શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કૌરવોની વિપત્તિમાંથી દ્રૌપદીનો ઉદ્ધાર કરનાર અને ગોપીઓની રક્ષા કરનાર શ્રીકૃષ્ણ, હવે ક્યાં છે? તેમ છતાં, ભક્તિ, તું તો હંમેશા કૃષ્ણને જીવનથી પણ વધુ પ્રિય છે. જ્યારે તું પکارે છે, ત્યારે ભગવાન નમ્ર અને નીચ ઘરોમાં પણ તારા પ્રેમથી દોડીને આવે છે. પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં—સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે સાધન હતા; પણ કલી યુગમાં માત્ર ભક્તિ જ બ્રહ્માનંદ સાથે એકતા આપે છે. એ રીતે નિશ્ચય કરીને, ચેતન પુરુષે તારી જેમ જ સ્વરૂપવાળી, સુખમય અને કૃષ્ણને પ્રિય એવી તારી રચના કરી. એક વખત, તું હાથ જોડીને પૂછ્યું: "હું શું કરું?" ત્યારે કૃષ્ણે તને આજ્ઞા આપી: "મારા ભક્તોને પોષણ કર." તમે એ આજ્ઞા સ્વીકારી, અને હરિ પ્રસન્ન થયા. તેમણે તને મુક્તિને દાસી તરીકે આપ્યા, અને એ બે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—પણ તને સાથમાં આપ્યા. વૈકુંઠમાં તું તારા મૂળ સ્વરૂપે પોષણ કરે છે; પૃથ્વી પર, ભક્તોને પોષવા માટે તું શાડો-રૂપે પ્રગટ થાય છે. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતા યુગથી દ્વાપર યુગના અંત સુધી મહાન આનંદમાં રહી. કલી યુગમાં, મુક્તિ વિમતિથી નષ્ટ થઈ ગઈ; તારી આજ્ઞાથી, તે ઝડપથી પાછી વૈકુંઠમાં ચાલીને ગઈ. મુક્તિ અહીં તારી સ્મૃતિ પ્રમાણે આવે-જાય છે, અને એ બે, તારા પુત્રો તરીકે, તારા જ બાજુએ સુરક્ષિત રહે છે. કલી યુગમાં neglect (અવગણના)ના કારણે, તારા બે પુત્રો કમજો અને વૃદ્ધ થઈ ગયા છે; છતાં, ચિંતા ન કર—હું કોઈ ઉપાય વિચારીશ. હે સુંદર, કલી જેવા યુગ બીજાં નથી; એ યુગમાં, હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક મનુષ્યમાં સ્થાપિત કરીશ. બીજી તમામ ફરજોને બાજુ પર રાખી, મહાન ઉત્સવોને મુખ્ય રાખી, એ સમયે હું હરિની સેવા કરતો નથી, ન તો તને વિશ્વમાં ફેલાવું છું. કલી યુગમાં તારા સાથે રહેનારા—even if sinful—કૃષ્ણના મંદિરમાં નિર્ભય જઈ શકે છે. જેની હૃદયમાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ હંમેશા ભરેલી હોય છે, એ અશુદ્ધ જીવ પણ તેમને સપનામાં પણ હાનિ કરી શકતા નથી. ભૂત, પ્રેત, દાનવ, અસુર—કોઈ પણ ભક્તિથી સજ્જ મનુષ્યને સ્પર્શથી પણ જીતવા શકતા નથી. તપ, વેદ, જ્ઞાન, કર્મથી હરિ પ્રાપ્ત થતો નથી—માત્ર ભક્તિથી; ગોપીઓ એના સાક્ષી છે. હજારો માનવ જન્મ બાદ ભક્તિ માટે પ્રેમ ઉદ્ભવે છે; કલીમાં તો, ભક્તિ, ભક્તિ, ભક્તિ—માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ તારા સામે ઊભા થાય છે. જે ભક્તિના વિરોધી હોય, તે ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; એક વખત દુર્વાસા મહાત્મા ભક્તનું અપમાન કરીને દુઃખમાં પડ્યા હતા. વ્રતો, યાત્રાઓ, યોગ, યજ્ઞ, જ્ઞાન ચર્ચા—આ બધું