શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે રાજન, ભગવાનની ઇચ્છા શું છે તે કોઈ જ જાણી શકતો નથી—even those who are great seekers and wise men, they too become bewildered by His ways. તેથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ બધું પ્રારબ્ધનું આયોજન છે—તમે હવે અનાથ પ્રજાને રક્ષવા માટે રાજા તરીકે પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવો. આજે તમારી સામે જે ઉભા છે, એ સ્વયં ભગવાન નારાયણ છે. તેઓ વૃષ્ણિવંશમાં માનવીરૂપે રહેલા છે અને પોતાની માયાથી આખી દુનિયાને મોહમાં મૂકે છે. ભગવાન શિવ, દેવર્ષિ નારદ અને ભગવાન કપિલ—માત્ર એ જ તેમની ગુપ્ત શક્તિઓને જાણે છે, બીજું કોઈ નહીં. જેણે તમે તમારા માતૃસગા, પ્રિય મિત્ર, શ્રેષ્ઠ સુહૃદ, મંત્રી, દૂત અને સારથી તરીકે માન્યા—એ તો સર્વના આત્મા, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવનાર, અદ્વિતીય અને નિર્ગૂણ છે. તેઓ જે લોકમનમાં ભેદ ઉભા કરે છે, તેમાં તેમને ક્યારેય કોઈ દોષ લાગતો નથી. પણ જુઓ તો, એકનિષ્ઠ ભક્તિવાળાઓ પર તેમનો દયાભાવ કેટલો અદ્ભુત છે! આજે હું પ્રાણ છોડું છું ત્યારે સ્વયં કૃષ્ણ મારા સામે ઉપસ્થિત છે. જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મન અને વાણીથી તેમનું સ્મરણ કરે છે, તે મૃત્યુ સમયે સર્વ કામનાઓ અને કર્મોથી મુક્ત થઈ જાય છે. એવા ભગવાન, દેવોના દેવ, ચતુર્ભુજ, હસતાં મુખ, લાલચટાક આંખો, કમળ જેવા તેજસ્વી ચહેરાવાળા, પીળાં વસ્ત્રો ધારણ કરનાર કૃષ્ણ મારા સમક્ષ ઉભા છે—મારા અંતિમ ધ્યાનપથરૂપ બનીને. હું પ્રાણ છોડું ત્યાં સુધી તેઓ અહીં રહે એવી મારી પ્રાર્થના છે. સૂતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે આ બધું સાંભળ્યા પછી, બાણશય્યામાં શયન કરેલા ભીષ્મપિતામહને વિવિધ કર્તવ્યો વિશે પ્રશ્ન કર્યા, જેને આસપાસના ઋષિઓ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી રહ્યા હતા. યુધિષ્ઠિરે જાતિ, આશ્રમ અને સ્વભાવ અનુસાર મનુષ્યોના કર્તવ્યો, વૈરાગ્ય અને આસક્તિના લક્ષણો વિશે પૂછ્યું. તેણે દાન, રાજધર્મ, મોક્ષ, સ્ત્રીઓ, ઇશ્વરભક્તિ વગેરે વિષયોમાં સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર રીતે પ્રશ્ન કર્યા. ભીષ્મપિતામહે વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસોના આધાર પર ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ અને તેમના સાધનો સમજાવ્યા. એમ સમજાવતા સમજાવતા, યોગીઓ જે મૃત્યુ માટે ઇચ્છે છે એવો શુભ ઉત્તરાયણ સમય આવી પહોંચ્યો. પછી ભીષ્મપિતામહે પોતાની વાણી, જે અત્યાર સુધી સહસ્ર નદીઓની જેમ વહેતી હતી, પાછી ખેંચી લીધી; મનોમન સર્વ આસક્તિઓ ત્યજીને, પોતાના ધ્યાનને પરમ પુરુષ કૃષ્ણમાં સ્થિર કર્યું—જે પીળાં વસ્ત્રો, ચતુર્ભુજ અને નિમિષરહિત દૃષ્ટિ સાથે સામે ઊભા હતા. શુદ્ધ ચિત્તથી, સર્વ અશુભતાનો નાશ, યુદ્ધની થાક પણ માત્ર દર્શનથી મટાઈ ગઈ—સર્વ ઇન્દ્રિયક્રિયાઓ શાંત થઈ ગઈ—એવું જોઈ, departing before Janārdana, the Creator, praises began. ભીષ્મપિતામહે કહ્યું: હવે મારું મન તૃષ્ણા રહિત થઈને પરમ આનંદમાં સ્થિર થયું છે—તે પરમાત્મામાં, જે ક્યારેક પોતાના આનંદમાં લીન થઈને, ક્યારેક