શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રભુની મહિમાનું ગાન જ્યારે થાય છે, ત્યારે એ જ મનને આનંદિત કરે છે, હંમેશા તાજું અને નવીન લાગે છે, અને એ જ મન માટે મહોત્સવ બની રહે છે. એવા ગાનથી મનુષ્યોના દુ:ખના સમુદ્ર સુકાઈ જાય છે. જો કોઈ વાણી, ભલે કેટલી સુંદર હોય, પણ હરિના પવિત્ર અને જગતને પવિત્ર કરનારા યશનું વર્ણન કરતી નથી, તો એ કાગડાંના સ્નાનસ્થાન જેવું છે, જ્યાં હંસ ક્યારેય જાય નહીં; જ્યાં અચ્યૂતનો સ્મરણ થાય છે, ત્યાં સાચા ભક્તો જ હોય છે. ભલે તે ભાષા છંદમાં અધૂરી હોય, પણ જો તેમાં અનંત ભગવાનના નામ અને ગૌરવ હોય, તો તે લોકોના પાપોને ધોઈ નાખે છે; સજ્જનો તેને સાંભળે છે, ગાય છે અને પઠન કરે છે. હે અચ્યૂત, ભલે કર્મ નિષ્કામ અને જ્ઞાન શુદ્ધ હોય, પણ જો તેમાં તારી ભક્તિ ન હોય, તો તે કદી તેજ પામતું નથી; તો પછી શ્રેષ્ઠ કર્મો પણ, જો ભગવાનને અર્પિત ન હોય, તો કયાં સાર્થક થાય? કુલધર્મ, આશ્રમધર્મ, તપ અને અધ્યયન—આ બધું ફક્ત ત્યારે શ્રેષ્ઠ છે, જ્યારે તે શ્રીધરનાં પદપંકજનું અવિરત સ્મરણ કરાવે, અને હરીના ગુણો શ્રદ્ધાથી સાંભળવામાં અને ગાવામાં આવે. કૃષ્ણનાં પદપંકજનું સ્મરણ સર્વ અશુભતાને નાશ કરે છે, કલ્યાણ આપે છે, મનને શુદ્ધ કરે છે, અંતર્યામી પ્રભુમાં પરમ ભક્તિ પ્રગટાવે છે અને જ્ઞાન સાથે વૈરાગ્ય પણ આપે છે. સાચે જ, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તમે ખૂબ ધન્ય છો, કારણ કે તમે નારાયણનું સતત પૂજન કરો છો, જે દેવોમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે, સર્વનો આત્મા છે અને સર્વના શાસક છે; તમે તેમને હૃદયમાં સ્થિર કરી પૂજા કરો છો. અને હું પણ, જ્યારે રાજા પરીક્ષિત ઉપવાસ પર હતા, ત્યારે મહાન ઋષિ પાસેથી જે આત્મતત્વ સંબંધી જ્ઞાન સાંભળ્યું હતું, તે આજે ફરી યાદ આવી ગયું છે. હે બ્રાહ્મણો, મેં thus મહાપ્રભુના મહાન કાર્યોનું વર્ણન કર્યું છે, જેમના મહિમાથી સર્વ દુ:ખનો નાશ થાય છે. જે કોઈ મનથી અવિચલિત રહી, શ્રદ્ધાથી, રોજ—even થોડો સમય માટે—આ સાંભળે કે પઢે, તે પોતાને પવિત્ર કરી લે છે. જો કોઈ આ કૃષ્ણકથા પૌર્ણિમા કે અમાવસ્યા પહેલા ૧૨મો કે ૧૧મો તિથિએ સાંભળે, તો આયુષ્ય વધે છે; ઉપવાસ અને આત્મનિગ્રહથી પઠન કરે તો પાપથી મુક્તિ મળે છે. જે પુષ્કર, મથુરા કે દ્વારકામાં ઉપવાસ રાખીને આત્મનિગ્રહથી આ પઠન કરે, તે ભયથી મુક્ત થાય છે. જેમના ગુણગાન અને શ્રવણથી દેવતાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, પિતૃઓ, મનુઓ અને રાજાઓ પણ ઇચ્છિત ફળ આપે છે, એવા ભગવાનના મહિમાનું ગાન અહીં થાય છે. જે દ્વિજ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદનું અધ્યયન કરે છે, તેને મધ, ઘી અને દુધ જેવી ધારા ફળરૂપે મળે છે. પણ જે ભક્તિપૂર્વક આ પુરાણનું અધ્યયન કરે છે, તેને ભગવાને જણાવ્યું તે પરમ ધામ મળે છે. બ્રાહ્મણ અધ્યયનથી જ્ઞાન મેળવે છે, ક્ષત્રિયને સમુદ્ર સમાન રાજ્ય, વૈશ્યને ધનનો અધિકાર મળે છે, અને શૂદ્ર પાપથી મુક્ત થાય છે. અહીં સતત હરીનું ગીત થાય છે, જે કલીયુગના પાપને દહન કરે છે; અન્યત્ર એવો યશગાન કદી થતું નથી. અહીં ભગવાનના સર્વવ્યાપી સ્વરૂપનું પદે-પદે વર્ણન થાય છે. હું એ અજન્મા, અનંત, સત્ય સ્વરૂપ ભગવાનને વંદન કરું છું, જેમની શક્તિથી સૃષ્ટિ, સ્થાપન અને લય થાય છે, જેમના સ્તવનને બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, શિવ જેવા દેવતાઓ પણ સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકતા નથી. હું સર્વદેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શાશ્વત