શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને, સર્વજ્ઞ ચૈતન્યરૂપે, વિચાર કરીને, તમારો સર્જન કર્યો—તમને, જે કૃષ્ણપ્રિય અને પરમ આનંદમય સ્વરૂપ ધરાવનાર છો. ત્યારે, તમે ભક્તિ સ્વરૂપે, હાથ જોડીને પ્રશ્ન કર્યો: “હું શું કરું?” કૃષ્ણે તમારે કહ્યું: “મારા ભક્તોનું પાલન કરો.” તમે આ આજ્ઞા સહર્ષ સ્વીકારી, અને હરિ પ્રસન્ન થયા; તેમણે મુક્તિને તમારાં દાસી તરીકે અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યને તમારાં પુત્રરૂપ આપ્યા. વૈકુંઠમાં, તમે તમારી સ્વરૂપે ભક્તોને પોષો છો; પૃથ્વી પર ભક્તોની રક્ષા માટે તમારી છાયારૂપે અવતરણ કરો છો. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે પૃથ્વી પર આવી, તમે કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી આનંદમાં રહી. પણ કલિયુગમાં, મુક્તિ દૂષણ અને વિમુખતાથી નષ્ટ થઈ ગઈ; તમારી આજ્ઞાથી તે ઝડપથી વૈકુંઠ પરત ફરી ગઈ. મુક્તિ અહીં આવતી-જતી રહે છે, જેમ તમે ઇચ્છો તેમ; અને તમારાં બે પુત્રો—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—તમારી પાસે સુરક્ષિત રહે છે. પણ કલિયુગમાં અવગણનાથી, એ બંને દુર્બળ અને વૃદ્ધ થઈ ગયા છે; છતાં ચિંતા ન કરો—હું ઉપાય વિચારીશ. હે સુન્દરી, કલિયુગ જેટલું અનોખું યુગ બીજું કોઈ નથી; એ યુગમાં હું તમને દરેક ઘરમાં, સર્વ લોકમાં સ્થાપિત કરીશ. જ્યારે મહોત્સવોને સર્વોપરી રાખવામાં આવશે, ત્યારે હું હરિની સેવા નહીં કરું, અને ન તો તમારું વિશ્વમાં વ્યાપન કરું. પણ કલિયુગમાં, જે જીવાત્માઓ તમારાં સંગમાં રહેશે—even if sinful—they will go fearlessly to Krishna’s temple. જેમના હૃદયમાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ સતત રહે છે, તેમને અપવિત્ર શક્તિઓ—even in dreams—હાનિ કરી શકતી નથી. ભૂત, પ્રેત, દૈત્ય કે અસુર પણ, જેમના મનમાં ભક્તિ છે, તેમને સ્પર્શથી પણ જીતી શકતા નથી. તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી નહિ—માત્ર ભક્તિથી જ હરિ પ્રાપ્ત થાય છે; ગોપીઓ એનો જીવંત પુરાવો છે. હજારો જન્મો પછી ભક્તિપ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે; પણ કલિયુગમાં, માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ પ્રગટ થાય છે. જે ભક્તિના વિરોધી છે, તેઓ ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; દુર્વાસા પણ એકવાર ભક્તિને અપમાન આપીને દુ:ખ પામ્યા હતા. વ્રત, યાત્રા, યોગ, યજ્ઞ કે જ્ઞાનની ચર્ચા—all are secondary—મુક્તિ માત્ર ભક્તિથી જ મળે છે. સૂતજી કહે છે: આ રીતે, નારદે ભક્તિદેવીનો તાત્પર્ય સમજાવ્યો. સર્વમંગલમય ભક્તિદેવીએ નારદને કહ્યું: “હે નારદ, તમે કેટલા ધન્ય છો! તમારો મારા પરનો પ્રેમ અડગ છે. હું ક્યારેય તમને છોડિશ નહીં; હંમેશા તમારા હૃદયમાં રહીશ. હે દયાળુ ઋષિ, તમારી કૃપાથી મારો દુ:ખ ક્ષણમાં દૂર થયો છે. પણ મારા બે પુત્રોમાં ચેતના નથી—એને જાગૃત કરો, જાગૃત કરો.” સૂતજી કહે છે: ભક્તિદેવીના વચન સાંભળીને, નારદજી દયા વડે ભરાઈ ગયા અને તેમણે બંને પુત્રોને ઊંઘમાંથી જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો—આંગળીઓથી સ્પર્શ કર્યો. પોતાના મોઢું તેમના કાન પાસે લાવી, ઉંચે બોલ્યા: “હે જ્ઞાન, ઝડપથી જાગો! હે વૈરાગ્ય, જાગો!” વેદ, વેદાંત અને ગીતાના પુન:પાઠથી તેમને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને ભારે પ્રયત્ને બંને કંઈક જાગ્યા. બન્ને આંખો ઉઘાડી શક્યા નહીં, બગલપંખી જેવાં ઉંઘેલા, દુર્બળ, અને તેમના શરીર સુકાઈ ગયેલા લાકડાં સમાન ધૂસરી અને ક્ષીણ દેખાતા. બંને ભૂખથી કાંયક દૂર્બળ, ફરી ઊંઘી ગયા, એ જોઈને નારદજી વિચારીમાં પડી ગયા—હવે શું કરવું? “આવી ઊંઘ કેમ આવે છે? આવું વૃદ્ધાપન કેમ થાય છે?” એમ વિચારતાં, નારદ—ભારગવ—ગોવિંદનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા. એ સમયે, આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો: “હે ઋષિ, દુ:ખી ન થાઓ. તમારો પ્રયત્ન નિષ્ફળ નહીં જાય—નિઃસંદેહ ફળ આપશે.” “આ હેતુ માટે, હે દેવમુનિ, પવિત્ર કર્મ કરો. ગુણવાન મહાનુભાવો તમારું કાર્ય જાહેર કરશે. જ્યારે એ પુણ્યકર્મ થશે, ત્યારે બંનેમાંથી ઊંઘ અને વૃદ્ધાપન તરત જ દૂર થઈ જશે અને ભક્તિ સર્વત્ર વ્યાપશે.” આ રીતે સ્પષ્ટ આકાશવાણી બધાએ સાંભળી; નારદજી ચકિત થઈ બોલ્યા: “આ તો મને પણ અજાણ હતું!” નારદે કહ્યું: “આકાશવાણીથી પણ વિષય ગુપ્ત જ રહ્યો. એ ઉપાય શું છે? કયું કર્મ કરવું જોઈએ, જેથી તેમનો હેતુ સિદ્ધ થાય?” “એ ગુણવાન લોકો ક્યાં મળશે? તેઓ ઉપાય કેવી રીતે આપશે? અહીં મને શું કરવું જોઈએ, જેમ આકાશવાણીએ કહ્યું?” સૂતજી કહે છે: બંને પુત્રોને ત્યાં જ રાખી, નારદજી તીર્થોથી તીર્થોમાં ફરવા લાગ્યા, માર્ગમાં મહર્ષિઓને પૂછતા ગયા. બધા મહર્ષિઓએ આ વાત સાંભળી, પણ વિચાર્યા પછી કોઈએ જવાબ ન આપ્યો; કેટલાકે કહ્યું—અશક્ય છે, કેટલાકે કહ્યું—સમજવું દુષ્કર છે; કેટલાક મૌન રહ્યા, તો કેટલાક દૂર ભાગી ગયા. ત્રણે લોકમાં મોટો ખળભળાટ મચી ગયો; વેદ, વેદાંત અને ગીતાના ઉદઘોષથી લોકો ચકિત થઈ ગયા. જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિવેણી ઉદ્ભવ્યું નહીં, ત્યારે લોકો એકબીજાને કાનમાં કહેવા લાગ્યા: “બીજો કોઈ ઉપાય નથી.” નારદ જેવો યોગી પણ સમજ્યો નહીં; તો પછી અહીં મનુષ્યોમાં બીજાએ કેવી રીતે કહી શકે? એ રીતે, ઋષિઓના સમૂહે પ્રશ્ન કર્યો ત્યારે, નિશ્ચય કરીને ઘોષણા કરી—એ માર્ગ અપ્રાપ્ય છે. એ પછી, ચિંતાથી વ્યાકુળ, નારદજી બદરીકાશ્રમ આવી, અને ત્યાં તપ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. એ સમયે, તેમના સમક્ષ મહર્ષિ સનકાદિક દેખાયા—અનગણિત સૂર્ય સમા તેજસ્વી—અને સર્વોત્તમ ઋષિએ વાણી કરી.