શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આ મનોહર ઉપવનોમાં, દિવ્ય વૃક્ષો ફૂલ્યા-ફાલ્યા હતાં, જ્યાં જોડે જોડે પક્ષીઓ કલરવ કરતા અને મધમસ્ત માખીઓ મધુર ગાન ગાતા હતાં. ત્યાં સુંદર તળાવો હતાં, જેના ઘાટો લાપિસ લાઝુલીના પથ્થરોના બનેલા હતાં. આ તળાવોમાં કમળ, કુમુદ અને જળકુમુદના ફૂલોથી સજ્જ હતાં, અને હંસ, બગલા તથા ચક્રવાક જેવા પક્ષીઓ તેની આસપાસ વિહાર કરતા હતાં. એવામાં રાજા ઉત્તાનપાદ, જે મહાન રાજર્ષિ હતા, જ્યારે પોતાના પુત્રની અદભુત મહિમા સાંભળી અને જોઈ, ત્યારે તેઓ પરમ આશ્ચર્યમાં ભરાઈ ગયા. પોતાનો પુત્ર ધ્રુવ, જે હવે યુવાન થયો હતો, પ્રજાના હિતમાં પ્રિય હતો અને મંત્રીઓ દ્વારા પણ માન્ય હતો, તેને રાજાએ પૃથ્વીનો અધિપતિ બનાવી દીધો. પોતાની વૃદ્ધાવસ્થાનું ભાન થતા, રાજા ઉત્તાનપાદે વૈરાગ્ય અપનાવ્યું અને આત્મમાર્ગનું ચિંતન કરતા જંગલ તરફ ગમન કર્યું. આપણે હવે અન્ય પ્રસંગ તરફ આગળ વધીએ છીએ. શૌનક મुनિએ પૂછ્યું: “હે ધર્મશ્રેષ્ઠ, જ્યારે યુધિષ્ઠિરે પોતાના રાજ્ય અને ધન પર લોભ રાખનારા શત્રુઓને સંહાર્યા અને પોતાના ભાઈઓ સાથે સુખપૂર્વક જીવન વિતાવવાનું સુનિશ્ચિત કર્યું, ત્યારબાદ તેમણે શું કર્યું? તેઓ કઈ રીતે આગળ વધ્યા?” સૂતજી કહે છે: ભગવાન હરિ, જેણે સમગ્ર જગતનું સર્જન કર્યું છે, તેમણે કુરુ વંશને, જે પોતાનાં જ વંશજોની આગમાં વિનાશ પામ્યો હતો, ફરીથી સ્થાપિત કર્યો. તેમણે યુધિષ્ઠિરને પોતાના રાજ્યમાં સ્થાપિત કર્યા અને તેમના હૃદયમાં આનંદ અનુભવ્યો. ભીષ્મ અને અચ્યૂતના ઉપદેશો સાંભળ્યા પછી, સાચા જ્ઞાનથી યુધિષ્ઠિરના તમામ સંશયો દૂર થઈ ગયા. તેઓ પોતાના અજય ભાઈઓ સાથે, ઈન્દ્ર જેવો પૃથ્વી પર શાસન કરવા લાગ્યા. તેમના રાજ્યમાં વાદળો મનગમતો વરસાદ વરસાવતા, ધરતી મનચાહા ફળો આપતી અને ગાયો આનંદથી ગામોને દુધથી ભીંજવી દેતી. નદીઓ, સાગરો, પર્વતો, વનો અને તમામ ઔષધિઓ પણ મનગમતા ફળો આપતા. રાજા યુધિષ્ઠિરના સમયમાં જીવાતો પર કોઈ દુઃખ, રોગ કે અવ્યવસ્થા—કે તે ભૌતિક, દૈવિક કે આધ્યાત્મિક હોય—ક્યારેય આવી નહીં. તે સમયે હરિ ભગવાન, પોતાના મિત્રોને આનંદ આપવા અને પોતાની પ્રિય બહેનને પ્રસન્ન કરવા માટે, કેટલાય મહિના સુધી હસ્તિનાપુરમાં રહ્યા. પછી, વિદાય લેતાં અને સૌની અનુમતિ મેળવીને, તેમણે સૌને અંકમાં લીધા, વંદન કર્યું અને પોતાના રથ પર આરૂઢ થયા. તેમને કેટલાકે અંકમાં લીધા અને સન્માન આપ્યું. ત્યાં સુભદ્રા, દ્રૌપદી, કુંતી, વિરાટની