પરમેશ્વરને નમન કરું છું, જેમની નવી-નવી શક્તિથી સ્થાવર-જંગમ જગત સર્જાય છે અને જેમનું ધામ માત્ર ધન્યજનોએ જ અનુભવ્યું છે. વેદવ્યાસના પુત્રને પણ વંદન, જેમનું મન પોતાની આનંદમાં લીન હતું, પણ અજય ભગવાનની રમણીય લીલાએ તેમને આકર્ષ્યા, અને દયા કરીને તેમણે આ પુરાણ—પાપનાશક સત્યપ્રકાશ દીપક—પ્રગટાવ્યું. હવે, સુતજી કહે છે: વિદુરાએ જ્યારે તીર્થયાત્રા દરમિયાન વૈષ્ણવ ઋષિ મૈત્રેય પાસેથી આત્મજ્ઞાનનો માર્ગ જાણ્યો, ત્યારે તેમનું જ્ઞાનપ્રાપ્તિનું ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થયું અને તેઓ પાછા હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા. જ્યારે વિદુરા ઋષિ કૌશારવ પાસે પ્રશ્નો પૂછતા રહ્યા, ત્યારે તેમનું મન એકમાત્ર ગોવિંદમાં ભક્તિથી પરિપૂર્ણ થયું અને પછી તેમણે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કરી દીધું. જ્યારે તેમના સ્નેહી વિદુરાનો પરતફેર થયો, ત્યારે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, સુત, કૃપ, તથા પૃથા—all મળીને, ગાંધારી, દ્રૌપદી, સુભદ્રા, ઉત્તરા, કૃપી અને પાંડવોની અન્ય પત્નીઓ તથા તેમનાં પુત્રો અને સ્ત્રીસંબંધીઓ—all આનંદથી ઉભા થઈ ગયા, જાણે આત્મા જ શરીરમાં પાછો આવી ગયો હોય. તેઓ યોગ્ય રીતે આગળ આવ્યા, વિદુરાને વંદન કર્યું, ભેટી પડ્યા અને પ્રેમથી મળ્યા. વિદુરા સાથેના વિયોગના લાંબા સમય પછી તેમને મળતાં, સૌની આંખોમાં પ્રેમના આંસુ વહેવા લાગ્યા; રાજાએ તેમને સન્માનપૂર્વક બેઠાડ્યા, ભોજન કરાવ્યું, આરામ આપ્યો અને પછી સૌની હાજરીમાં નમ્રતાથી પૂછ્યું: "શું તમે અમને યાદ કરો છો? અમે તો તમારા આશ્રયમાં રહ્યા, અને આપના કારણે અનેક સંકટો—વિષ, અગ્નિ વગેરે—માથી બચી ગયા. તમે ધરતી પર ફરતાં કયાં કયાં તીર્થો અને પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં ગયા છો? તમે કેવી રીતે જીવન વિતાવ્યું?" "હે પ્રભુ, આપ જેવા ભક્તો જ સાચા તીર્થ છે; કેમ કે આપના હૃદયમાં દંડધારી ભગવાન વસે છે, તેથી આપ જ્યાં જાઓ, ત્યાં પવિત્રતા ફેલાય છે. હે પ્રિય, અમારા મિત્રો, સંબંધીઓ—કૃષ્ણભક્તો—તેમના વિશે કશું સાંભળ્યું છે? યદુઓ તેમના શહેરમાં સુખી છે?" યુધિષ્ઠિરના આ પ્રશ્નો પર વિદુરાએ પોતાના અનુભવ પ્રમાણે બધું વર્ણન કર્યું, પણ યદુવંશના વિનાશના દુ:ખદ સમાચાર તેમને નહોતાં સંભળાવ્યા; દયાળુ હોવાથી તેઓ બીજાના દુ:ખ જોઈ શકતા નહોતા. થોડો સમય વિદુરા ત્યાં રહ્યા, સૌના કલ્યાણ અને આનંદ માટે, અને મોટા ભાઈનું સુખ વધારતા. આ દરમિયાન, આર્યમા પાપીઓને યોગ્ય દંડ આપતા, જ્યારે યમરાજ શ્રાપને કારણે શૂદ્ર તરીકે એક શતાબ્દી સુધી રહ્યા. યુધિષ્ઠિરે પોતાનું રાજ્ય પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યું હતું, અને પોતાનો પૌત્ર વંશના વારસ તરીકે જોઈ, ભાઈઓ સાથે—જે જગતના રક્ષક સમાન હતા—પરમ સમૃદ્ધિમાં આનંદ માણી રહ્યા હતા. પરંતુ, ઘરગૃહસ્થિમાં આસક્ત અને બેફિકર લોકો માટે, સમય ખૂબ જ અતિદુર્લભ રીતે પસાર થઈ જાય છે અને ખબર પણ નથી પડતી. વિદુરાએ આ જોઈને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: "હે રાજા, જલ્દી વિદાય લો; જુઓ, સંકટ આવી ગયું છે. અહીં, ક્યાંયે, ક્યારેય પણ કોઈ ઉપાય નથી; આ તો પરમ સમય છે—પ્રભુ સ્વયં, જે સૌ માટે આવ્યા છે." "જેના કારણે પોતાનાં પ્રિયતમ પણ, પોતાનું જીવન પણ છૂટી જાય છે; લોકો અચાનક પોતાનાંથી વિભક્ત થઈ જાય છે; તો પછી ધન-વસ્તુઓનું શું કહેવું?" આ રીતે, શાસ્ત્રોક્ત મહિમા, ભક્તિ અને સમયનું રહસ્ય, અને વિદુરાના પવિત્ર વચનો અહીં વર્ણવાયા.