શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હરિએ હસ્તિનાપુરમાં પોતાના મિત્રોને આનંદ આપવા અને પોતાની પ્રિય બહેનને પ્રસન્ન કરવા માટે કેટલાક મહિના વિતાવ્યા હતા. પછી, જ્યારે વિદાય લેવાની ઘડી આવી, ત્યારે તેમણે સૌના આશીર્વાદ લઈને, તેમને અંકમાં લઈ, વંદન કરીને પોતાનો રથ ચઢ્યો. કેટલાકે તેમને પ્રેમથી અંકમાં લીધા, તો કેટલાકે માન આપ્યો. તે સમયે સુભદ્રા, દ્રૌપદી, કુંતી, વિરાટની પુત્રી, ગાંધી, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, કૃપાચાર્ય અને નકુલ-સહદેવ હાજર હતા. વ્રુકોદર (ભીમ), ધૌમ્ય અને મત્સ્યરાજાની પુત્રી જેવી સ્ત્રીઓ પણ ત્યાં હતી; એ સૌ શ્રીકૃષ્ણના વિયોગને સહન કરી શકતી ન હતી, તેઓ મૂંઝાયેલા અને વ્યાકુળ હતાં. સારા સંગથી દુર્જનોના સંગથી મુક્ત થયેલા વિદ્વાન વ્યક્તિઓ, ભગવાનની સુખદાયક કીર્તિ એકવાર સાંભળ્યા પછી એ સંગ છોડી શકતા નથી. તો પછી પૃથાપુત્રો જેમણે ભગવાનને જોયા, સ્પર્શ્યા, વાત કરી, સાથે સૂઈ, બેઠા અને ભોજન કર્યો—એવા લોકો માટે વિયોગ સહન કરવો કેટલું અઘરું હશે? બધાના હૃદય કૃષ્ણજી તરફ દોડી રહ્યા હતા. તેઓ અનિવાર્ય રીતે કૃષ્ણજીને જોઈ રહ્યા હતા, પ્રેમથી બંધાયેલા, અશ્રુભીની આંખે એમના પાછળ ચાલતા હતા. પરિવારની સ્ત્રીઓ તો પોતાના વહેતા અશ્રુઓ રોકતી હતી—કૃષ્ણજી ઘર છોડે ત્યારે કોઈ અશુભ ન થાય એ વિચારી. શહેરમાં મૃદંગ, શંખ, ભેરી, વીણા, પણવ, ગોમુખ, ધુંધુરી, આણક અને ડુંડુભી જેવા વાદ્યો ગૂંજી ઉઠ્યા. કુરુ કુળની સૌમ્ય સ્ત્રીઓ કૃષ્ણને જોવા આતુર થઈ મહેલો ઉપર ચઢી ગઈ. તેઓએ પ્રેમ અને લજ્જા ભરેલી નજરે પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. ગુડાકેશ (અર્જુન) એ પોતાના પ્રિય મિત્ર માટે મુક્તામણિની માળથી શોભિત સફેદ છત્રી લઈ લીધી. ઉદ્ધવ અને સાત્યકી વિશિષ્ટ ચામર લઈ માધવપતિને પંખા કરી રહ્યા હતા, રસ્તામાં કૃષ્ણજી પર પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ રહી હતી. રસ્તામાં બ્રાહ્મણોનું આશીર્વાદ—ક્યાંક યોગ્ય, ક્યાંક અયોગ્ય—શ્રવણમાં આવતું હતું, એ બધું ગુણાતીત, ગુણધામ ભગવાનને અનુસરીને. રાજધાનીની સ્ત્રીઓના મન શ્રીકૃષ્ણમાં લીન થઈ ગયાં હતાં, તેઓ પરસ્પર એવી વાતો કરતી હતી જે સાંભળનાર સૌને મોહી લેતી. "આજ જે પુરુષ છે, એ જ પ્રાચીન પુરુષ છે, જે સર્વ ગુણોથી પર છે. ગુણોથી પર, અનાદિ, જગતના આત્મા અને સ્વામી, પ્રલયની રાત્રિમાં પોતાની શક્તિમાં લીન રહે છે." એમ તેઓ કહેતી હતી. "પછી એ ભગવાન, પોતાની શક્તિથી પ્રેરિત થઈ, સૃષ્ટિ કરવા ઈચ્છે છે. નામ અને રૂપ આપીને, એ જ શાસ્ત્ર રચના કરે છે." એવા વિચારો પણ સ્ત્રીઓના મનમાં ઉદભવતા. "જે સ્થાન ઋષિઓએ, ઈન્દ્રિય અને પ્રાણ જીત્યા પછી, ભક્તિથી શુદ્ધ થયેલા મનથી દર્શન કર્યું છે, એ જ ભગવાન સર્વ જગતને પવિત્ર કરે છે." "જેની મિત્રતા ગાય છે, જેની કથા વેદોમાં અને ગુપ્ત રીતે જ્ઞાનીજન કહે છે, એ જ જગતના આત્મા, એકમાત્ર સ્વામી છે—જે રમત-રમતમાં સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, પણ એમાં ક્યારેય બંધાયાં નથી." "જ્યારે પાપી રાજા અધર્મથી રાજ કરે છે, ત્યારે એ ભગવાન સાત્વત કુળમાં જન્મ લઈને, ધન્યતા, સત્ય, દયા અને યશ લઈને, યુગે-યુગે જગતના કલ્યાણ માટે અવતાર લે છે." "યદુકુળ તો કેટલું ધન્ય છે! મધુવન કેટલું પાવન છે, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ જન્મે છે અને વિહાર કરે છે." એમ સૌ સ્ત્રીઓ કહેતી. "કુશસ્થલી (દ્વારકા) તો સ્વર્ગની પણ યશને ઝાંખી પાડે છે. એની ધરતી