શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જે કોઈ દ્વિજ આ પુરાણના સંકલનનું ભક્તિપૂર્વક પઠન કરે છે, તે ભગવાને દર્શાવેલા પરમ ધામને પ્રાપ્ત કરે છે. બ્રાહ્મણો આ ગ્રંથના અધ્યયનથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, ક્ષત્રિયોને સમુદ્ર સુધીનું રાજ મળે છે, વૈશ્યોને ધન પર અધિકાર મળે છે, અને શૂદ્રો પાપથી શુદ્ધ થાય છે. અન્યત્ર, જ્યાં હરીનું ગાન સતત થતું નથી અને કલિ યુગના દુષિતપણેનો નાશ થતો નથી, ત્યાં આ કથા-પ્રસંગોમાં સર્વવ્યાપી ભગવાનનું સ્વરૂપ પદે પદે ગવાય છે. હું એ અજન્મા, અનંત, સત્ય સ્વરૂપ ભગવાનને નમન કરું છું, જેઓની શક્તિથી જગતની રચના, સ્થિતિ અને લય થાય છે અને જેઓની સ્તુતિ કરવી બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, શિવ જેવા દેવતાઓ માટે પણ દુરલભ છે. એ શાશ્વત પરમેશ્વર, જેમની નવીન શક્તિથી સ્થાવર અને જંગમ જગત સર્જાય છે અને જેમનું ધામ માત્ર પુણ્યશાળીજ લોકો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, તેમને વંદન. હું વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીને નમન કરું છું, જેમનું મન પોતાના આનંદમાં લીન છે, જેઓ સર્વથી મુક્ત છે, અને અજય ભગવાનની લીલાથી આકર્ષિત થઈને, દયાની ભાવનાથી, આ પુરાણરૂપ સત્યપ્રકાશક અને પાપનાશક ગ્રંથનું પ્રકટન કર્યું. સૂતજી કહે છે: વિદુરજી, પોતાના યાત્રા દરમિયાન મહર્ષિ મૈત્રેય પાસેથી આત્મમાર્ગ વિશે જાણીને, જ્ઞાનપ્રાપ્ત કરીને હસ્તિનાપુર પરત ફર્યા. જ્યારે તેઓ કૌશારવ મુનિ પાસે પ્રશ્નો પૂછતા હતા, ત્યારે તેમને માત્ર ગોવિંદમાં અનન્ય ભક્તિ જાગી અને પછી તેમણે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કર્યું. વિદુરજીના આગમનથી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર તથા તેમના ભાઈઓ, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, સૂત, કૃપાચાર્ય અને પૃથા—all, સાથે સાથે ગાંધારી, દ્રૌપદી, સુભદ્રા, ઉત્તરા, કૃપી અને અન્ય પાંડવોની પત્નીઓ તથા તેમના પુત્રો અને સ્ત્રી સગાં—all આનંદથી ઊભા થયા, જેમ કે જીવંતપણે શરીરમાં પ્રાણ ફરી આવ્યા હોય. સૌએ યોગ્ય રીતે આગળ વધીને વિદુરજીનું વંદન અને આલિંગન કર્યું. વિરહથી વ્યાકુળ થઈને સૌએ પ્રેમથી આંસુ વહાવ્યા. રાજાએ તેમને સન્માનપૂર્વક બેઠાડ્યા અને સ્વાગત કર્યું. જ્યારે વિદુરજીએ ભોજન લીધું, આરામ કર્યો અને આરામથી બેઠા ત્યારે રાજા યુધિષ્ઠિરે નમ્રતાથી પ્રશ્ન પૂછ્યો, બધાએ શ્રદ્ધાથી સાંભળ્યું. યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: 'શું આપને અમારો સ્મરણ છે? આપના આશ્રયથી અમે અને અમારી માતા અનેક સંકટોથી—જેમ કે विष અને અગ્નિ—બચી ગયા. આપ ભૂમિ પર ફરતા હતા, તો કયા ઉપાયથી જીવન નિર્વાહ કર્યો? શું પૃથ્વીના મુખ્ય તીર્થો અને પાવન ક્ષેત્રોનું દર્શન કર્યું છે?' 