શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આ સમયે આર્યમા દોષીઓ પર યોગ્ય રીતે દંડ આપતો હતો, જ્યારે યમરાજ, શાપના કારણે, સો વર્ષ સુધી શૂદ્ર તરીકે રહી રહ્યા હતા. બીજી તરફ, યુધિષ્ઠિરે પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવ્યું હતું અને પોતાના વંશના ઉત્તરાધિકારી તરીકે પોતાના પૌત્રને જોઈને, વિશ્વના રક્ષકો સમાન પોતાના ભાઈઓ સાથે પરમ સમૃદ્ધિમાં આનંદ માણી રહ્યા હતા. આ રીતે, ઘરગથ્થુ જીવનમાં આસક્ત અને અચેત રહેનાર લોકો માટે, સમય—which is difficult to overcome—અનાયાસે પસાર થઈ ગયો અને તેમને ખબર પણ પડી નહીં. વિદુરએ આ સ્થિતિ જોઈને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: “રાજન, ત્વરિત રીતે અહીંથી વિદાય લો; જોયો, હવે સંકટ આવી ગયું છે.” વિદુરે સમજાવ્યું કે, “અહીં કોઈ ઉપાય નથી, ક્યાંયથી કે ક્યારેય; આ પરમકાલ છે—ભગવાન સ્વયં, જે આપણા સૌ માટે આવી ગયા છે. જેમ પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય વ્યક્તિઓને—even they—સમય છોડી જાય છે, તો ધન-દોળત વગેરેની તો વાત જ શું?” “પિતા, ભાઈ, મિત્રો, પુત્ર—બધા મૃત્યુ પામ્યા છે; યુવાની પણ ગઈ ગઈ; તમારું સ્વયં શરીર વૃદ્ધાવસ્થામાં ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે, અને તમે પણ પરાયાંના ઘરમાં રહે છો. હાય! જીવાત્મામાં જીવવાનો આશા કેટલી મજબૂત છે, કે તમે પણ ભીમ દ્વારા બચેલા અન્નને સ્વીકારીને જીવન ગુજારો છો.” “અગ્નિ લગાડવામાં આવ્યો, દાન આપવામાં આવ્યા, ઝેર અપાયું, પત્નીઓનું અપમાન થયું, જમીન અને ધન છીનવાયું—આ બધું માટે જે જીવ આપી ગયા, તેમને શું મળ્યું? હવે તો તમારું શરીર પણ, જીવવું ઇચ્છે છે છતાં, વૃદ્ધત્વથી થાકી ગયું છે; જૂના વસ્ત્રો જેમ ફેંકી દેવામાં આવે, તેમ તે પણ છૂટી જશે.” “જે વ્યક્તિએ આ શરીરનું કોઈ ઉદ્દેશ્ય ન રહી જાય, જે આસક્તિથી મુક્ત થઈ જાય, તે નિર્દ્વંદ્વપણે શરીર છોડી દે છે—એવું જ્ઞાનવાન કહેવાય છે. જે પોતાના કે બીજાના કારણે વિમુખ થઈ, મનમાં હરિનું સ્મરણ રાખીને ઘર છોડે, એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ કહેવાય છે.” “અત્યારે, તમારે ઉત્તર દિશામાં અજાણ્યા માર્ગે વિદાય લેવો જોઈએ, કેમ કે હવે સમયના પ્રભાવથી માણસો ગુણોમાં બંધાઈને ખેંચાઈ જાય છે.” વિદુરના જ્ઞાનથી ધૃતરાષ્ટ્ર જાગૃત થયા અને પોતાના પ્રજાપ્રતિની મજબૂત આસક્તિ કાપી, ભાઈએ બતાવેલા માર્ગે ચાલ્યા ગયા. સુબલા કન્યા, ધર્મપ્રિય ગાંધારી, પોતાના પતિને અનુસરી, પોતાના અધિકારનો દંડ મૂકી, જેમ મહાન આત્માઓ અંતે આસક્તિ છોડી દે છે, તેમ વિદાય થઈ. યુધિષ્ઠિર, એટલે અજાતશત્રુ, સર્વ સાથે સંયમ રાખી, અગ્નિહોત્રો કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, જમીન અને સોનાથી સન્માન આપ્યું, અને પછી વડીલોના આશીર્વાદ લેવા ઘર ગયા, પણ ત્યાં પિતા, માતા કે ગાંધારી ક્યાંય દેખાયા નહીં. ત્યાં સંજય બેઠા હતા; યુધિષ્ઠિરે焦虑ભર્યા સ્વરે પૂછ્યું: “ગાવલગણ, અમારા વૃદ્ધ પિતા, જેઓ હવે દૃષ્ટિહીન છે, ક્યાં છે? અમારી માતા, જે પોતાના પુત્રોના શોકમાં ડૂબેલી છે, ક્યાં ગઈ? અને અમારા કાકા, અમારા મિત્ર—શاید, મને અજ્ઞાની માનીને અને હવે સગાં વગર જોઈને, પત્ની સાથે દુઃખમાંથી મુક્તિ મેળવવા ગંગા તરફ ગયા હશે?” “પિતા પાંડુના અવસાન પછી, અમારા કાકાઓએ આપણા બધા મિત્રોને અને સંતાનોને સંકટથી બચાવ્યા હતા. હવે એ રક્ષકો અમને છોડી ક્યાં ચાલ્યા ગયા?” સૂતજી કહે છે: સંજય, વિયોગના દુઃખ અને દયા હેઠળ, ભગવાનના દર્શનથી વિમુખ થઈ ગયા અને જવાબ આપી શક્યા નહીં, કારણ કે તેઓ અત્યંત દુઃખી હતા. પછી, હાથથી આંસુ પુંછી, મનને સ્થિર કરી, સંજયે ભગવાનના ચરણોનું સ્મરણ કરીને યુધિષ્ઠિરને ઉત્તર આપ્યો. સંજયે કહ્યું: “હે વંશના આનંદ, મને તમારા માતા-પિતાની કે ગાંધારીની ઈચ્છા ખબર નથી; તેઓ મહાન આત્માઓ છે, અને હું પણ એમના હાથે મોહિત થઈ ગયો છું.” એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ તુંભરુ સાથે આવ્યા. યુધિષ્ઠિરે અને તેના ભાઈઓએ ઊભા રહીને ઋષિને સન્માન અને પૂજા કરી. યુધિષ્ઠિરે નારદજીને પૂછ્યું: “હે પૂજ્ય, મને ખબર નથી કે મારા માતા-પિતા ક્યાં ગયા છે, કે મારી માતા, જે પોતાના પુત્રોના શોકમાં તપસ્યા કરે છે, ક્યાં ગઈ છે.” ત્યારે, સમુદ્ર પાર કરાવનાર નાવિક જેવો, મહાન ઋષિ નારદે માર્ગ બતાવ્યો. નારદે સમજાવ્યું: “જેમ ગાયોને પોતાનાં જ દોરડા વડે ખૂંટે બાંધવામાં આવે છે, તેમ જ જીવાત્માઓ નામ અને શબ્દોથી બંધાઈને ભગવાનની યજ્ઞ વિધિઓમાં જોડાય છે.” “જેમ રમકડાંઓનો ભેગો થવું કે છૂટા પડવું રમનહારની ઈચ્છા પર આધાર રાખે છે, તેમ જ લોકોનું મિલન કે વિયોગ પણ ભગવાનની ઈચ્છાથી થાય છે. તમે જે કશુંક સ્થિર કે અસ્થિર માનો છો, તે સાચું નથી; એમાં શોક કરવો યોગ્ય નથી, સિવાય કે મોહથી જન્મેલા આસક્તિના કારણે.” “અત્યારે, હે પ્રિય, અજ્ઞાનથી ઉદ્ભવેલી હૃદયની નબળાઈને છોડી દો. ‘મારા વગર એ લાચાર અને દયનીય લોકો કેવી રીતે જીવશે?’