ધન્ય છે, કારણ કે ત્યાંના લોકો સતત પોતાના સ્વામીના સ્મિતભર્યા, કૃપાદ્રષ્ટિથી યુક્ત ચહેરાનું દર્શન કરે છે." "આ સ્ત્રીઓએ કેટલાં વ્રત, સ્નાન, દાન વગેરે કરીને ભગવાનને પતિરૂપે મેળવ્યા છે! વ્રજની ગોપીઓ તો કૃષ્ણજીના પ્રેમભર્યા વચનોનું અમૃત પી પી ને એમા લીન થઈ ગઈ છે." "જે સ્ત્રીઓને કૃષ્ણજીએ પોતાના પરાક્રમથી સ્વયંવરમા જીત્યા, જેમણે શિશુપાલ જેવા મહારથીઓને હરાવ્યા, અને જે રાજકુમારીઓને પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ જેવા પુત્રો દ્વારા ભૌમાસુરને મારી મુક્ત કરી, એ તમામ હજારો કન્યાઓને તેમણે પતિરૂપે સ્વીકારી." "આ સ્ત્રીઓએ ભલે સૌમ્યતા અને લજ્જા છોડીને કૃષ્ણજીને પ્રાપ્ત કર્યા, પણ તેઓ સર્વોત્તમ સ્ત્રી બની ગઈ છે, કેમ કે તેમનો કમળનેત્રો પતિ ક્યારેય તેમના ઘર છોડતો નથી, હંમેશા હૃદયમાં વસે છે." જ્યારે રાજધાનીની સ્ત્રીઓ આવી વાતો કરી રહી હતી, ત્યારે શ્રીહરિએ સ્મિતભરી નજરથી તેમને માન આપ્યો અને આગળ વધ્યા. અજાતશત્રુએ (યુધિષ્ઠિરે) કૃષ્ણજીની સલામતી માટે ચારે પ્રકારની સેના મોકલી, કોઈ દુશ્મનથી તેમને નુકસાન ન થાય એ માટે રક્ષા ગોઠવી. પછી શૌરીએ (કૃષ્ણજી) દૂરથી આવેલા, વિયોગથી દુઃખી થયેલા કૌરવોને પ્રેમથી સમજાવીને પાછા મોકલ્યા અને પોતાના પ્રિયજનો સાથે પોતાના શહેર તરફ રવાના થયા. માર્ગમાં તેમણે કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શુરસેન, યમુનાના કિનારે વસેલા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય, સારસ્વત પ્રદેશો પાર કર્યા. પછી મરુધન્વા રણ, સૌવીર, આभीर પ્રદેશો પસાર કર્યા અને ભર્ગવ સાથે અનર્ત પ્રદેશ પહોંચ્યા, જ્યાં તેમના ઘોડા થોડા થાકેલા હતા. દરેક સ્થળે તેમને સ્થાનિક લોકોએ યથાયોગ્ય સન્માન આપ્યું. સાંજે તેઓ પશુચારા માટે પશુઓના પ્રદેશ તરફ પશ્ચિમ દિશામાં વળ્યા. ત્યાં લોકોએ વિનંતી કરી: "હે પરમેશ્વર! અમને વિદાય આપો. મહર્ષિની કૃપાથી અમને તમારા દર્શન મળ્યા છે." "અમારી વાણી તમારી કીર્તિ ગાવામાં, કાન તમારી કથા સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા માટે, મન તમારા ચરણોમાં, માથું તમારે સ્મરણમાં વંદન કરવા, અને આંખો તમારા સ્વરૂપધારી ભક્તોને જોવા માટે વપરાય—એવી કૃપા કરો." શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે એ બે જણ (નળકુવર અને મનિગ્રિવ) ભગવાનની સ્તુતિ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દમયંતીથી બંધાયેલા ગોકુલનાથ શ્રીકૃષ્ણે સ્મિત સાથે દેવતાઓને કહ્યું: "મને તો પહેલેથી જ મહર્ષિએ જણાવેલું હતું કે, ધનના અભિમાનથી અંધ થયેલા લોકોના વચનોથી તમે પદચ્યૂત થયા અને મારી કૃપા પ્રાપ્ત કરી." "જે લોકો સમદૃષ્ટિ, સદ્ગુણવાળા અને મારી ભક્તિમાં લીન છે, તેમને મારું દર્શન બંધનરૂપ નથી—જેમ سورجના દર્શનથી આંખને બંધન નથી." "હવે, હે નળકુવર, તમે તમારા લોકમાં જાઓ. જે પરમ ભક્તિ તમે ઇચ્છી હતી, એ હવે તમારા હૃદયમાં આવી ગઈ છે." શુકદેવજી કહે છે: એમ કહી, એ બંને ભગવાનની પરિkrama કરી, વારંવાર વંદન કરીને, દમયંતીથી વિદાય લઈ, ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા. આ રીતે પરમેશ્વર ભક્તિથી જ દર્શન આપતા છે; ભક્તિ વિના તો વિદ્વાન પણ તેમને જોઈ શકતા નથી. તેમના જન્મ, ક્રિયા વગેરે પરપૃથ્વીજનની જેમ નિયમિત નથી; એ તો માયા દ્વારા એમ કહેવાય છે, જેથી કર્તાપણાની કલ્પનાને દૂર કરી શકાય. આ બ્રહ્મા નો કલ્પ કહેવાય છે, જેમાં વિવિધ ભેદો છે; એમાં સર્જનનું સામાન્ય અને વિશિષ્ટ ક્રમ વર્ણવાયું છે.