પૂરતું; માત્ર ભક્તિ જ મોક્ષ આપે છે. સૂત કહે છે: નારદ દ્વારા પોતાના સ્વરૂપનું સાચું વર્ણન સાંભળીને, સૌમ્ય અને શુભ ભક્તિએ નારદને કહ્યું: "હે નારદ, તું કેટલી ધન્ય છે! તારા માટે મારા પ્રેમમાં કદી કમી નથી. હું તને કદી છોડું નહીં; હંમેશા તારા હૃદયમાં રહીશ." "હે દયાળુ ઋષિ, તારા કારણે હું એક ક્ષણે જ દુઃખમુક્ત થઈ. મારા બે પુત્રો અચેતન છે—તેથી, તેમને જાગૃત કર, જાગૃત કર." સૂત કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને, નારદે દયાથી ભરાઈ, બંનેને જાગૃત કરવા માટે પોતાની આંગળીઓથી તેમને ઘસવા લાગ્યા. પછી, પોતાના મોઢા તેમના કાન પાસે રાખી, ઉંચી અવાજે બોલ્યા: "હે જ્ઞાન, જલ્દી જાગ! હે વૈરાગ્ય, જાગ!" વારંવાર વેદ, વેદાંત અને ગીતા પાઠ કરીને, જાગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને કઠિન પરિશ્રમથી, બંને કઈંક ઊઠ્યા. બંને આંખો ખોલી શક્યા નહીં, યawning કરતા, બગલા જેવી કમજો, શરીર ધૂળા અને સૂકાં લાકડાં જેવી દેખાતા. બંને ભૂખથી કાંઈક કાંઈક સુકાઈ ગયેલા, ફરી ઊંઘમાં મગ્ન, એ જોઈને ઋષિ વિચારે પડ્યા—હું શું કરું? આવી ઊંઘ કેમ આવે છે, અને આવી વૃદ્ધાવસ્થા કેમ? એમ વિચારતા, ભાર્ગવ ઋષિએ ગોવિંદનું સ્મરણ શરૂ કર્યું. એ જ સમયે, આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો: "હે ઋષિ, ચિંતિત ન થા. તારો પ્રયાસ ફળ લાવશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી." "આ માટે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, પુણ્ય કર્મો કર. મહાન પુણ્યશાળી લોકો તારા કાર્યને જાહેર કરશે." "જ્યારે એ પુણ્ય કાર્ય થશે, ત્યારે બંનેની ઊંઘ અને વૃદ્ધાવસ્થા તરત જ દૂર થઈ જશે, અને ભક્તિ સર્વત્ર ફેલાઈ જશે." આ રીતે, આકાશવાણી સૌએ સાંભળી, નારદ આશ્ચર્યમાં પડ્યા—"મને તો આ જાણ્યું નહોતું." નારદે કહ્યું: "આ દિવ્યવાણીથી પણ વાત ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે. એ સાધન શું છે, એ કાર્ય શું કરવું છે, જેનાથી એમનું કાર્ય પૂર્ણ થાય?" "ક્યાં પુણ્યશાળી લોકો મળે, તેઓ કેવી રીતે સાધન આપશે? હું અહીં શું કરું, જેમ આકાશવાણીમાં કહ્યું?" સૂત કહે છે: બંનેને ત્યાં બેસાડી, નારદે યાત્રા શરૂ કરી, એક તીર્થથી બીજાં તીર્થ, માર્ગમાં મહાન ઋષિઓને પૂછતા. બધાએ આ વાત સાંભળી, પણ વિચાર પછી કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં. કેટલાકે કહ્યું—અશક્ય છે, કેટલાકે—અજ્ઞેય છે; કેટલાકે મૌન ધાર્યું, અને થોડા તો ભાગી ગયા. ત્રણેય લોકમાં મોટું ઊથલપાથલ થયું, આશ્ચર્ય જગાયું; વેદ, વેદાંત અને ગીતા પાઠના ઘોષથી જાગૃતિ આવી. જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિદ્વય ઉદ્ભવ્યું નહીં, લોકો કાનમાં કાનમાં કહ્યા: "બીજું કોઈ સાધન નથી." નારદ જેવા યોગી પણ સમજ્યા નહીં; તો બીજાં મનુષ્યો કેવી રીતે કહી શકે?