શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગુરુત્વાનુભવી ગુડાકેશ, પોતાના સર્વપ્રિય મિત્ર શ્રીકૃષ્ણના પ્રેમભર્યા ભાવથી, શ્વેત છત્રી હાથમાં લે છે, જે મોતીની માળાથી શોભાયમાન અને રત્નખંભી છે. ઉદ્ધવ અને સાથીકી, અદ્ભુત ચામર લઈને, માર્ગ પર તેજસ્વી મધુપતિ શ્રીકૃષ્ણને પંખા કરી રહ્યા છે, અને દરેકે જગતપતિ પર પુષ્પવર્ષા થઈ રહી છે. માર્ગે-માર્ગે દ્વિજજનોના આશીર્વાદના અવાજ સંભળાય છે—કેટલું યોગ્ય, કેટલું અનોખું—તે વિષ્ણુ માટે, જે ગુણાતીત છે પણ સર્વગુણમય છે. કૌરવ રાજાની નગરીની સ્ત્રીઓમાં પણ પરસ્પર મનોહર ચર્ચા શરૂ થાય છે; સર્વેના મન શ્રીકૃષ્ણમાં લીન છે. આ પુરુષ તો એ જ પ્રાચીન પરમાત્મા છે, જે ગુણો પ્રગટ થાય તે પહેલાં, સર્વેમાં વ્યાપક અને સ્વયંશક્તિથી યુક્ત રહીને, વિશ્વનો આત્મા અને ઇશ્વર બની રહેલો છે. પોતાની ઇચ્છાથી, પોતાની શક્તિથી, તે નિર્મિતી માટે પ્રકૃતિને પ્રેરિત કરે છે, અને નામ-રૂપ વિનાના આત્માને નામરૂપ આપે છે—શાસ્ત્રનો રચયિતા બનીને સર્વેનું ચલાવન કરે છે. જેઓ ઋષિ-મુનિ છે, જેઓ ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણને જીતે છે, જેમનું મન ભક્તિથી પવિત્ર થયું છે, તેઓ એ પરમધામનું દર્શન કરે છે—એવો પરમાત્મા ખરેખર જગતને પવિત્ર કરનાર છે. એ ભગવાનની મિત્રતા, એના પવિત્ર કથા-વર્તા, વેદ અને ગુપ્ત રીતે જ્ઞાનીઓ દ્વારા ગવાય છે; એ જ સર્વાત્મા, લીલા દ્વારા સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, છતાં એમાં ક્યારેય આસક્ત નથી. જ્યારે રાજાઓ અધર્મથી વર્તે છે, ત્યારે એ સાત્વતકુળમાંથી, ધન, સત્ય, દયા અને કીર્તિથી યુક્ત વિવિધ અવતાર ધારણ કરે છે, અને યુગે-યુગે લોકકલ્યાણ માટે અવતરે છે. યદુકુળ કેટલું ધન્ય છે! મધુવન કેટલું પાવન છે! જ્યાં શ્રીમન્નારાયણ જન્મે છે અને વિહરે છે. કુશસ્થલીની મહિમા તો સ્વર્ગને પણ માથે ચઢે છે; એ નગરીના લોકો ધન્ય છે, કારણ કે તેઓ સતત પોતાના ભગવાનના સ્મિતભર્યા મુખારવિંદનો દર્શન કરે છે. એ સ્ત્રીઓ પણ ધન્ય છે, જેઓએ ઉપવાસ, સ્નાન, દાન અને અન્ય વ્રતોથી ભગવાનને પતિ રૂપે મેળવ્યા છે; વ્રજની ગોપીઓ તો ભગવાનના પ્રેમભર્યા વચન અમૃતથી મગ્ન થઈ ગઈ છે. જે સ્ત્રીઓને ભગવાને સ્વયંવર દ્વારા, શિશુપાલ જેવા મહારથીઓને જીતીને પ્રાપ્ત કરી, અને જે રાજકુમારીઓને પ્રદ્યુમ્ન, સામ્બ વગેરેના રૂપે, ભૌમાસુરને સંહાર કરીને મુક્ત કરી—એ તમામ હજારો સ્ત્રીઓ ભગવાનના પતિ રૂપે પામે છે. એ સ્ત્રીઓએ જો કે સૌમ્યતા અને પવિત્રતા છોડી દીધી હતી, છતાં તેમને પરમ સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત થયું છે, કારણ કે કમલનેત્ર શ્રીકૃષ્ણ ક્યારેય પોતાના ઘર છોડતા નથી, હંમેશાં તેમના હૃદયમાં વસે છે. જ્યારે નગરીની સ્ત્રીઓ આવી વાતો કરી રહી હતી, ત્યારે હરિ સ્મિતભર્યા દૃષ્ટિથી તેમને આશીર્વાદ આપીને આગળ વધ્યા. અજાતશત્રુએ, શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેના પ્રેમ અને સુરક્ષાની ચિંતા રાખી, પોતાની ચતુરંગિ સેના તેમની રક્ષા માટે મોકલી. પછી શૌરી શ્રીકૃષ્ણે, દૂરથી આવેલા અને વિયોગથી વ્યથિત કૌરવોને પ્રેમથી સમજાવી પાછા મોકલ્યા અને પોતાનાં પ્રિયજનો સાથે પોતાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. તેઓ કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શૂરસેન, યમુના તટ, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય, સારસ્વત