યા, અને આનંદના અશ્રુથી અભિષેક કર્યો. વારંવાર ઊભા રહીને, ફરી ફરી કૃષ્ણના ચરણોમાં પડતા, અને અગાઉ જોયેલી મહિમાની સ્મૃતિમાં તૃપ્ત થયા. પછી ધીમે ધીમે ઊભા રહી, આંખો પુંછી, વાંકડા ગળે મુકુંદને જોયા. વિનમ્રતા અને શાંતિથી ભરેલા, જોડેલા હાથથી, રુંધાયેલા, અશ્રુભીન અવાજે બોલ્યા. સૂતજી કહે છે: જ્યારે અર્જુન દ્વારકા ગયા, પોતાના સગાંને મળવા અને મહાન કૃષ્ણના કાર્યો જાણવા માટે, ત્યારે ઘણા મહિના વીતી ગયા, પણ અર્જુન પાછા ફર્યા નહીં. હે શ્રેષ્ઠ કુરુ, ભયંકર અને અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા. યુધિષ્ઠિરે સમયના ભયાનક પ્રવાહ, પ્રકૃતિના ક્રમનો ઉલટફેર અને લોકોમાં ક્રોધ, લોભ અને અસત્યના કારણે વધતી દુરાચારતા જોઈ. વ્યવહારોમાં ખોટ, મિત્રતામાં દગો, અને પિતા–પુત્ર, માતા–પુત્ર, મિત્રો, ભાઈઓ અને પતિ–પત્ની વચ્ચે ઝઘડા થવા લાગ્યા. જ્યારે સમયના પ્રભાવથી આવા ભયાનક લક્ષણો દેખાયા અને લોભ તથા અધર્મ વધ્યો, ત્યારે રાજાએ પોતાના નાના ભાઈને સંબોધીને કહ્યું: “અર્જુનને દ્વારકા મોકલ્યો હતો, પોતાના સગાંને મળવા અને કૃષ્ણના કાર્યો જાણવા માટે. હવે સાત મહિના વીતી ગયા, પણ તમારો ભાઈ ભીમસેન પણ પાછો આવ્યો નથી; એનું કારણ મને ખબર નથી. શું એ દૈવી ઋષિએ જે સમય કહ્યું હતો, એ આવી ગયો છે? શું ભગવાન હવે પોતાની ભૂમિલીલા પૂર્ણ કરવા ઈચ્છે છે? તેમની કૃપાથી જ અમને ધન, રાજ્ય, પત્નીઓ, જીવન, કુટુંબ, પ્રજા, શત્રુઓ પર વિજય અને લોકલાભ મળ્યા. આ ભયાનક, અશુભ સંકેતો જુઓ – દૈવિક, ભૌતિક અને શરીરીક – જે નજીકમાં દેખાય છે, અને અમને ભય તથા ગૂંચવણમાં મુકે છે.” આ રીતે, સંજયના શોકથી શરૂ થયેલી વાત, નારદજીના શાંતિવચન, ધૃતરાષ્ટ્રના તપ અને અંતિમ અવસ્થાની વાત, બ્રહ્માના કૃષ્ણપ્રેમ, અને યુધિષ્ઠિરના મનમાં ઊભેલા અસ્વસ્થ સંકેતો – સર્વે ઘટનાઓમાં ભગવાનની લીલા અને સમયનું મહાત્મ્ય ઉજાગર થાય છે.