શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પવિત્ર તીર્થસ્થળોમાં પણ આજે એવા ભયાનક અને અતિશય પાપી, નાસ્તિક અને નરકગામી લોકો રહે છે, જેમણે અનેક દુષ્કર્મો કર્યા છે—પણ તીર્થનું સાચું તત્વ હવે ત્યાંથી વિદાય લઈ ચૂક્યું છે. એ જ રીતે, જેમના મનમાં મહાન કામના, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણા ઉગ્ર છે, એવા લોકો પણ તપસ્યા કરે છે, પણ એ તપસ્યાનો સાચો સાર ગુમાઈ ગયો છે. મનના પરાજય, લોભ, કપટ અને અપવાદવાદી વલણને લીધે, કે ફક્ત શાસ્ત્રપઠનથી, ધ્યાન અને યોગનું ફળ પણ ગુમાઈ જાય છે. વિદ્વાનો પોતાનાં પત્ની સાથે મહીસરખા આનંદ માણે છે અને પુત્રોત્પત્તિમાં તો કુશળ છે, પણ મુક્તિ મેળવવામાં નિપુણ નથી. વાસ્તવિક વૈષ્ણવત્વ ક્યાંય જોવા મળતું નથી—even પરંપરાના મુખ્યગણમાં પણ નહિ—અને તેથી સર્વત્ર તત્વજ્ઞાન નષ્ટ થયું છે. પણ આ તો કળિયુગનું સ્વરૂપ છે; આમાં કોણને દોષી ઠેરવશો? એટલે જ કમળને આંખ ધરાવતાં ભગવાન નજીક ઊભા રહી સહન કરે છે. સૂતજી કહે છે: આ વચનો સાંભળીને સૌ આશ્ચર્યથી ભરી ઉઠ્યા. ત્યારે ભક્તિએ ફરી શૌનકજીને સંબોધીને કહ્યું: “હે દેવમૂર્તિ ઋષિ, તમે ખરેખર ધન્ય છો—મારા પુણ્યથી અહીં આવ્યા છો. પૃથ્વી પર સત્પુરૂષોના દર્શનથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.” ભક્તિએ વિજયઘોષ કર્યો: “જય હો તેને, જેના શરીરથી માયા ઉભી થાય છે અને જે એક શબ્દથી સર્વ વાણી સર્જે છે! તેની કૃપાથી ધ્રુવે ચિરસ્થાયી સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. હું બ્રહ્માના પુત્ર, સર્વમંગલના ધારકને વંદન કરું છું.” બીજું અધ્યાય શરૂ થાય છે—શ્રીમદ્ ભાગવતની મહિમા અને ભક્તિના દુઃખ નિવારણ માટે નારદજીનું પ્રયત્ન. નારદજી કહે છે: “બાળિકા, તું વ્યર્થ દુઃખી કેમ છે? શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોનું સ્મરણ કર—તારું દુઃખ દૂર થઈ જશે.” એ જ શ્રીકૃષ્ણે દ્રૌપદીનું કૌરવોની વિપત્તિમાં રક્ષણ કર્યું અને ગોપીઓનું પણ પાલન કર્યું—પણ હવે એ કૃષ્ણ ક્યાં છે? છતાં, હે ભક્તિ, તું તો તેને જીવનથી પણ વધુ પ્રિય છે. તું બોલે છે ત્યારે ભગવાન નીચા ઘરમાં પણ આવે છે. પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી મોક્ષ મળે છે, પણ કળિયુગમાં માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મ સાથે એકતા મળે છે. એમ નક્કી કરીને, ચૈતન્યસ્વરૂપે ભગવાને તારી સર્જના કરી—તુજમાં પરમ આનંદનું રૂપ, કૃષ્ણપ્રિય ભક્તિ! કમળમુદ્રા જોડીને તું પૂછ્યું, “હું શું કરું?” તો કૃષ્ણે કહ્યું: “મારા ભક્તોને પોષણ કર.” તું એ આજ્ઞા સ્વીકારી, અને હરિ પ્રસન્ન થયા. તેમણે મુક્તિને તારી દાસી બનાવી, અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યને તારા પુત્ર તરીકે આપ્યા. વૈકુંઠમાં તું તારા મૂળરૂપે પોષણ કરે છે, અને પૃથ્વી પર ભક્તોના પોષણ માટે તું છાયારૂપે અવતરે છે. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી આનંદપૂર્વક રહી. કળીયુગમાં મુક્તિ અપવાદવાદથી નષ્ટ થઈ ગઈ અને તારી આજ્ઞાથી તરત વૈકુંઠે પાછી ગઈ. મુક્તિ અહીં ક્યારેક આવે, ક્યારેક જાય—as તારે યાદ આવે, અને જ્ઞાન-વૈરાગ્ય તારા પુત્ર તરીકે તારી બાજુએ રહે છે. પણ અવગણનાથી કળીયુગમાં તારા બંને પુત્ર વૃદ્ધ અને નિર્જીવ થઈ ગયા છે; છતાં, ચિંતિત ન થા—હું ઉપાય વિચારું છું. હે સુન્દરી, કળીયુગ જેવું બીજું કોઈ યુગ નથી; એ યુગમાં હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક મનુષ્યમાં સ્થાપિત કરીશ. બીજા કાર્યોને છોડી, મહોત્સવોને પ્રાધાન્ય આપી, હું ત્યારે હરિની સેવા કરતો નહિ, કે તને જગતમાં વ્યાપિત કરતો નહિ. છતાં, જે જીવ તારા સંગે કળીયુગમાં રહે—even પાપી હોય—એ નિર્ભય થઈ કૃષ્ણમંદિરમાં જાય છે. જેનાં હૃદયમાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ છે, એવા ભક્તોને અશુદ્ધ પ્રાણી સપનાંમાં પણ નુકસાન નથી કરી શકતા. ભૂત, પ્રેત, પિશાચ કે અસુર પણ ભક્તિથી ભરાયેલા મનને સ્પર્શથી પણ જીતી શકતા નથી. ન તપથી, ન વેદોથી, ન જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ મળે છે—માત્ર ભક્તિથી; એનું સૌથી મોટું સાક્ષી ગોપીઓ છે. હજારો જન્મ પછી ભક્તિપ્રેમ જાગે છે, પણ કળીયુગમાં તો ભક્તિથી કૃષ્ણ તારા સમક્ષ ઊભા રહે છે. જે ભક્તિના વિરોધી છે, એ ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; એક વખત દુર્વાસા ઋષિએ ભક્તિને અપમાન આપ્યું, તો તેમને દુઃખ ભોગવવું પડ્યું હતું. હવે પૂરતું થયું—વ્રત, તીર્થ, યોગ, યજ્ઞ, જ્ઞાનચર્ચા—માત્ર ભક્તિથી જ મુક્તિ મળે છે. સૂતજી કહે છે: નારદે જે રીતે ભક્તિના તત્વનું નિર્ધારણ કર્યું, તે સાંભળી ભક્તિ સુમંગલરૂપે નારદને સંબોધી બોલી: “હે નારદ, તું કેટલો ધન્ય છે! તારી મને અવિચલ પ્રીતિ છે. હું ક્યારેય તને છોડતી નથી; સદા તારા હૃદયમાં રહીશ.” “હે દયાળુ મુનિ, તારા દ્વારા મારો દુઃખ ક્ષણે ક્ષણે નાશ પામ્યો. મારા બંને પુત્ર અજાગૃત છે—તેથી, તેમને જાગૃત કર, જાગૃત કર.” સૂતજી કહે છે: એના વચનો સાંભળી નારદજી દયાથી ભરાઈ ગયા અને બંને પુત્રોને ઉંગળીથી સ્પર્શ કરીને જગાડવા લાગ્યા. પોતાના મોઢું તેમના કાન પાસે લઈ જઈ, જોરથી બોલ્યા: “હે જ્ઞાન, જલ્દી જાગ! હે વૈરાગ્ય, જાગ!” વારંવાર વેદ, વેદાંત અને ગીતા પાઠ કરીને તેમને જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ભારે પ્રયત્નથી કોઈક રીતે તેઓ ઊઠ્યા. બંનેએ આંખ ખોલી શકી નહિ—જડબડાવા લાગ્યા, બગલાની જેમ નિર્વળ, શરીર સૂકાઈ, વાળ ધૂસરી, સુકાઈ ગયેલા લાકડાં જેવી હાલત. એ બંનેને ભૂખથી કાંપતા અને ફરી ઊંઘમાં તલ્લીન જોઈ, મુનિ વિચારમાં પડી ગયા—હવે શું કરવું? “આવી ઊંઘ કેમ આવે છે? આવું વૃદ્ધાપન કેમ?” એમ વિચારતા ભૃગુવંશી મુનિએ ગોવિંદનું સ્મરણ કર્યું. એ જ સમયે, આકાશમાંથી વાણી પ્રગટાઈ: “હે મુનિ, દુઃખી ન થા. તારો પ્રયત્ન નિષ્ફળ જશે નહીં; નિશ્ચયે ફળ આપશે.