વગેરે પ્રદેશો પાર કરતા ગયા. મરુધન્વા રણ પાર કરીને, સૌવીર, આભીર અને પછી આનંદપુર પહોંચ્યા, જ્યાં ભારગવ પણ સાથે હતા અને ઘોડાં થાકેલા હતા. દરેક સ્થળે, હરિનું લોકોએ યથાયોગ્ય સન્માન કર્યું; સાંજ સમયે, તેઓ પશુચરાણ માટે પશુપાલ પ્રદેશ તરફ પધાર્યા. ત્યાં લોકોએ પ્રાર્થના કરી: "હે પરમેશ્વર, હવે અમને વિદાય આપો; મুনি કૃપાથી અમને ભગવાનના દર્શન મળ્યા." તેઓએ પ્રાર્થના કરી કે, "અમારું વચન તમારી કથાઓ ગાવામાં, કાન તમારી વાર્તા સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા કરવા, મન તમારા ચરણોમાં, મસ્તક સ્મરણમાં અને આંખો પવિત્ર ભક્તોનું દર્શન કરવામાં રહે." શુકદેવ કહે છે: તેમ તેઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ગોકુલના દમોદર ભગવાન, દોરીથી ઉંધાણે બંધાયેલા, સ્મિતભર્યા મુખે દેવતાઓને બોલ્યા. ભગવાને કહ્યુ: "મને પહેલેથી જ જાણ હતું કે, દયાળુ મુનિ દ્વારા, ધનથી અંધ થયેલાઓના વચનથી તમે પદવિ ગુમાવી અને મારા અનુગ્રહ પામ્યા." "જે ભક્ત, સમદૃષ્ટિ અને એકાગ્ર છે, તેમને મારા દર્શનથી બંધન થતું નથી, જેમ કે સૂર્યના દર્શનથી કોઈને બંધન થતું નથી. હવે, હે નલકુબેર, તમારા ધામે જાઓ; જે પરમ ભક્તિ તમે ઇચ્છી હતી, તે હવે તમારા હૃદયમાં પ્રગટ થઈ છે." શુકદેવ કહે છે: તેમ ભગવાને કહ્યુ, પછી બંને ભક્તોએ ભગવાનની પરિક્રમા કરી, વારંવાર નમન કર્યું, ઉંધાણને પ્રણામ કરી, અને ઉત્તર દિશામાં પોતાના ધામે પધાર્યા. આ રીતે, પરમાત્મા માત્ર ભક્તિથી જ પ્રગટ થાય છે; ભક્તિ વિના તો વિદ્વાન પણ તેમને જોઈ શકતા નથી. તેમના જન્મ, કર્મ વગેરે, અન્ય જીવની જેમ નિયમથી બંધાયેલા નથી; એ તો માયાના પ્રભાવથી, કર્તૃત્વના ભ્રમને ત્યજાવવા માટે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ બ્રહ્માની કલ્પા કહેવાય છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારની સર્જન પ્રક્રિયા, મુખ્ય અને ઉપશાખા રૂપે, વર્ણવાયેલી છે. હવે હું સમયનું માપ, કલ્પાનું સ્વરૂપ અને પદ્મકલ્પનું વર્ણન કરીશ—ધ્યાનથી સાંભળો. શૌનક મુનિ પુછે છે: "હે સૂતજી, તમે કહ્યું કે વિદુર, શ્રેષ્ઠ ભક્ત, પોતાના કુટુંબને ત્યજી, પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા માટે નીકળી ગયા હતા. વિદુર અને ઋષિ કૌશારવ વચ્ચે જે આત્મતત્વની ચર્ચા થઈ, અથવા જ્યારે વિદુરે પ્રશ્ન કર્યો ત્યારે મહાન આત્માએ તેમને સાચું જ્ઞાન આપ્યું—કૃપા કરીને એ વર્ણવો. વિદુરે શું કર્યું અને કયા કારણથી ઘર છોડ્યું અને પછી પાછા આવ્યા, એ કહો." સૂતજી કહે છે: "મહાન ઋષિએ રાજા પરિક્ષિતને જે જવાબ આપ્યો હતો, હવે હું એ વર્ણવો છું—સાવધાન થઈને સાંભળો." પછી રાજાએ પુછ્યું: "ભગવાને, જગતના સર્જક અને મારા આત્મામાં, કયા કર્મથી તેમની કીર્તિ વધારી? કૃપા કરીને એ વર્ણવો." નારદજી કહે છે: "જ્યારે દૈત્યો દેવતાઓ સાથે યુદ્ધમાં પરાજિત થયા અને દેવતાઓના બળથી હારી ગયા, ત્યારે તેઓ માયા, મહાન માયાવી, પાસે શરણ ગયા." માયાએ ત્રણ અદભુત નગરો—સોનું, ચાંદી અને લોખંડના—બનાવ્યા, જે અજ્ઞાન્ય અને અદૃશ્ય રીતે જોડાયેલા અને અપરિમિત સુરક્ષિત હતા. એ નગરોમાં રહીને દૈત્યો અને તેમના રાજાઓ, પ્રાચીન વૈર યાદ કરીને, ત્રણેય લોકનું વિનાશ કરવા લાગ્યા. ત્યાં પછી, સર્વે લોકપાલો અને તેમના રાજાઓ, ભગવાન પાસે ગયા, નમસ્કાર કરીને કહ્યું: "હે ભગવાન! અમારું રક્ષણ કરો; ત્રિપુરવાસીઓ અમને વિનાશ કરી રહ્યા છે.