પ્રત્યેક સ્થાન પર શ્રીહરિનું લોકો દ્વારા યથাযোগ્ય સન્માન થયું. સાંજ પડતાં, ગોપાલક ભગવાન પશુઓ માટે ચારો શોધતાં પશુપાલક ભૂમિ તરફ પશ્ચિમ દિશામાં પ્રયાણ કર્યાં. એ સમયે, ત્યાં ઉપસ્થિત દેવતાઓએ વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી: “હે પરમેશ્વર! અમને, તમારા સેવકોને, વિદાય આપો; મુનિની કૃપાથી અમને તમારા દર્શન પ્રાપ્ત થયા છે.” તેમણે પ્રાર્થના કરી: “હે વિશ્વનાથ! અમારો વાણી હમેશાં તમારા ગુણગાનમાં વપરાય, કાન તમારા ચરિત્ર સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા માટે, મન તમારા ચરણોમાં સ્થિર રહે; માથું તમારા સ્મરણમાં નમતું રહે અને આંખો એવા પવિત્રજનને જોતાં રહે, જેમા તમે સ્વયં વિરાજો છો.” શુકદેવજી કહે છે: આમ બંને દેવતાએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ગોકુલનાથ, દમના દોરાથી ઓખલ સાથે બંધાયેલા, હસતાં-હસતાં દેવતાઓને સંબોધ્યા. ભગવાને કહ્યું: “મારે તો પહેલેથી જ મુનિની કૃપાથી જાણીતું હતું કે ધનાન્ધ લોકોના વચનથી તમે તમારી સ્થિતિ ગુમાવી અને મારી કૃપા પ્રાપ્ત કરી.” “જે લોકો સદ્ગુણવાન, સમદર્શી અને સંપૂર્ણપણે મારામાં તત્પર છે, તેમને મારા દર્શનથી કોઈ બંધન રહેતું નથી, જેમ કે સૂર્યની કિરણો આંખોને બંધન આપતી નથી.” પછી ભગવાને કહ્યું: “હવે, હે નલકુબેર અને અન્ય, તમે તમારા લોકમાં જાઓ, કેમ કે જે પરમ ભક્તિ તમે ઈચ્છી હતી, એ હવે તમારા હૃદયમાં પ્રગટ થઈ ગઈ છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આ વચનો સાંભળી, બંને દેવતાએ ભગવાનની પ્રદક્ષિણા કરી, વારંવાર નમન કર્યું, ઓખલને વિદાય આપી અને ઉત્તર દિશામાં પોતાના લોક તરફ ચાલ્યા ગયા. આ રીતે, પરમાત્મા માત્ર ભક્તિથી જ દર્શન આપે છે; ભક્તિ વિના તો વિદ્વાનો પણ તેમને જોઈ શકતા નથી. ભગવાનના જન્મ, ક્રિયા વગેરે પરમાત્માને લાગુ પડતા નિયમોથી પર છે; એ બધું માયાના પ્રભાવથી કહીને, કર્તૃત્વના ભ્રમને દૂર કરવા માટે જ છે. આ સમય બ્રહ્માજીના કલ્પનું છે, જેમાં સૃષ્ટિના મુખ્ય અને ઉપપ્રક્રિયા વર્ણવાય છે. હવે હું સમયનું માપ, કલ્પની રચના અને પદ્મકલ્પનું વર્ણન કરીશ—સાવધાન થઈને સાંભળો. એ સમયે શૌનકજી પૂછે છે: “હે સૂતજી! તમે કહ્યું કે વિદુરજી, મહાભાગવત, પોતાના અત્યંત પ્રિય કુટુંબને છોડી, પૃથ્વીના તીર્થોમાં ફર્યા. વિદુર અને મહર્ષિ કૌશારવ વચ્ચે જે આધ્યાત્મિક સંવાદ થયો, એમાં મહર્ષિએ સાચું જ્ઞાન આપ્યું. કૃપા કરીને કહો, વિદુરે એવું શું કર્યું કે તેમણે પરિવાર ત્યાગ્યો અને પછી પાછા આવ્યા?” સૂતજી કહે છે: “રાજા પરિક્ષિતે મહર્ષિ શુકદેવજીને જે પ્રશ્ન પૂછ્યો, એનું મહર્ષિએ જે ઉત્તર આપ્યું, તે હવે હું કહું છું—સાવધાન થઈ સાંભળો.” રાજાએ પૂછ્યું: “ભગવાન, જગતના સર્જનહાર અને મારા આત્માના સ્વામી, કઈ ક્રિયામાં કૃષ્ણે તેમની કીર્તિ વધારી?” શ્રીનારદજી કહે છે: જ્યારે દૈત્યોએ દેવતાઓથી યુદ્ધમાં પરાજય પામી, ત્યારે તેઓ માયા દાનવ પાસે આશ્રય લેવા ગયા. માયાએ ત્રણ અદૃશ્ય અને અજબ કિલ્લા—સુવર્ણ, રજત અને લોહાની—રચના કરી, જે અત્યંત સુરક્ષિત હતા. એ કિલ્લાઓમાં રહીને દૈત્યોએ પોતાના રાજાઓ સાથે ત્રણેય લોકમાં વિનાશ શરૂ કર્યો. ત્યારે જગતના શાસકો અને દેવતાઓ ભગવાન પાસે ગયા, નમન કરીને પ્રાર્થના કરી: “હે દેવ! ત્રિપુરવાસીઓ અમને વિનાશ કરી રહ્યા છે, અમને બચાવો!” ભગવાને કૃપા દર્શાવી અને કહ્યું: “ભય ન રાખો.” પછી પોતાના ધનુષ પર તીણ ચઢાવી ત્રિપુરા પર અસ્ત્ર છોડ્યું. સૂર્યમંડળમાંથી અગ્નિસમાન તીણ નીકળી, જેમ પ્રકાશકિરણો હોય એમ, એ કિલ્લા તરફ ગઈ, પણ દેખાઈ ન પડી. એ તીણના પ્રહારથી ત્રિપુરાવાસીઓ મૃત્યુ પામ્યા; પણ મહાયોગી માયાએ તેમને એક અમૃતકુંડમાં નાખી જીવન આપી દીધું. અમૃતના સ્પર્શથી દૈત્યોએ વિજળી જેવી તેજસ્વીતા પામી અને વાદળો ફાડી ફરી ઊભા થયા. આ દૃશ્ય જોઈ, ભગવાન વિષ્ણુએ બીજી યુક્તિ કરી: બ્રહ્મા વાછરડા અને વિષ્ણુ ગાય બની, યોગ્ય સમયે ત્રિપુરામાં પ્રવેશી, અમૃતકુંડનું પાન કર્યું. દૈત્યો જોઈને પણ મોહમાં હતા, રોકી ન શક્યા. એ જોઈ, મહાયોગી માયાએ અમૃતના રક્ષકોને કહ્યું—હસતાં અને નિર્વિકારપણે, “કોઈ પણ અહીં સ્વતંત્ર નથી; જે destined છે, એ ટાળવું શક્ય નથી.” પછી તેણે પોતાની શક્તિથી મહાદેવનું મુખ્ય કાર્ય કર્યું. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સંપત્તિ, તપ, શિક્ષા અને કર્મથી રથ, સારથી, ધ્વજ, ઘોડા, ધનુષ્ય, કવચ, તીણ વગેરેનું સર્જન કર્યું. સંપૂર્ણ શસ્ત્રસજ્જ થઈ, રથ પર ચઢી, ધનુષ્ય પર તીણ ચઢાવી, વિજય માટે તૈયાર થયો. એ તીણથી મહાદેવે ત્રણે અજેય કિલ્લા ભસ્મ કરી દીધા. દેવલોકમાં ઢોલ વાગ્યા, આકાશમાં વિમાનો ભરી ગયા. દેવ, ઋષિ, પિતૃઓ અને સિદ્ધો પ્રસન્ન થઈ પુષ્પવર્ષા કરવા લાગ્યા, વિજયઘોષ થયો, અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી. એ રીતે ત્રિપુરા વિનાશ કરીને, મહાદેવ, બ્રહ્માદિ દ્વારા સ્તુત, પોતાના લોકમાં પાછા ગયા. આ રીતે, શ્રીહરિના એવા લિલા-કર્મો, જે મનુષ્યની જેમ દેખાય છે પણ પરમ શક્તિથી થયા છે, ઋષિ-મુનિઓ દ્વારા ગવાય છે; એ તો જગતને પવિત્ર કરે છે, વધુ શું કહું! આપણે પાછા શ્રીકૃષ્ણની યાત્રા તરફ આવીએ: જ્યારે તેઓ આનંદપૂર્વક પોતાના અનાર્ત પ્રદેશ અને અન્ય સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાનો મહાન શંખ વગાડ્યો—જે તેમનાં પ્રજાજનોના દુઃખ દૂર કરે છે. એ શંખ, સફેદ, ઊંચી ધ્વનિ ધરાવતો, ભગવાનના કમળસમાન હાથે અને લાલવર્ણના તળિયે સ્પર્શાતા, જળમાં રહેલા હંસના કલરવ જેવો લાગતો. એ ધ્વનિ સાંભળીને, જે ભયને દૂર કરે છે, બધા લોકો પોતાના પ્રભુના દર્શન માટે ઉત્સુક બની, બહાર આવ્યા. તેઓ એકત્ર થયા, તેમનું મનોબળ વધ્યું, અને ભગવાનનું એવા આનંદથી સન્માન કર્યું, જેમ અંધકારમાં દીપકનું થાય; ભગવાનના માત્ર હાજર રહેવાથી જ તેઓ હંમેશાં તૃપ્ત અને પરિપૂર્ણ રહેતા.