'હે સ્વામી, આપ જેવા ભક્તો પોતે જ તીર્થરૂપ છે; આપના હૃદયમાં ગદા-ધારી ભગવાનને ધારણ કરીને, આપ તીર્થોને પણ પવિત્ર કરો છો. શું આપ અમારા મિત્રો અને કૃષ્ણભક્ત સગાઓને મળ્યા છો? શું યાદવગણ દ્વારકામાં સુખથી છે?' ધર્મરાજે આમ પૂછતાં વિદુરજીએ પોતાનો અનુભવ ક્રમશ: વર્ણવ્યો, પણ યાદવ વંશના વિનાશનું દુ:ખદ વર્તમાન તેમણે સંવેદનાથી છુપાવ્યું, કારણ કે તેઓ બીજાના દુ:ખ સહન કરી શકતા નહોતા. કેટલાક દિવસો સુધી વિદુરજી ત્યાં દેવતુલ્ય સન્માન અને આનંદ પામતા રહ્યા અને મોટા ભાઈને સુખી કર્યા. આર્યમા દંડની વ્યવસ્થા કરતા હતા, જ્યારે યમરાજ, શ્રાપથી, શૂદ્રરૂપે શત વર્ષ સુધી રહ્યા. યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યું, પૌત્રને વારસ તરીકે જોઈ, અને પોતાના ભાઈઓ સાથે સમૃદ્ધિમાં આનંદ કર્યો. આ રીતે, ઘરગૃહસ્થ જીવનમાં આસક્ત અને અવિચારી લોકો માટે સમય અદૃશ્ય રીતે પસાર થતો રહ્યો. વિદુરે આ અવસ્થાને ઓળખીને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: 'હે રાજન, જલ્દી જાઓ; જુઓ, સંકટ આવી ગયું છે.' 'અહીં કોઈ ઉપાય નથી; આ સર્વનો અંત લાવનાર પરમકાલ, સ્વયં ભગવાન, આવી પહોંચ્યા છે. જેમે પ્રિયજન—even જીવ સુધી—પલકમાં છીનવી લે છે, તો ધન-દોલત વગેરેની તો વાત જ શું?' 'પિતા, ભાઈ, મિત્રો, પુત્રો—સૌ સંહાર પામ્યા; યુવાની વીતી ગઈ; વૃદ્ધાવસ્થાએ તમારો સ્વભાવ જડી લીધો છે; તમે બીજા ઘરમાં રહો છો. અરે, જીવનની આશા કેટલી પ્રબળ છે! તમે તો ભીમના બચેલા અન્નને પણ સ્વીકારીને જીવતાં રહો છો.' 'અગ્નિપ્રવેશ, દાન, વિષ, સ્ત્રીની અપમાન, ભૂમિ-ધનની ચોરી—આ બધું સહન કર્યા પછી પણ, જેમણે પ્રાણ ગુમાવ્યા, હવે શું બાકી રહ્યું છે?' 'તમારું શરીર પણ, જીવી રહેવાની ઇચ્છા છતાં, વૃદ્ધાવસ્થાથી ક્ષીણ થઈને, જૂના કપડાં જેમ છોડી દે છે તેમ, તમને છોડી દેશે.' 'જે વ્યક્તિ શરીર માટેના બધા અર્થ ગુમાવીને, બંધનથી મુક્ત થઈને, નિરલિપ્ત બનીને, તેનું પરિહરણ કરે છે અને તેને ક્યાં જાય છે તેની ચિંતા નથી કરતી—એજ વિદ્વાન કહેવાય છે.' 'જેમણે સ્વયં અથવા બીજાના કારણે વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે, આત્મનિષ્ઠ થયા છે, અને હૃદયમાં હરિને સ્થાપી, ઘર છોડે છે—એ પુરુષ શ્રેષ્ઠ છે.' 'અત: હવે તમે ઉત્તર દિશામાં અજ્ઞાતપણે પ્રયાણ કરો, કારણ કે અહીંથી આગળ સમય ગુણોથી લોકોને ખેંચી જાય છે.' વિદુરના ઉપદેશથી ધૃતરાષ્ટ્ર જાગૃત થયા અને પોતાના પ્રજાજનો પ્રત્યેના મજબૂત મોહને ત્યજી, ભાઈએ બતાવેલી દિશામાં પ્રયાણ કર્યા. સુબલા પુત્રી ગાંધારી, પતિભક્તિથી, પોતાનો સામર્થ્યનો દંડ મૂકી, પતિને અનુસરી ગઈ, જેમ શ્રેષ્ઠ લોકો અંતે આસક્તિઓ ત્યજી દે છે. અજાતશત્રુ યુધિષ્ઠિરે સૌ સાથે શાંતિ સ્થાપી, અગ્નિહોત્ર કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, ભૂમિ અને સોનાથી સન્માન કર્યા અને ઘરમાં વડીલોના દર્શન માટે ગયા, પણ પિતા, માતા અને સુબલા પુત્રીને નહોતાં જોઈ શક્યા. ત્યાં સંજયને બેઠેલા જોઈ, તેમણે ચિંતાથી પૂછ્યું: 'હે ગાવલ્ગણ, આપણાં વૃદ્ધ પિતા, જેમની દ્રષ્ટિ નથી, ક્યાં ગયા?' અને 'માતા, જે પોતાના પુત્રોના શોકમાં દગ્ધ છે, ક્યાં છે? કાકા, આપણા મિત્ર, ક્યાં ગયા? કદાચ એમ સમજીને કે હું અવિચારી છું અને હવે સગાં રહી નથી, તેઓ પત્ની સાથે ગંગા તરફ દુ:ખમુક્તિ માટે ગયા હશે,' એમ વિચારી, દુ:ખમાં પડી ગયા. 'પિતાશ્રી પાંડુના અવસાન પછી, અમારા કાકાઓએ અમારા મિત્રો અને સંતાનોને સંકટથી બચાવ્યા. હવે એ રક્ષકો અમને છોડી ક્યાં ગયા?' સૂતજી કહે છે: સંવેદના અને વિયોગના દુ:ખથી સંજય વ્યાકુળ થઈ ગયા, અને અંતરાત્મામાં ભગવાનને જોઈ શક્યા નહીં, તેથી તેઓ ઉત્તર આપી શક્યા નહીં; તેઓ દુ:ખથી ખૂબ જ પીડાઈ ગયા.