શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કૃષ્ણ ભગવાને પોતાની પરાક્રમશક્તિથી અનેક રાજાઓ જેમ કે શિશુપાલ વગેરેને વિજય કરીને તેમના સ્વયંવરમાં રાજકુમારીઓને જીતેલી હતી. ઉપરાંત, પ્રદ્યુમ્ન અને સંબ જેવા રાજકુમારોની પુત્રી જેવી અનેક રાજકુમારીઓ, જેમને ભગવાને ભૌમાસુરને સંહાર કરીને મુક્ત કરી હતી, તેઓ પણ હજારોની સંખ્યામાં કૃષ્ણ પાસે લાવવામાં આવી હતી. આ સ્ત્રીઓએ ભલે સૌમ્યતા અને પવિત્રતાનું ત્યાગ કર્યું હોય, તેમ છતાં તેઓએ સ્ત્રીત્વમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું, કારણ કે કમળની આંખોવાળા તેમના પતિ કૃષ્ણ ક્યારેય તેમના ઘર છોડતા નથી અને પોતાના સાક્ષાત્ ઉપસ્થિતિથી તેમના હૃદયને સ્પર્શ કરે છે. જ્યારે શહેરની સ્ત્રીઓ આવી વાતો કરી રહી હતી, ત્યારે હરિએ સ્મિતભરી નજરથી તેમની વાતોને સ્વીકારી અને આગળ વધ્યા. અજાતશત્રુએ, મથુરાના દુશ્મન કૃષ્ણની સુરક્ષા માટે પ્રેમ અને ચિંતાથી પોતાની ચતુરંગી સેના ગોઠવી, જેથી બીજા કોઈથી તેમને નુકસાન ન થાય. પછી શૌરીએ, દૂરથી આવેલા અને વિયોગથી વ્યાકુળ થયેલા કૌરવોને પ્રેમપૂર્વક સમજાવી પાછા મોકલ્યા અને પોતાના પ્રિયજનોથી સાથે પોતાની નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. કૃષ્ણે કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શૂરસેન, યમુનાકાંઠા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય અને સારસ્વત પ્રદેશો પાર કર્યા. પછી એમણે મરુધન્વા રણ પાર કરી, સૌવીર અને આભીર પ્રદેશોમાં ગયા અને પછી ભાર્ગવ સાથે અનર્ત પ્રદેશ પહોંચ્યા, જ્યાં તેમના ઘોડાં થોડાં થાકેલા હતા. દરેક સ્થળે હરિને સ્થાનિક લોકોએ યથાયોગ્ય સન્માન આપ્યો; સાંજ પડતાં તેઓ પશુઓ માટે ચારો શોધતા પશુપાલન પ્રદેશ તરફ પશ્ચિમ દિશામાં વળી ગયા. ત્યાં દેવતાઓએ પ્રભુને પ્રાર્થના કરી: "હે પરમેશ્વર, અમને તમારો આશીર્વાદ આપો; ઋષિની કૃપાથી અમને તમારી દર્શનપ્રાપ્તિ થઈ છે." તેઓએ પ્રભુને વિનંતી કરી કે અમારી વાણી તમારા ગુણગાનમાં, કાન તમારી કથા સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા માટે, મન તમારા ચરણોમાં, માથું તમારી સ્મૃતિમાં નમતું રહે અને આંખો તમારા રૂપધારી ભક્તોને નિહાળે. શુકદેવજી કહે છે: આમ, જ્યારે બંને દેવપુત્રોએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ગોકુલના સ્વામી, જે દોરાથી ઉખલમાં બંધાયેલા હતા, હસ્યા અને દેવતાઓને કહ્યું: "મને પહેલેથી જ આ જાણીતું હતું, કારણ કે દયાળુ ઋષિએ મને કહ્યું હતું કે, સંપત્તિથી અંધ થયેલા લોકોના શબ્દોથી તમે તમારા સ્થાનથી વંચિત થયા અને મારી કૃપા પ્રાપ્ત કરી." "જે લોકો સદ્ગુણવંત, સમદૃષ્ટિ અને સંપૂર્ણ રીતે મને સમર્પિત છે, તેમને મારા દર્શનથી કોઈ બંધન થતું નથી; જેમ કે સૂર્યના દર્શનથી મનુષ્યને બંધન થતું નથી." પછી ભગવાને કહ્યું: "હવે, હે નલકુબેર, તમે બંને જે પરમ ભક્તિ ઈચ્છી હતી, તે તમારા હૃદયમાં પ્રગટ થઈ છે, હવે તમારા સ્વગૃહે જાઓ." શુકદેવજી કહે છે: આમ કહીને, બંને દેવપુત્રોએ ભગવાનની પરિક્રમા કરી, વારંવાર નમન કર્યું, ઉખલને વિદાય આપી અને ઉત્તર દિશામાં પોતાના લોકે પાછા ગયા. આ રીતે, પરમેશ્વર માત્ર ભક્તિથી જ પ્રગટ થાય છે; ભક્તિ વિના તો જ્ઞાની મનુષ્યો પણ તેમને જોઈ શકતા નથી. ભગવાનના જન્મ, ક્રિયા વગેરે પર અન્ય લોકોના નિયમ લાગુ પડતા નથી; આ બધું માયા દ્વારા માત્ર કર્તૃત્વના ભ્રમને દૂર કરવા માટે પ્રગટ થાય છે. આ બ્રહ્માના કલ્પ તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં સર્જનક્રિયા – પ્રાથમિક અને દ્વિતીય – વર્ણવાય છે. હવે હું સમયનું માપ, કલ્પનું સ્વરૂપ અને પદ્મકલ્પનું વર્ણન કરું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો. શૌનક કહે છે: હે સૂતજી, તમે કહ્યું હતું કે વિદુરજી, શ્રેષ્ઠ ભક્ત, પોતાના ત્યાગ કરવાનું અઘરું એવા સંબંધીઓને છોડી, પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા માટે નીકળ્યા હતા. વિદુર અને કૌશારવ ઋષિ વચ્ચેના સંવાદ અધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા પર આધારિત હતા; જ્યારે વિદુરે પ્રશ્ન કર્યો, ત્યારે મહાન આત્માએ તેમને સત્ય કહેલું. કૃપા કરીને કહો, વિદુરે શું કર્યું અને કયા કારણસર પરિવાર ત્યાગીને ફરી પાછા આવ્યા? સૂતજી કહે છે: જે મહામુનીએ રાજા પરિક્ષિતને જવાબ આપ્યો હતો, તે હું હવે તમને કહું છું—સાવધાન થઈને સાંભળો. રાજાએ પૂછ્યું: ભગવાનના કયા કાર્યમાં, જે જગતના સર્જક અને મારા આત્મા પણ છે, તેમનું યશ વધ્યું? કૃપા કરીને તેનું વર્ણન કરો. શ્રી નારદજી કહે છે: જ્યારે દૈત્યોએ દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ કર્યું, અને દેવતાઓએ તેમની શક્તિથી દૈત્યોને હરાવ્યા, ત્યારે દૈત્યોએ મહામાયાવી માયા પાસે આશ્રય લીધો. માયાએ ત્રણ અદૃશ્ય અને દુર્જય નગરો—સોનું, ચાંદી અને લોખંડના—નિર્માણ કર્યા, જે અદભુત સુરક્ષાથી સજ્જ હતા. આ ત્રણ નગરો સાથે દૈત્યોની સેનાએ અને તેમના રાજાઓએ, પૂર્વajanની શત્રુતા યાદ કરીને, ત્રણેય લોકમાં વિનાશ શરૂ કર્યો. ત્યારે લોકપાલો અને તેમના રાજાઓ ભગવાન પાસે ગયા, નમન કરીને કહ્યું: "હે દેવ, અમને બચાવો! ત્રિપુરાવાસીઓ અમારો વિનાશ કરી રહ્યા છે." ત્યારે ભગવાને તેમને આશ્વાસન આપ્યું, "ભય ન રાખો," અને પોતાના ધનુષ પર તીર ચડાવી, તેઓએ નગરો પર શસ્ત્ર છોડ્યું. ત્યારે સૂર્યમંડળમાંથી અગ્નિસમાન તીરો નીકળ્યા; જેમ પ્રકાશની કિરણો, તેમ તેઓ નગરો સુધી પહોંચ્યા પણ દેખાયા નહીં. આ તીરોના પ્રહારથી નગરના બધા રહેવાસીઓ મૃત્યુ પામ્યા અને પડી ગયા; માયા મહાયોગીએ તેમને ભેગા કર્યા અને અમૃતથી ભરેલા કૂવામાં નાખી દીધા. અમૃતના સ્પર્શથી, તેઓ વજ્ર સમાન શક્તિશાળી અને ઊર્જાવાન બની, વીજળીની જેમ વાદળોને ચીરી ઊભા થયા. જ્યારે ભગવાનની યોજના નિષ્ફળ થઈ અને વૃષધ્વજ નિરાશ થયા, ત્યારે વિષ્ણુએ ત્યાં બીજું ઉપાય કર્યું. એ સમયે બ્રહ્મા વાછરડો અને વિષ્ણુ ગાય બની, યોગ્ય સમયે ત્રિપુરા નગરમાં પ્રવેશી, કૂવામાંથી અમૃત પી ગયા. દૈત્યોએ આ જોઈને પણ અવરોધ ન કર્યો, કારણ કે તેઓ મોહમાં હતા; માયા મહાયોગીએ આ જાણીને અમૃતના રક્ષકોને કહ્યું. હસતાં અને દુઃખથી મુક્ત થઈ, તેમણે દુઃખી લોકો અને ભાગ્યના ફેરને યાદ કર્યો; દેવ, દૈત્ય કે માનવ—કોઈ પણ અહીં સ્વતંત્ર નથી. પોતાના કે બીજાના ભાગ્યને કોઈ ટાળી શકતું નથી; પછી તેમણે પોતાના શક્તિથી ભગવાન શિવનું મુખ્ય કાર્ય કર્યું. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, વૈભવ, તપ, વિદ્યા અને કર્મ દ્વારા એમણે રથ, સારથી, ધ્વજ, ઘોડા, ધનુષ્ય, બાંધ, તીરો અને બધું સર્જ્યું. સંપૂર્ણ શસ્ત્રધારી બની, રથ પર ચઢીને, ભગવાને ધનુષ્ય અને તીરો લીધા; તીર ચડાવી, વિજયના સ્વામી ક્ષણમાં તૈયાર થયા. એ તીરમાંથી, હે રાજા, હરિએ ત્રણ દુર્જય નગરો ભસ્મ કરી નાખ્યા; આકાશમાં ઢોલ વગાડાયા અને અનેક દૈવિક વિમાનો ભરાઈ ગયા.