શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓએ આનંદપૂર્વક ઉઠીને, જાણે તેમનાં શરીરમાં ફરીથી પ્રાણ આવી ગયા હોય એમ, વિદુરનું યોગ્ય રીતે સ્વાગત કર્યું. સૌએ તેમને પ્રેમપૂર્વક ભેટી, અભિવાદન કરી, અને ખભે ખભે લગાવીને આવકાર્યો. લાંબા વિયોગ પછી મળ્યાનો આનંદ અને લાગણીથી તેઓના નેત્રોમાં પ્રેમાશ્રુની ધારા વહેવા લાગી. રાજાએ તેમને સન્માનપૂર્વક બેઠાડ્યા, અને હૃદયપૂર્વક આવકાર આપ્યો. વિદુરે ભોજન લીધું, આરામ કર્યો અને પછી આરામદાયક રીતે બેઠા. ત્યારે રાજા યુધિષ્ઠિરે વિનમ્રતાપૂર્વક નમન કરીને, સર્વેના સમક્ષ વાત શરૂ કરી: “હે વિદુર, શું તમે અમને યાદ કરો છો? તમે અમને અને અમારી માતાને અનેક સંકટોમાંથી—જેમ કે ઝેર અને અગ્નિમાંથી—રક્ષ્યા હતા; અમે તો તમારી છત્રછાયામાં જ જીવ્યા છીએ. તમે આ ધરતી પર ફરતાં કઈ રીતે જીવન ગુજાર્યું? શું તમે પવિત્ર તીર્થો અને ક્ષેત્રોનું દર્શન કર્યું છે?” યુધિષ્ઠિરે આગળ કહ્યું: “હે પ્રભુ, તમારી જેમના ભક્તો પોતે જ ચાલતા તીર્થ છે; તેઓ પોતાના હૃદયમાં ગદા ધારક ભગવાનને ધારણ કરે છે અને પોતે જ પવિત્ર સ્થળોને પવિત્ર કરી આપે છે. હે પ્રિય, શું અમારાં મિત્રો, કૃષ્ણના ઉપાસકો, તમે દેખ્યા કે સાંભળ્યા છે? યાદવવંશી લોકો દ્વારકામાં સુખી છે?” ધર્મરાજા યુધિષ્ઠિરના આ પ્રશ્નોના જવાબમાં વિદુરે પોતે જે અનુભવ્યું હતું તે બધું ક્રમશઃ વર્ણવ્યું, પરંતુ યદુવંશના વિનાશનું દુ:ખદ સમાચાર તેમણે છુપાવ્યા. તેમને બીજાના દુ:ખ જોવાનું સહન ન હતું, તેથી દુ:ખદ ઘટના જણાવી નહીં. વિદુર થોડા દિવસો સુધી ત્યાં રહ્યા, જ્યાં તેમને દેવતા સમાન સન્માન મળ્યું. તેઓ મોટા ભાઈની કલ્યાણકામનામાં અને સૌના સુખમાં પોતાને સમર્પિત કરી ખુશ રહ્યા. એ સમયે આર્યમા પાપીઓ પર યોગ્ય રીતે દંડ આપતા હતા, કારણ કે યમરાજ શ્રાપના કારણે શૂદ્ર અવસ્થામાં હતા. યુધિષ્ઠિરે પોતાનું રાજ્ય પુન: પ્રાપ્ત કર્યું હતું, પોતાનો પૌત્ર વંશનો ઉત્તરાધિકારી બન્યો હતો, અને પોતાના ભાઈઓ સાથે, જે જગતના રક્ષક સમાન હતા, પરમ સમૃદ્ધિમાં આનંદ માણતા હતા. આવું જોતાં જોતાં, ઘરગથ્થુ જીવનમાં આસક્ત અને અવિચારી લોકો માટે સમય અજાણ્યે જ વીતી ગયો. વિદુરે આ સ્થિતિને સમજીને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: “હે