શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પૃથાની સંતાનો, જેમના મન કૃષ્ણમાં સંપૂર્ણપણે સ્થિર હતા, તેઓ કેવી રીતે તેમના પ્રિય ભગવાનથી વિયોગ સહન કરી શકે? તેઓએ તો કૃષ્ણને જોઈને, સ્પર્શ કરીને, વાતચીત કરીને, સાથે સુઈને, બેઠા અને ભોજન કરીને અનન્ય સ્નેહ અનુભવ્યો હતો. તેમનાં હૃદય કૃષ્ણની પાછળ દોડી રહ્યું હતું. તેઓ અવિચલિત દૃષ્ટિથી કૃષ્ણને નિહાળતા, પ્રેમથી બંધાયેલા, અહીંથી ત્યાં ફરતા હતા. કુરુ પરિવારની સ્ત્રીઓની આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા હતા, પણ તેઓ તેને રોકી લેતી, કારણ કે તેઓ ઇચ્છતી કે દેવકીપુત્ર જ્યારે ઘર છોડે ત્યારે કોઈ પણ અપશકુન ન થાય. એ સમયે મૃદંગ, શંખ, ભેરી, વીણા, પાણવ, ગોમુખ, ધુંધુરી, આણક, ઘંટ અને ડુંડુભિ જેવા વિવિધ વાદ્યોએ ગુંજારા કરી. કુરુઓના મહેલો પરથી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ કૃષ્ણને જોવા આતુર બની, મહેલો પર ચડી, પુષ્પો વરસાવતી હતી, અને તેમના આંખોમાં પ્રેમ અને લજ્જાનું મિશ્રણ ઝળહળતું હતું. ગુડાકેશ, પોતાના પ્રિય મિત્રના પ્રિય, સફેદ છત્રી લઇને ઉભા રહ્યા, જે મોતીની માળા અને રત્નજડિત હેન્ડલથી શોભિત હતી. ઉદ્ધવ અને સાત્યકી કૃષ્ણને અદભુત ચામરથી પંખો કરી રહ્યા હતા, જ્યારે માર્ગ પર કૃષ્ણ પર પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ રહી હતી. અહીં-ત્યાં દ્વિજોએ શ્રેષ્ઠ આશીર્વાદ ઉચ્ચાર્યા—કેટલાંક યોગ્ય, કેટલાંક અયોગ્ય—તે પરમ ગુણાતીતને, જે ગુણરૂપ પણ ગુણાતીત છે. કૌરવોની નગરીની સ્ત્રીઓમાં પરસ્પર સંવાદ શરૂ થયો, જે સાંભળનારા સૌને મોહી લેતો હતો, કારણ કે તેમનાં મન પરમ યશસ્વી કૃષ્ણમાં લીન હતા. તેઓ કહે છે: "આ જ પુરુષ તો એ પ્રાચીન પરમાત્મા છે, જે ગુણોથી પહેલાનું, સ્વયં અદ્વૈતરૂપે, જગતનું આત્મા અને ઈશ્વરરૂપે, પોતાના શક્તિથી સંસારની રાત્રિમાં નિર્વિકાર હતો." "પછી, પોતાની શક્તિથી પ્રેરિત થઈ, એ પરમાત્માએ સર્જન માટે ઇચ્છા કરી, અને નામ-રૂપ વિનાના સ્વરૂપને નામ-રૂપ આપ્યા. એ જ શાસ્ત્રોના રચયિતા છે. એ સ્થાન, જેને ઋષિઓ, જેઓએ ઇન્દ્રિય અને પ્રાણને જીત્યા છે, અને ભક્તિથી મન શુદ્ધ કર્યું છે, તે દર્શન કરે છે; એ પરમાત્મા ખરેખર જગતને પવિત્ર કરે છે." "જેની મિત્રતાનું ગાન થાય છે, જેની કથા વેદોમાં અને ગુપ્ત રીતે જ્ઞાનીઓ દ્વારા ગાઈ જાય છે, એ જ એકમાત્ર ભગવાન છે—જગતના આત્મા—જે લીલાથી સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, પણ કદી બંધાઈતો નથી." "જ્યારે રાજાઓ અધર્મથી જીવે છે, ત્યારે એ સાત્વત વંશમાંથી વિવિધ અવતાર ધારણ કરે છે, ધર્મ, દયા, યશ અને શ્રી લઈને, જગતના કલ્યાણ માટે, યુગે-યુગે." "યાદુ વંશ ખરેખર ધન્ય છે! મધુવન પણ પાવન છે, જ્યાં શ્રીના સ્વામી, શ્રેષ્ઠ પુરુષ કૃષ્ણ જન્મે છે અને વિહાર કરે છે. કુશસ્થલી તો સ્વર્ગની કીર્તિને પણ ઓવર કરે છે, કારણ કે ત્યાંના લોકો કૃષ્ણના હસતા, ચિતવનથી યુક્ત મુખને સતત નિહાળી શકે છે." "આ સ્ત્રીઓએ વ્રત, સ્નાન, દાન વગેરેથી કૃષ્ણની પૂજા કરી હશે, તેથી જ કૃષ્ણે તેમનાં હાથ પકડી લગ્ન કર્યું; વૃજની સ્ત્રીઓ તો કૃષ્ણના પ્રેમભર્યા વચનથી સંપૂર્ણપણે લીન થઈ ગઈ." "જે સ્ત્રીઓને કૃષ્ણે સ્વયંવર સમયે પોતાની પરાક્રમથી જીત્યા, અને જે રાજકુમારીઓને કૃષ્ણે ભૌમાસુરને મારી મુક્ત કરી, તે તમામ હજારોમાં કૃષ્ણ પાસે આવી." "આ સ્ત્રીઓએ ભલે સૌમ્યતા અને શુદ્ધતા છોડી દીધી હોય, તોયે તેઓ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ બની ગઈ, કારણ કે તેમનો કમળનેત્રધારી પતિ કદી તેમના ઘર છોડતો નથી, હંમેશાં તેમના હૃદયમાં વસે છે." શહેરની સ્ત્રીઓ આવી વાતો કરી રહી હતી, ત્યારે હરીએ હસતાં ચિતવનથી તેમનાં શબ્દો સ્વીકાર્યા અને આગળ વધ્યા. અજાતશત્રુએ કૃષ્ણના રક્ષણ માટે ચતુર્દળ સેના ગોઠવી, જેથી કોઈ અન્ય વિપત્તિ ન આવે. ત્યારબાદ શૌરીએ દૂરથી આવેલા, વિયોગથી વ્યથિત કૌરવોને પ્રેમપૂર્વક સમજાવ્યા કે હવે પાછા જાઓ, અને પોતાના પ્રિયજનો સાથે પોતાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. કૃષ્ણે કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શૂરસેન, યમુનાના કિનારે વસેલા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય, સારસ્વત પ્રદેશો પાર કર્યા. પછી મરુધન્વા રણ પાર કરીને સૌવીર, આભીર અને પછી આનંદ્ર પ્રદેશ પહોંચ્યા, જ્યાં ભૃગુવંશી પણ સાથે હતા, અને ઘોડા થોડા થાકેલા હતા. દરેક સ્થળે લોકોએ હરીનું યથાયોગ્ય સન્માન કર્યું; સાંજ પડતાં કૃષ્ણ પશુઓની ચરાઈ માટે પશુપાલક પ્રદેશ તરફ પશ્ચિમે વળ્યા. ત્યાં ભગવાનના સેવકો અને સહયોગીઓએ વિનંતી કરી: "હે પરમેશ્વર, અમને વિદાય આપો; ઋષિના આશીર્વાદથી અમને તમારા દર્શન થયા છે." "અમારી વાણી તમારી કથાઓ બોલવામાં, કાન તમારી લીલાઓ સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા કરવા, મન તમારા ચરણોમાં, માથું તમારી સ્મૃતિમાં નમતું રહે; અને આંખો એવા સંતોને નિહાળે, જેઓ તમારા સ્વરૂપ છે." શુકદેવ કહે છે: "જ્યારે બેઉએ કૃષ્ણની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ગોકુલના સ્વામી, દોરથી ઓખળે બંધાયેલા, સ્મિત સાથે દેવતાઓને બોલ્યા:" "ભગવાને કહ્યું: હા, મને આ બધું પહેલા જ મહર્ષિએ જણાવેલું હતું કે ધનથી અંધ થયેલા લોકોના વચનથી તમે પદવિ ગુમાવી અને મારી કૃપા પ્રાપ્ત કરી." "જે લોકો સમદૃષ્ટિ, સદ્ગુણવંત અને સંપૂર્ણપણે મને સમર્પિત છે, તેઓ માટે મને જોવામાં કોઈ બંધન નથી, જેમ કે સૂર્ય માણસની આંખોને બંધાઈતો નથી." "હવે તમે તમારું સ્થાન ગ્રહણ કરો, હે નલકુબેર, કારણ કે જે પરમ ભક્તિ તમે ઇચ્છી હતી, તે હવે તમારા હૃદયમાં ઉત્પન્ન થઈ છે." શુકદેવ કહે છે: "આવી રીતે ભગવાને કહ્યું, પછી બેઉએ ભગવાનની પરિક્રમા કરી, વારંવાર વંદન કર્યું, ઓખળને પ્રણામ કર્યો અને ઉત્તર દિશામાં પોતાના લોક તરફ ગયા." "આ રીતે પરમાત્મા ભક્તિથી જ દર્શન આપે છે; ભક્તિ વિના તો જ્ઞાની પણ તેમને જોઈ શકતા નથી." "કૃષ્ણના જન્મ, ક્રિયા વગેરે પર અન્યના નિયમ લાગુ પડતા નથી; એ બધું માયા દ્વારા માત્ર કર્તૃત્વના ખંડન માટે કહેવાયું છે." "આ બ્રહ્માના કલ્પ તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારની સૃષ્ટિ થાય છે—મૂળ અને ઉપસૃષ્ટિ બંને." "હું હવે સમયનું માપ, કલ્પનું સ્વરૂપ અને પદ્મ કલ્પની વિગત—as પહેલાં—સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો." શૌનકે કહ્યું: "હે સૂતજી, તમે કહ્યું હતું કે વિદુર, શ્રેષ્ઠ ભક્ત, પોતાના પ્રિયજનોને છોડીને પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા પર ગયા." "વિદુર અને કૌશારવ ઋષિ વચ્ચેના સંવાદ આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા પર આધારિત હતા; અથવા તો, જ્યારે પુછાયું, ત્યારે એ મહાન આત્માએ તેમને સાચું જ કહ્યું." "કૃપા કરીને કહો, વિદુરે શું કર્યું, કયા કારણોસર પરિવારમાંથી વિમુખ થયા અને પછી પાછા આવ્યા?" સૂત કહે છે: "રાજા પરિક્ષિતે જે પ્રશ્ન પુછ્યો ત્યારે મહર્ષિએ જે ઉત્તર આપ્યો, તે હવે હું તમને કહું છું—સાવધાન થઈને સાંભળો, કારણ કે તે રાજાના પ્રશ્ન પછી આવે છે.