શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કથાના આરંભે, બ્રાહ્મણો દ્વારા ભાગવતની શિક્ષા દરેક ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવામાં આવી હતી, પણ ફી મેળવવાની લાલચને કારણે ભાગવત કથાનો સાર ખોવાઈ ગયો હતો. એ જ રીતે, જેઓ અત્યંત ભયાનક અને અતિશય પાપકર્મો કરે છે, એવા નાસ્તિક અને નરકગામી લોકો પણ પવિત્ર સ્થળોએ રહે છે, પણ પવિત્રતાનો સાચો અર્થ ત્યાંથી વિલીન થઈ ગયો છે. મનમાં મહાન કામ, ક્રોધ, લાલચ અને તરસથી વ્યાકુળ થયેલા લોકો તપસ્યા તો કરે છે, પણ તપસ્યાનો સાચો સાર પણ ગુમ થયો છે. લાલચ, કપટ, પથભ્રષ્ટતા અને માત્ર શાસ્ત્રપઠન દ્વારા મનની હાર થાય છે અને ધ્યાન-યોગના ફળ પણ ગુમ થઈ જાય છે. પંડિતો પોતાના પત્ની સાથે મહીસરખા આનંદ માણે છે, પુત્રપ્રાપ્તિમાં કુશળ છે, પણ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવામાં અસમર્થ છે. વાસ્તવિક વૈષ્ણવત્વ તો પરંપરાના નેતાઓમાં પણ ક્યાંય જોવા મળતું નથી, તેથી સર્વત્ર સત્યનો સાર નષ્ટ થઈ ગયો છે. પણ આ તો કલીયુગનું સ્વભાવ છે—કોઈને દોષ આપી શકાય નહીં. તેથી, કમળનેત્ર ભગવાન સહન કરે છે અને નજીકમાં જ ઊભા રહે છે. સુતજી કહે છે કે આવા વર્તમાનની વાત સાંભળી, બધા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. ત્યારે ભક્તિદેવી ફરી બોલી: “હે શૌનક, આ પણ સાંભળો.” ભક્તિદેવી કહે છે: “હે દેવમુનિ, તમે ધન્ય છો, કારણ કે મારા પુણ્યથી તમે અહીં આવ્યા છો. ધર્માત્માઓના દર્શનથી આ દુનિયામાં સર્વસિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જય હો, જય હો, જેમના શરીરથી માયાનું સર્જન થાય છે અને એક જ વાણીથી સર્વ વાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે! તેમના કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત અવસ્થાની પ્રાપ્તિ કરી. હું બ્રહ્માના પુત્ર, સર્વમંગલના પાત્રને વંદન કરું છું.” આ પછી, ભાગવત મહાત્મ્યના બીજા અધ્યાયની શરૂઆત થાય છે. નારદજી, ભક્તિદેવીના દુઃખ દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે છે. નારદજી કહે છે: “બાળિકા, તું વ્યર્થ શોકમાં કેમ પીડાઈ રહી છે? શ્રીકૃષ્ણના કમલચરણોનું સ્મરણ કર, તારો શોક દૂર થઈ જશે. એ જ કૃષ્ણ કૌરવોના ઉપદ્રવથી દ્રૌપદીનું રક્ષણ કરનાર અને ગોપીઓનું રક્ષણ કરનાર છે; હવે એ કૃષ્ણ ક્યાં છે?” “પણ, ભક્તિ, તું તો કૃષ્ણને જીવનથી પણ વધુ પ્રિય છે. તું બોલાવે ત્યારે ભગવાન નીચલોકના ઘરમાં પણ આવે છે. પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી મોક્ષ મળે છે, પણ કલીયુગમાં તો માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય છે.” “એ રીતે, ચૈતન્ય સ્વરૂપે પરમાત્માએ તને, કૃષ્ણપ્રિય પરમ આનંદરૂપ સુંદર સ્વરૂપમાં સર્જી. તું હાથે જોડીને પૂછ્યું: ‘હું શું કરું?’ ત્યારે કૃષ્ણે કહ્યું: ‘મારા ભક્તોને પોષણ કર.’ તું એ આજ્ઞા સ્વીકારી અને હરિ પ્રસન્ન થયા; તેમણે મુક્તિને તારો દાસી બનાવી અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યને તારા પુત્ર કર્યા.” “વૈકુંઠમાં તું તારા સ્વરૂપે પોષણ કરે છે, અને પૃથ્વી પર ભક્તોના પોષણ માટે તું છાયારૂપે અવતરે છે. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી આનંદથી રહી. પણ કલીયુગમાં પખંડથી મુક્તિ વિનાશ પામી અને તારા આદેશે વહેલી વેળા વૈકુંઠ પરત ગઈ.” “મુક્તિ અહીં આવતી-જતી રહે છે, અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યને તું તારા બાજુએ જ સુરક્ષિત રાખે છે. પણ અવગણનાથી કલીયુગમાં તારા બે પુત્ર વૃદ્ધ અને નિર્વળ બની ગયા છે; તું ચિંતિત ન થા—હું ઉપાય વિચારું છું. હે સુંદર, કલીયુગ જેવું યુગ બીજું નથી; એ યુગમાં હું તને દરેક ઘરમાં, સર્વ લોકોમાં સ્થાપિત કરીશ.” “બીજા કર્મો છોડીને અને મહોત્સવોને પ્રાધાન્ય આપી, એ સમયે હું હરિની સેવા નહિ કરું, ન તો તને વિશ્વમાં વ્યાપિત કરીશ. પણ જે જીવ તારી સાથે કલીયુગમાં છે—even if sinful—they will go fearlessly to Krishna’s temple. જેમના હૃદયમાં હંમેશા પ્રેમરૂપ ભક્તિ વસે છે, એવા ભક્તોને અપવિત્ર પ્રાણીઓ સપનામાં પણ હાનિ કરી શકતા નથી.” “ભૂત-પ્રેત-પિશાચ કે અસુરો પણ ભક્તિથી યુક્ત મનવાળા લોકોને સ્પર્શથી પણ હરાવી શકતા નથી. તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ પ્રાપ્ત થતા નથી—માત્ર ભક્તિથી જ થાય છે; તેનું પ્રમાણ ગોપીઓ છે. હજારો મનુષ્ય જન્મ પછી ભક્તિપ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે; પણ કલીયુગમાં તો માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ સામે ઊભા થાય છે.” “જે લોકો ભક્તિના વિરોધી છે, તેઓ ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; એક વખત દુર્વાસા ઋષિએ ભક્તિને અપમાન આપ્યું ત્યારે તેમને દુઃખ સહન કરવું પડ્યું. હવે પૂરતું છે—વ્રતો, યાત્રાઓ, યોગો, યજ્ઞો અને જ્ઞાનચર્ચાઓથી—માત્ર ભક્તિથી જ મોક્ષ મળે છે.” સૂતજી કહે છે: નારદજી દ્વારા પોતાનો સાચો સ્વરૂપ જાણી, સર્વમંગલમય ભક્તિદેવી નારદજીને બોલી: “હે નારદ, ધન્ય છો! તમારું મારા પ્રત્યેનું પ્રેમ અડગ છે. હું ક્યારેય તમને છોડિશ નહિ, હંમેશા તમારા હૃદયમાં રહીશ. હે દયાળુ મુનિ, તમારી કૃપાથી મારો દુઃખ ક્ષણમાં દૂર થઈ ગયો. મારા બે પુત્ર જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય અચેતન છે—તેથી, તેમને જાગૃત કરો, જાગૃત કરો.” સૂતજી કહે છે: ભક્તિદેવીના આ વચન સાંભળી, નારદજી દયાથી ભરાઈ ગયા અને બંને પુત્રોને જાગૃત કરવા લાગ્યા—તેમના અંગો સ્પર્શી, કાન પાસે મોઢું રાખીને ઉંચે બોલ્યા: “હે જ્ઞાન, જલ્દી જાગ! હે વૈરાગ્ય, જાગ!” પછી વેદ, વેદાંત અને ગીતા વારંવાર ઉચ્ચારીને તેમને જાગૃત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ઘણાં પ્રયત્ન પછી, બંને કઈ રીતેક ઊભા તો થયા, પણ આંખો ખોલી શક્યા નહીં, થાકેલા, વૃદ્ધ, ધૂસરી કાયાવાળા, સૂકા લાકડાની જેમ નિર્વળ હતા. બંને ભૂખથી દુર્બળ, ફરી ઊંઘમાં તત્પર જોઈ, નારદજી વિચારમાં પડી ગયા—હવે શું કરવું? આહ, આ ઊંઘ કેમ આવે છે? આવું વૃદ્ધાપન કેમ આવે છે? આમ વિચારતાં, ભારગવ નારદજીએ શ્રીગોવિંદનું સ્મરણ કરવાનું આરંભ્યું.