રાજન, ઝડપથી પ્રસ્થાન કરો; જોઉં કે સંકટ આવી પહોંચ્યું છે. અહીં કોઈ ઉપાય નથી—કોઈપણ સમયે કે કોઈ પણ સ્થાનથી. આ પરમ સમય, સ્વયં ભગવાન, આપણાં સૌ માટે આવી ગયો છે. જે આપણા માટે પ્રાણથી પણ પ્રિય હોય એવા લોકો પણ આ સમયથી છૂટતા નથી; તો સંપત્તિ વગેરેની તો શું વાત?” વિદુરે વધુ કહ્યું: “પિતા, ભાઈ, મિત્રો, પુત્ર—સૌના મૃત્યુ થઈ ગયા છે; યુવાની વીતી ગઈ છે; વૃદ્ધાવસ્થાએ તમારું શરીર ખાઈ નાખ્યું છે અને તમે પરના ઘરમા રહે છો. હાય! જીવવામાં કેટલી આશા છે—તમે તો ભીમના બચેલા જમણાંને પણ સ્વીકારીને જીવો છો. અગ્નિ લગાડવામાં આવ્યો, દાન આપવામાં આવ્યું, ઝેર અપાયું, પત્નીઓનો અપમાન થયો, જમીન અને ધન છીનવાયું—આ બધું માટે જીવ આપનારાઓને શું મળ્યું? હવે તો તમારું શરીર પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી કંટાળીને, તમારી ઈચ્છા વિરુદ્ધ, જૂની વસ્ત્રો જેવી છોડી દેશે.” “જે વ્યક્તિ આ શરીરમાં કોઈ અર્થ ન રહ્યો હોય એમ સમજી, બંધનોથી મુક્ત થઈ, નિષ્કપટપણે તેને છોડી દે છે, તે જ જ્ઞાની કહેવાય. પોતે કે બીજાની કોઈ ઘટના થી વિમુખ થઈ, અંત:કરણમાં હરિનું સ્મરણ કરીને ઘર છોડે, તે સર્વોત્તમ પુરુષ છે.” “અત: હવે ઉત્તર દિશામાં, બીજાને જાણ ન પડે એવી રીતે, પ્રસ્થાન કરો; કારણ કે અહીંથી આગળ સમય ગુણોના પ્રભાવથી મનુષ્યોને ખેંચી જાય છે.” વિદુરના આ જાગૃત કરનાર ઉપદેશથી ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના પ્રિયજનો પ્રત્યેની મજબૂત મમતા ત્યજી, વિદુરે બતાવેલા માર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું. સુબલપુત્રી ગાંધારી, પોતાના પતિ પ્રત્યે અખંડ પતિવ્રતા રહી, પોતાનો સત્તાનો દંડ મૂકી, પતિના પગલે પગલે ગઈ, જેમ મહાન આત્માઓ અંતે પોતાના બંધનો છોડી દે છે. અજાતશત્રુ યુધિષ્ઠિરે સર્વે સાથે શાંતિ સ્થાપી, અગ્નિહોત્રો કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, જમીન અને સોનાથી સન્માન આપી, પોતાના ઘરમાં વડીલોને વંદન કરવા ગયા, પણ તેમને પિતા, માતા કે સુબલપુત્રી ગાંધારી ક્યાંય દેખાયા નહીં. ત્યાં સંજય બેઠા હતા. યુધિષ્ઠિરે ચિંતિત થઈ પુછ્યું: “હે ગાવલગણ, અમારાં વૃદ્ધ પિતા, જેમણે દ્રષ્ટિ ગુમાવી છે, ક્યાં છે?” પછી પૂછ્યું: “માતૃશ્રી, જે પોતાના પુત્રોના શોકમાં વિલાપ કરે છે, ક્યાં છે? અમારા મિત્ર અને કાકા ક્યાં ગયા? કદાચ એમને લાગ્યું હશે કે હું અજ્ઞાની છું અને હવે સાથીઓ વિના છું, તો તેઓ પોતાની પત્ની સાથે ગંગા કિનારે શોકમુક્તિ માટે ગયા હશે.” આ વિચારોમાં યુધિષ્ઠિર દુ:ખમાં ગરકાવ થયા. તેમણે વધુ કહ્યું: “પિતા પાંડુના અવસાન પછી અમારા કાકાઓએ અમારા મિત્રો અને સંતાનોને સંકટોથી બચાવ્યા હતા. હવે એ રક્ષકો અમને છોડી ક્યાં ગયા?” સૂતે કહ્યું: યુધિષ્ઠિરના કરુણા અને વિયોગના દુ:ખથી સંજય વ્યાકુળ થઈ ગયા, તેઓ ભગવાનને પોતાના હૃદયમાં જોઈ શક્યા નહીં અને દુ:ખથી મૌન થઈ ગયા. પછી સંજયે પોતાની આંખોનું પાણી પાંજરે હાથથી પુંછીને, મનને સ્થિર કરી, ભગવાનના ચરણ સ્મરણ કરતા યુધિષ્ઠિરને ઉત્તર આપ્યો: “હે વંશના આનંદ, મને તમારા માતા-પિતા કે ગાંધારીનું નિર્ણય ખબર નથી; આ મહાન આત્માઓએ મને મોહિત કરી દીધો છે.” ત્યારે મહાન ઋષિ નારદ તુંબુરુ સાથે આવ્યા. યુધિષ્ઠિરે અને તેમના ભાઈઓએ ઊભા રહી ઋષિનું પૂજન અને સન્માન કર્યું. યુધિષ્ઠિરે નારદજીને કહ્યું: “હે પૂજ્ય, મને ખબર નથી કે મારા માતા-પિતા ક્યાં ગયા, કે મારી માતા, જે પુત્રોના દુ:ખમાં તપસ્યામાં લીન છે, ક્યાં ગઈ?” ત્યારે મહાન ઋષિ નારદે, જેમ કશ્તી ચલાવનાર દરિયો પાર કરાવતો હોય તેમ, માર્ગદર્શન આપ્યું: “જેમ ગાયોને પોતાનાં દોરડા વડે થાંભલીએ બાંધી રાખવામાં આવે છે, તેમ જીવાત્માઓ નામ અને શબ્દના દોરડા વડે ભગવાન માટેના કર્મોમાં બંધાયેલા રહે છે. જેમ રમકડાંઓનું મળવું અને છૂટવું ખેલનારની ઈચ્છા પર નિર્ભર હોય છે, તેમ મનુષ્યોનું મિલન અને વિયોગ પણ ભગવાનની ઈચ્છાથી થાય છે.” “તમે જેને સ્થાયી કે અસ્થાયી માનો છો, તે ખરેખર એવું નથી; એ દુ:ખ કરવા જેવી વસ્તુ નથી—માત્ર મોહથી ઉપજેલી આસક્તિ છે. તેથી, હે પ્રિય, અજ્ઞાનથી ઉપજેલી હૃદયની દુર્બળતા ત્યજો. ‘મારા વિના એ નિર્બળ અને દયનીય લોકો કેવી રીતે જીવશે?’—એવો વિચાર છોડો.” “આ શરીર પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું છે, તે સમય, કર્મ અને ગુણોના અધિકાર હેઠળ છે. જેમ સાપે પકડેલા માણસે બીજા માણસને બચાવી શકતો નથી, તેમ કોઈ બીજા માટે રક્ષણ આપી શકાતું નથી.” આ રીતે, ભગવાનના મહાન ભક્તો અને ઋષિઓના ઉપદેશથી યુધિષ્ઠિર અને તેમના પરિવારજનોને જીવનના પરમ સત્યનો બોધ થયો.