શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એકવાર, ભક્તિએ હાથ જોડીને પુછ્યું: “હું શું કરું?” ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેને આજ્ઞા આપી: “મારા ભક્તોનું પોષણ કર.” ભક્તિએ આ આજ્ઞા સ્વીકારી, અને હરિ ખુબ પ્રસન્ન થયા; તેમણે ભક્તિને મુક્તિને દાસી બનાવી આપી, તેમજ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય – આ બે પુત્રો – પણ ભક્તિને આપ્યા. વૈકુંઠમાં, ભક્તિ પોતાની સ્વરૂપે ભક્તોનું પોષણ કરે છે; અને પૃથ્વી પર, ભક્તો માટે, ભક્તિ પોતાનો છાયારૂપ ધારણ કરે છે. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે ભક્તિ પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી આનંદથી રહી. કલીયુગમાં, મુક્તિ વિદ્વેષ અને વિમતાના કારણે નષ્ટ થઈ ગઈ; ભક્તિની આજ્ઞાથી, તે ઝડપથી વૈકુંઠમાં પાછી ગઈ. મુક્તિ અહીં ભક્તિની સ્મૃતિ પ્રમાણે આવતી-જતી રહે છે, અને જ્ઞાન-વૈરાગ્ય, ભક્તિના પુત્રો તરીકે, ભક્તિની બાજુએ સુરક્ષિત રહે છે. કલીયુગમાં, ભક્તિના પુત્રો – જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય – અવગણનાથી કમજોર અને વૃદ્ધ થઈ ગયા છે; પણ ભક્તિ ચિંતિત ન રહી, કારણ કે નારદે વચન આપ્યું: “હું કોઈ ઉપાય વિચારીશ.” નારદે કહ્યું: “હે સુંદર ભક્તિ, કલીયુગ જેવા યુગ બીજો નથી; એ યુગમાં, હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક લોકોમાં સ્થાપિત કરીશ.” કલીયુગમાં, લોકો બીજા કર્મો, મહોત્સવોને પ્રાધાન્ય આપશે; એ સમયે હું હરિની સેવા કરતો નથી, અને તને જગતમાં ફેલાવતો નથી. છતાં, જે જીવ ભક્તિ સાથે છે—even if sinful—કૃષ્ણના મંદિરમાં નિર્ભય જઈ શકે છે. જેમના હૃદયમાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ સદા ભરેલી હોય, તેમને અશુદ્ધ પ્રાણીઓ—even in dreams—કોઈ નુકસાન પહોંચાડી શકતા નથી. ભક્તિથી યુક્ત મનવાળા લોકોને ભૂત, પ્રેત, રાક્ષસ, અસુર—even by touch—કાબૂમાં લઈ શકતા નથી. તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ પ્રાપ્ત થતો નથી; માત્ર ભક્તિથી—ગોપીઓ એનો સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. હजारો માનવ જન્મો પછી ભક્તિમાં પ્રેમ ઉદ્ભવે છે; પણ કલીયુગમાં, ભક્તિ, ભક્તિ—માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ સામે ઊભા થાય છે. ભક્તિના વિરુદ્ધ રહેનારા ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; દુરવાસા પણ એકવાર ભક્તિનું અપમાન કરીને દુઃખ ભોગવ્યું હતું. વ્રત, યાત્રા, યોગ, યજ્ઞ, જ્ઞાન ચર્ચા—all are enough—માત્ર ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે. સૂતજી કહે છે: નારદે ભક્તિના સાચા સ્વરૂપ વિશે કહેલું સાંભળીને, ભક્તિ—આશીર્વાદથી ભરપૂર—નારદને બોલી: “હે નારદ, તું કેટલો ધન્ય છે! તારો પ્રેમ મારા માટે અડગ છે; હું તને ક્યારેય છોડું નહીં, સદા તારા હૃદયમાં રહીશ.” “હે દયાળુ ઋષિ, તું મારા દુઃખને ક્ષણમાં