પુત્રી, ગાંધારી, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, કૃપાચાર્ય અને નકુલ-સહદેવ જેવા જડવા હાજર હતા. વૃકોદર, ધૌમ્ય અને મચ્છરાજાની પુત્રી જેવી સ્ત્રીઓ, શ્રીકૃષ્ણથી વિયોગ સહન કરી શકી નહીં અને વિખુટાઈ ગઈ હતી. સત્સંગથી દુષ્ટ સંગતિથી મુક્ત થનાર વિદ્વાન, એકવાર ભગવાનની મધુર કીર્તિ સાંભળે પછી તેને છોડી શકતો નથી. પૃથાપુત્રો, જેમના મન કેશવમાં સ્થિર થઈ ગયા હતા, તેઓ કેવી રીતે વિયોગ સહન કરી શક્યા હોય? તેઓએ તો ભગવાન સાથે મળ્યા, વાત કરી, સાથે બેઠા, સૂયા અને ભોજન કર્યો હતો! તેઓના હૃદય શ્રીકૃષ્ણ તરફ દોડી રહ્યા હતા, અને તેઓ અવિરત આંખે તેમને જોઈને, પ્રેમથી બંધાઈને, અહીં-અહીં ફરતા હતા. કૌરવ પરિવારની સ્ત્રીઓ, દેવકીપુત્રના વિયોગમાં વ્યાકુળ થઈને, પોતાના વલોણા અટકાવતી હતી—'હે ભગવાન, તેમના જતા કોઈ અનિષ્ટ ન થાય' એવી ભાવનાથી. મૃદંગ, શંખ, ભેરી, વીણા, પણવ, ગોમુખ, ઢુંઢુરી, આનક, ઘંટડી અને દુન્દુભી જેવા વાદ્યોનો ગુંજન થતો હતો. કુરુ વંશની મહાન સ્ત્રીઓ, કૃષ્ણને જોવા આતુર થઈ, મહેલો પર ચડીને તેમને પુષ્પવર્ષા કરી રહી હતી; તેમની આંખોમાં પ્રેમ અને લજ્જા ઝળહળતી હતી. ગુડાકેશ, જે શ્રીકૃષ્ણના પ્રિયમિત્ર હતા, તેમણે મુક્તામણિના હારથી શોભિત સફેદ છત્ર ધારણ કર્યો. ઉદ્ધવ અને સાત્યકી, અદ્ભુત ચામર લઈને, માર્ગ પર પુષ્પવર્ષા થતી વખતે, મધુપતિ શ્રીકૃષ્ણને પંખા વાળતા હતા. અહીં-અહીં, દ્વિજાતિઓ દ્વારા શ્રીકૃષ્ણને શુભ આશીર્વાદ આપવામાં આવતા—કેટલાક યોગ્ય અને કેટલાક અયોગ્ય—કારણ કે તેઓ ગુણાતીત હોવા છતાં ગુણધર્મનું સ્વરૂપ છે. કૌરવ રાજાની નગરીની સ્ત્રીઓમાં પરસ્પર સંવાદ થતો, જે સાંભળનાર દરેકને મોહી લેતો; કેમ કે તેમનું મન પણ શ્રીકૃષ્ણમાં લીન હતું. તેઓ કહેતા—'આ પુરુષ તો પ્રાચીન પુરુષ છે, જે ગુણોથી પેહલા, સ્વયં અવિભાજ્ય રૂપે, જગતના આત્મા અને ઈશ્વર રૂપે, પ્રલયની રાત્રિમાં પોતાની શક્તિમાં શયન કરે છે. પછી, પોતાની શક્તિથી, જીવશક્તિ સાથે, સર્જન કરવાની ઈચ્છા થાય છે; નામરૂપ વિનાના આત્માને નામ અને રૂપ આપવાનું ઇચ્છે છે; તે જ શાસ્ત્ર રચનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે. જે ધામ મહર્ષિઓ, પોતાના ઇન્દ્રિયો અને વાયુને જીત્યા પછી, ભક્તિથી શુદ્ધ થયેલા મનથી દર્શન કરે છે, એ ધામ તો ખરેખર જગતને પવિત્ર કરવા યોગ્ય છે. જેના મિત્રત્વની કીર્તિ ગાઈ જાય છે, જેના પવિત્ર ચરિત્રો વેદોમાં અને ગુપ્ત રીતે ગુહ્યજ્ઞાની દ્વારા કહેવાય છે, એજ એકમાત્ર ભગવાન, સમગ્ર જગતના આત્મા છે, જે લીલા