શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે વિદુર પાછા આવ્યા, ત્યારે ગાંધારી, દ્રૌપદી, સુભદ્રા, ઉત્તરા, કૃપી અને પાંડુની અન્ય પત્નીઓ, તેમના પુત્રો અને સ્ત્રીસંબંધીઓ—all એ આનંદથી ઉભા થયા, જાણે જીવન ફરીથી તેમના શરીરમાં પ્રવેશ્યું હોય. તેઓ વિદુર પાસે યોગ્ય રીતે ગયા, પ્રેમથી તેમને આવકાર્યા, તેમને ભેટી, અને કેળવણી આપી. વિદુરને જોઈને લાંબી વિયોગની તીવ્ર લાગણીમાં તેઓના આંખોમાં પ્રેમભરી અશ્રુધારા વહેવા લાગી. રાજાએ પણ તેમને સન્માનપૂર્વક બેઠાડ્યા અને આવકાર આપ્યો. જ્યારે વિદુરે ભોજન લીધું, આરામ કર્યો અને સુખથી બેઠા, ત્યારે યુધિષ્ઠિરે નમ્રતાથી ઝૂકી, સૌની હાજરીમાં વાત શરૂ કરી: “શું તમે અમને યાદ કરો છો? અમે તો તમારી શરણમાં રહીને ફળીયે છીએ અને અમારું અને અમારી માતાનું રક્ષણ પણ તમે જ અનેક સંકટોમાંથી—જેમ કે ઝેર અને અગ્નિ—બચાવ્યું છે. તમે આ ધરતી પર ફરતા ફરતા કઈ રીતે જીવન વિતાવ્યું? શું પવિત્ર તીર્થો અને યજ્ઞભૂમિઓની મુલાકાત લીધી છે?” પછી યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: “હે પ્રભુ, તમારી જેમના ભક્તો પોતે જ તીર્થ સમાન છે; તેઓ પોતાના હૃદયમાં ગદા-ધારી ભગવાનને ધારણ કરે છે, તેથી પવિત્ર સ્થળો પણ તેમની હાજરીથી પવિત્ર થાય છે. હે પ્રિય, શું કૃષ્ણના ભક્તો—અમારા મિત્રો અને સંબંધીઓ—તમને મળ્યા છે? શું યાદવજનો દ્વારકામાં સુખે છે?” ધર્મરાજ દ્વારા આ રીતે પૂછાતા, વિદુરે પોતે જે અનુભવ્યું તે બધું ક્રમશ: કહ્યું, પરંતુ યાદવ વંશના વિનાશ વિષે તેમણે કંઈ જણાવ્યું નહીં. એમના હૃદયમાં દયા હતી અને બીજાના દુઃખને જોઈ શકતા નહોતા, તેથી દુઃખદ વાત છુપાવી. થોડા સમય સુધી વિદુર ત્યાં રહ્યા, સૌના હિત અને સુખ માટે, દેવતુલ્ય સન્માન પામતા. એ સમયે આર્યમા પાપીઓને યોગ્ય દંડ આપતા હતા, જ્યારે યમરાજ શાપના કારણે શૂદ્ર તરીકે રહેતા હતા. યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય પુનઃપ્રાપ્ત કર્યું હતું અને પોતાનો પૌત્ર વંશના વારસ તરીકે જોઈ આનંદ માણતા હતા; તેમના ભાઈઓ પણ વિશ્વના રક્ષકો સમાન સુખી હતા. પરંતુ, ઘરગથ્થુ જીવનમાં લીન અને બેફિકર લોકો માટે, સમય અજાણ્યે જ વિતી જાય છે—એમ જ અહીં પણ થયું. વિદુરે આ સ્થિતિ જોઈ, ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: “હે રાજન, જલ્દી વિદાય લો; જોઉ, સંકટ આવી ગયું છે. અહીં કોઈ ઉપાય નથી, કોઈ પણ સમયે કે સ્થાન પર નહીં. આ પરમ સમય—પરમેશ્વર—અમારા માટે આવી ગયો છે. એ સમય જે પ્રિયતમને પણ અચાનક છીનવી લે છે, તો સંપત્તિ વગેરેનું શું કહેવું?” વિદુરે આગળ કહ્યું: “પિતા, ભાઈ, મિત્ર, પુત્ર—બધા માર્યા ગયા છે; યુવાની ચાલીને ગઈ છે; વૃદ્ધાવસ્થાએ તમને ઘેરી લીધા છે અને તમે પરના ઘરમાં નિવાસ કરો છો. જીવમાં જીવનની આશા કેટલી મહાન છે! તમે તો જાણે સંભાળનારની જેમ ભીમના બચેલા જમણવારથી ગુજરાન કરો છો. અગ્નિ લગાડવામાં આવી, દાન આપવામાં આવ્યું, ઝેર આપવામાં આવ્યું, પત્નીઓનું અપમાન થયું, જમીન અને ધન છીનવાયું—આ બધું માટે કેટલાંએ જીવ ગુમાવ્યા! હવે શું બાકી રહ્યું?” “તમારું શરીર પણ, હે દયનીય, જીવવાની ઈચ્છા રાખે છે, પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયેલું છે અને અંતે એ પણ છોડવું પડશે, જેમ જૂના કપડાં ઉતારી નાખવામાં આવે છે. જે વ્યક્તિએ શરીરના બધા હેતુ ગુમાવી દીધા છે, બંધનોથી મુક્ત છે અને નિર્લિપ્ત બનીને, તેની ચિંતા કર્યા વિના, શરીર છોડે છે—એ જ જ્ઞાની કહેવાય છે. જે પોતાના કે બીજાના કારણે નિરાશ થઇ, સ્વયં પર કાબૂ મેળવી, હૃદયમાં હરિને સ્થિર કરી, ઘર છોડે છે—એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે.” “તેથી, ઉત્તર દિશામાં જાવ, બીજાને ખબર પડ્યા વિના. અહીંથી આગળ તો ગુણોના પ્રભાવથી સમય બધાને ખેંચી જાય છે.” વિદુરના આ જાગૃત કરાવેલા ઉપદેશથી ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના પરિવારપ્રત્યેના મજબૂત મમત્વના બંધન કાપી નાખ્યા અને ભાઈએ બતાવેલી દિશામાં ચાલ્યા ગયા. સુબળાની પુત્રી ગાંધારી, પતિપ્રતિ સદા નિષ્ઠાવાન, પતિના પાછળ-પછાડી, પોતાની અધિકારની લાકડી પણ છોડી, જતા મહાન આત્માઓ અંતે સર્વ આસક્તિ છોડી દે છે તેમ, વિદાય થઈ. યુધિષ્ઠિરે સૌ સાથે સુમેળથી, યજ્ઞો કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, જમીન અને સોનાથી સન્માનિત કર્યા, અને પછી વડીલોના દર્શન માટે ઘરમાં ગયા; પણ ત્યાં પિતા, માતા કે ગાંધારીને જોઈ શક્યા નહીં. ત્યાં સંજય બેઠા હતા; યુધિષ્ઠિરે焦વાઈને પૂછ્યું: “હે ગાવલ્ગણ, અમારા વૃદ્ધ પિતા, જેઓ હવે દ્રષ્ટિહીન છે, ક્યાં ગયા? અને માતા, જે પોતાના પુત્રોના વિયોગમાં દુઃખી છે, ક્યાં છે? મારા કાકા, અમારા મિત્ર, ક્યાં ગયા? કદાચ એમને લાગે છે કે હું અબુદ્ધિ છું, અને હવે સંબંધીઓ ગુમાવ્યા પછી, તેમણે પત્ની સાથે ગંગાના કિનારે જઈ દુઃખમાંથી મુકિત શોધી હશે.” એમ વિચારીને યુધિષ્ઠિર દુઃખમાં ડૂબી ગયા. તેમણે વધુ કહ્યું: “પિતાના અવસાન પછી અમારા કાકાઓએ અમારા મિત્રો અને સંતાનોનું રક્ષણ કર્યું. હવે એ રક્ષકો અમને છોડીને ક્યાં ગયા?” સૂતે કહ્યું: સંજય, દયા અને વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ, અંદર ભગવાનનું દર્શન પણ કરી શક્યા નહીં, અને જવાબ આપી શક્યા નહીં. પછી સંજયે હાથથી આંખના આંસુ પોછી, મનને સ્થિર કરી, ભગવાનના ચરણોનું સ્મરણ કરીને, અજાતશત્રુને ઉત્તર આપ્યો. સંજયે કહ્યું: “હે વંશના આનંદ, હું તમારા માતા-પિતાનો કે ગાંધારીનો નિર્ણય જાણતો નથી, હે મહાબાહુ; આ મહાન આત્માઓએ મને પણ છલ્યા છે.” ત્યાં મહાન ઋષિ નારદ તુંબુરુ સાથે આવ્યા. યુધિષ્ઠિરે અને તેમના ભાઈઓએ ઊભા રહી તેમને આવકાર્યા અને પૂજન કર્યું. યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: “હે પૂજ્ય, મને ખબર નથી કે મારા માતા-પિતા ક્યાં ગયા, કે મારી માતા, જે પુત્રોના વિયોગમાં તપસ્વિ બની છે, ક્યાં ગઈ.” પછી નારદે, જેમ નાવિક દરિયાપાર રસ્તો બતાવે છે, તેમ માર્ગદર્શન આપ્યું: “જેમ ગાયોને પોતાના જ દોરડા વડે ખૂંટે બાંધવામાં આવે છે, તેમ જીવાત્મા નામ અને શબ્દથી બંધાયેલા છે અને ભગવાન માટે કૃત્ય કરે છે. જેમ રમકડાંઓનું મળવું-છૂટવું રમનારની ઈચ્છા પર આધાર રાખે છે, તેમ માણસોના મિલન-વિયોગ પણ ભગવાનના ઇચ્છાથી થાય છે. જે તમે ચિરંજીવ કે અચિરંજીવ માનો છો, એ ખરેખર એવા નથી; દુઃખ તો માત્ર મોહથી થાય છે.” “હે પ્રિય, તેથી અજ્ઞાનથી જન્મેલી હૃદયની નબળાઈ છોડી દો. એવા અશક્ત અને દયનીય લોકો મારા વિના કેમ જીવી શકે?