દૂર કર્યું; મારા બે પુત્રો જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય અચેત છે—તેથી, તેમને જાગૃત કર.” સૂતજી કહે છે: ભક્તિના શબ્દો સાંભળીને, નારદે દયા પૂર્વક બંનેને જાગૃત કરવા માટે, તેમને અંગુઠાથી ઘસવા લાગ્યા. પછી, નારદે તેમના કાન પાસે મોઢું લાવીને જોરથી બોલ્યા: “હે જ્ઞાન, જલ્દી જાગો! હે વૈરાગ્ય, જાગો!” વેદ, વેદાંત અને ગીતા પાઠ દ્વારા, નારદે repeatedly જાગૃત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો; ભારે પ્રયત્નથી, બંને કઈક ઊભા થયા. પણ, બંને આંખ ખોલી શક્યા નહીં, પાંખી જેવા ઊંઘમાં, શરીર સુકાયેલા અને રાખી જેવા થઈ ગયા. એ બંને ભૂખથી દુર્બળ અને ફરી ઊંઘમાં ડૂબેલા જોઈ, નારદે વિચારોમાં પડ્યા: “આવો ઊંઘ કેમ આવે? આવું વૃદ્ધપણું કેમ?” એમ વિચારતા, નારદે ગોવિંદનું સ્મરણ કર્યું. ત્યારે, આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો: “હે ઋષિ, ચિંતા ન કર; તારો પ્રયત્ન ફળ લાવશે, શંકા નથી.” “એ માટે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, સદ્ગુણયુક્ત કર્મ કર; સદ્ગુણયુક્ત મહાન લોકો તારા કાર્યને જાહેર કરશે.” “જ્યારે એ સદ્ગુણયુક્ત કાર્ય થશે, ત્યારે જ્ઞાન-વૈરાગ્યમાંથી ઊંઘ અને વૃદ્ધપણું તરત જ દૂર થઈ જશે, અને ભક્તિ સર્વત્ર ફેલાશે.” આ સ્પષ્ટ અવાજ બધા સાંભળ્યા, અને નારદે આશ્ચર્યથી કહ્યું: “મને આ જાણતું નહોતું.” નારદે પુછ્યું: “આકાશવાણીથી પણ વિષય ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યો છે; એ સાધન શું છે? કઈ ક્રિયા કરવી જોઈએ, જેથી તેમનો ઉદ્દેશ્ય પૂરું થાય?” “સદ્ગુણયુક્ત લોકો ક્યાં મળશે? તેઓ સાધન કેવી રીતે આપશે? અહીં હું શું કરું, જેમ આકાશવાણીમાં કહેવામાં આવ્યું?” સૂતજી કહે છે: બંને પુત્રોને ત્યાં રાખીને, નારદે યાત્રા શરૂ કરી, એક તીર્થથી બીજા તીર્થ, માર્ગમાં મહાન ઋષિઓને પુછતા ગયા. આ વાત બધા સાંભળ્યા, પણ વિચાર કર્યા પછી કોઈએ જવાબ ન આપ્યો; કોઈએ કહ્યું, ‘અશક્ય છે’, કોઈએ કહ્યું, ‘સમજવું મુશ્કેલ છે’; કેટલાક મૌન રહ્યા, અને કેટલાક તો ભાગી ગયા. ત્રણેય લોકમાં મોટો ઉલાળો થયો, આશ્ચર્ય ઊભું થયું; વેદ, વેદાંત અને ગીતા પાઠથી જગાવવાની જાહેરાતો થઈ. પણ, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ ત્રય—ઉત્પન્ન ન થયા, તો લોકો એકબીજાને ચુપચાપ કહ્યા: “બીજું કોઈ સાધન નથી.” નારદે, યોગી હોવા છતાં, સમજ્યા નહીં; તો બીજાઓ કેવી રીતે કહી શકે? ઋષિગણો દ્વારા repeatedly પુછ્યા, પણ નક્કી થયું કે એ અપ્રાપ્ય છે. પછી, ચિંતાથી કંટાળીને, નારદે બદરીવનમાં આવ્યા, અને એ માટે તપ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. ત્યારે, સામે તેજસ્વી સનકાદિ મહર્ષિઓ, લાખો સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા, દેખાયા; અને શ્રેષ્ઠ ઋષિએ બોલ્યા. નારદે કહ્યું: “હવે, મહાન સદ્ભાગ્યે, હું તમારે મળ્યો છું; હે કુમારો, કૃપા કરીને જલ્દી કહો, મારી પર દયા કરો.