—આવી ચિંતા છોડો.” “આ શરીર પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું છે, સમય, કર્મ અને ગુણોના અધીન છે; જેમ સાપે પકડાયેલા માણસે બીજાને બચાવી શકતો નથી, તેમ તમે બીજાનું રક્ષણ કેવી રીતે કરી શકો?” “હાથે વિનાના હાથવાળા જીવનું ભોજન બને છે, પગ વિનાના ચાર પગવાળા માટે ખોરાક છે; સર્વત્ર, બળવાન નબળાને ભક્ષે છે—જીવન પર જીવન જીવતું રહે છે.” “હે રાજન, એ પરમ ભગવાન, સર્વ આત્માઓના આત્મા, પોતે પોતાના દ્વારા જ અનુભવે છે, એ અંદર અને બહાર બંને સ્થિત છે; એમને જુઓ, જે પોતાની માયાથી પ્રગટ થાય છે.” “એજ ભગવાન, હે મહારાજ, સર્વ જીવોના સર્જક અને પોષક, હવે સમય સ્વરૂપે અવતર્યા છે, દેવોના દુશ્મનોના વિનાશ માટે. દેવકાર્ય પૂર્ણ થયું છે; હવે જે બાકી છે, એ માટે તેઓ રાહ જોઈ રહ્યા છે. ત્યાં સુધી, તમે બધા અહીં રહેવું જોઈએ, જયાં સુધી ભગવાન અહીં છે.” “ધૃતરાષ્ટ્ર, તેમના ભાઈ અને પત્ની ગાંધારી સાથે, હિમાલયની દક્ષિણ તરફ મહાન ઋષિઓના આશ્રમમાં ગયા છે. ત્યાં સ્વર્ગીય ગંગા, સાત ઋષિઓના આનંદ માટે, સાત પ્રવાહમાં વહે છે, તેથી તેને સાતપ્રવાહી ગંગા કહે છે.” “ત્યાં, યોગ્ય સમયે સ્નાન કરીને, નિયમ પ્રમાણે અગ્નિમાં હોળી આપીને, ધૃતરાષ્ટ્ર હવે માત્ર જળ પર જીવતા, નિરાશા રહિત, શાંત મનથી રહે છે. તેમણે આસન અને શ્વાસ પર વિજય મેળવી, છ ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી, કામ અને અજ્ઞાનને હરિનું ધ્યાન કરીને નાશ કરી દીધા છે—હવે તેઓ સત્વગુણથી પરિપૂર્ણ છે.” “મનને જ્ઞાનમાં લીન કરીને, ક્ષેત્રજ્ઞને આત્મામાં વિલીન કરીને, આત્માને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરીને, જેમ ઘટાકાશ મહાકાશમાં વિલીન થાય છે, તેમ તેઓ સ્થિર છે.” “મોહ અને ગુણોના અવશેષનો નાશ થઈ ગયો છે, ઇન્દ્રિયો અને મન સંયમમાં છે, બધું ત્યાગી દીધું છે—તેમણે અન્ન પણ છોડ્યું છે અને સ્તંભની જેમ અચળ છે. જેમણે સર્વ કર્મો ત્યાગી દીધા છે, તેમના માર્ગમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે—એવી પ્રાર્થના છે.” આ રીતે, વિદુરના જ્ઞાનથી ધૃતરાષ્ટ્રે સંબંધોની મજબૂત આસક્તિ તોડી, ગાંધારી સાથે જીવનના અંતિમ માર્ગે આગળ વધ્યા—અને યુધિષ્ઠિરને પણ જીવન અને વિયોગના પરમ સત્યની સમજ મળી.