દ્વારા સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, છતાં તેમાં આસક્ત નથી. જ્યારે અયોગ્ય રાજાઓ અધર્મથી શાસન કરે છે, ત્યારે સાત્વત વંશમાંથી ભગવાન ધર્મ, દયા, યશ અને શ્રીથી સંપન્ન અવતાર ધારણ કરે છે અને યુગે-યુગે જગતના કલ્યાણ માટે અવતરે છે. યદુવંશ ખરેખર ધન્ય છે, અને મધુવન પણ પવિત્ર છે, જ્યાં શ્રીના સ્વામી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જન્મ અને વિહારથી તેને પાવન કર્યો છે. કુશસ્થલી નગરી, જે સ્વર્ગની પણ કીર્તિને છાંયે છે અને પૃથ્વીને પાવન કરે છે, તે પણ ધન્ય છે, કારણ કે ત્યાંના લોકો સતત પોતાના સ્વામીના હસતાં, ચમકતા મુખને નિહાળી શકે છે. આ સ્ત્રીઓએ અવ્રત, તીર્થસ્નાન, દાન વગેરે ઉપાયોથી ભગવાનને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યા છે; અને વ્રજની સ્ત્રીઓ તો તેમના પ્રેમમય વચનોનું અમૃત પી પી ને ભગવાનમાં એકરૂપ થઈ ગઈ છે. જેઓને શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પરાક્રમથી સ્વયંવરમાં જીત્યા, જેમણે શિશુપાલ જેવા શક્તિશાળી રાજાઓને હરાવ્યા, અને જેમને પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ વગેરે રાજકુમારોની પુત્રીઓ તરીકે ભૌમાસુરને સંહાર કરીને મુક્ત કરી, એ અનેક રાજકુમારીઓ પણ તેમની પત્ની બની. આ સ્ત્રીઓએ ભલે શાસ્ત્રોક્ત આચાર અને પવિત્રતા છોડીને શ્રીકૃષ્ણને પતિ રૂપે સ્વીકારી, તેમ છતાં તેઓ સર્વોત્તમ સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત કરી છે, કારણ કે તેમને પોતાના કમળનેત્ર પતિએ ક્યારેય વિમુખ કર્યા નથી; તેઓના હૃદયમાં સતત શ્રીકૃષ્ણનું વાસ છે. જ્યારે નગરીની સ્ત્રીઓ આ રીતે વાતો કરતી હતી, ત્યારે હરિએ હસતાં દૃષ્ટિથી તેમને અભિવાદન કર્યું અને આગળ વધ્યા. અજાતશત્રુ યુધિષ્ઠિરે, શ્રીકૃષ્ણ સામે કોઈ વિપત્તિ ન આવે તે માટે, પોતાના ચતુર્વિધ સેનાથી તેમની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરી. પછી શૌરી શ્રીકૃષ્ણે, દૂરથી આવેલા અને વિયોગથી વ્યાકુળ થયેલા કૌરવોને પ્રેમથી સમજાવ્યા અને પોતાના પ્રિયજનો સાથે પોતાની નગરી તરફ રવાના થયા. તેઓ કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શુરસેન, યમુનાકાંઠા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય અને સારસ્વત દેશમાંથી પસાર થયા. પછી તેઓ મરુધન્વા રણ પાર કરી, સૌવીર અને આભીર દેશોમાં ગયા, અને પછી ભાર્ગવ સાથે અનર્ત દેશમાં પહોંચ્યા; ત્યારે તેમના ઘોડાઓ થોડા થાકેલા હતા.