જગતમાં અવતરીને જન્મમરણનું ચક્ર ચલાવે છે. મારું હૃદય ત્યારે પણ કૃષ્ણ પર સ્થિર રહે, જે ત્રણ લોકના આનંદદાતા છે, તામાલ વૃક્ષ સમાન શ્યામ, સૂર્યકિરણ જેવા પીળાં વસ્ત્રો, વાળ લહેરાતા, કમળમુખી અને અર્જુનના મિત્ર છે. યુદ્ધમાં, તેમના મુખ પર પરિશ્રમનું પરસેવું, વાળ ઘોડાની ધૂળથી ધૂંધળા, કવચ ઝગમગતા, મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ચામડી છિદ્દ્રાયેલી—એવા કૃષ્ણ, જે મારા સત્ય સ્વરૂપ છે, તેઓ મારા માટે હાજર રહે. યુદ્ધમધ્યે, મિત્રના શબ્દો સાંભળીને, કૃષ્ણે રથને બંને સેના વચ્ચે ઊભો કર્યો—અને શત્રુ સેનાની રક્ષા કરતા કરતા, પાર્થેના મિત્રએ તેમની શક્તિ હરી લીધી—એવા કૃષ્ણમાં મારું મન સ્થિર રહે. જ્યારે અર્જુને પોતાના જ સગા મારવાના પાપભાવથી પરાવૃત થઈ ગયો, ત્યારે કૃષ્ણે આત્મજ્ઞાન આપી તેની મૂર્છા દૂર કરી—મારે પણ તેમના ચરણોમાં પરમ ભક્તિ મળે. મારા વચન પૂરું કરવા માટે પોતાના પ્રતિજ્ઞા ત્યજી, કૃષ્ણ રથમાંથી ઊતર્યા, ઉપરનું વસ્ત્ર પડ્યું, હાથમાં કશા લઈને શત્રુ પર ધસી આવ્યા—જેમ હરી હસ્તિને મારવા ધસી જાય. મારા બાણોથી છિન્નભિન્ન, ધનુષ તૂટી ગયેલ, શરીર લોહીથી ભીંજાયેલ, ત્યારે પણ કૃષ્ણે શત્રુને મારવા ધસી આવ્યા—એ મુકુંદ મારા આશ્રય બનો. મૃત્યુ સમયે પણ મારું મન એ ભગવાનમાં સ્થિર રહે, જે અર્જુનના રથ પર દોરડા અને કશા પકડીને ઊભા છે—જેને જોઈને અહીં મૃત્યુ પામેલા પોતાના સ્વરૂપને પામ્યા. ગોપીઓ, કૃષ્ણના રમણિય હાવભાવ, હાસ્ય અને તિરસ્કારભરી નજરથી મોહિત થઈ, તેમની લીલાઓની અનુકૃતિ કરતી, કૃષ્ણમય બની જતી. યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં, ઋષિ અને રાજાઓથી ઘેરાયેલા સભામાં, કૃષ્ણ એકમાત્ર પૂજનીય હતા—મારા દૃષ્ટિગોચર થયા. હવે હું એ અજન્મા પરમાત્માને ઓળખી શક્યો છું, જે સર્વ જીવોના હૃદયમાં વસે છે—જેમ એક સૂર્ય અનેક જળકુંડમાં વિવિધ દેખાય છે, તેમ એક પરમાત્મા પણ અનેક રૂપે દેખાય છે—મારું ભેદભાવનું મોહ હવે દૂર થઈ ગયું છે. સૂતજી કહે છે: આમ, ભીષ્મપિતામહે મન, વાણી અને દૃષ્ટિ કૃષ્ણમાં સ્થિર કરી, આત્માને પરમાત્મામાં લીન કરી, શ્વાસ ખેંચી અને શાંત થઈ ગયા. બધા જાણે ગયા કે ભીષ્મ અવિભાજ્ય બ્રહ્મમાં લીન થઈ ગયા છે—અને બધું શાંત થઈ ગયું, જેમ સાંજના સમયે પક્ષીઓ શાંત થઈ જાય છે. ત્યારે દેવો અને માનવોના વાદ્યો વાગવા લાગ્યા, ધર્મનુષ્ઠ લોકો ભીષ્મની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા, અને આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થવા લાગી. ભીષ્મપિતામહના વિલય પછી, યુધિષ્ઠિરે પિતૃક્રિયા કરી, છતાં હૃદયથી દુ:ખી રહ્યા. ઋષિઓએ કૃષ્ણની ગુપ્ત નામોથી સ્તુતિ કરી, અને પછી પોતાના આશ્રમોમાં પરત ગયા. યુધિષ્ઠિર, કૃષ્ણ સાથે, ગજાહ્વય પાસે ગયા અને પિતા તથા ઋષિ ગાંધારીને શાંતવના આપી. પિતાની મંજૂરી અને કૃષ્ણના આદેશથી, યુધિષ્ઠિરે પિતૃપરંપરાથી પ્રાપ્ત રાજ્યને ધર્મપૂર્વક સંચાલિત કર્યું. વીરપુત્રોની માતાના સ્તનમાંથી દૂધ વહી રહ્યું હતું, આંખોમાંથી શુભ અશ્રુ વહેતાં હતાં—પુત્રને વારંવાર અન્નપ્રાશન કરતાં. પ્રજાજનોએ રાણી પાસે કહ્યું: "સૌભાગ્ય છે કે તમારો પુત્ર, દુ:ખહરણ, લાંબા સમય પછી પરત આવ્યો છે અને હવે ધરતીની રક્ષા કરશે." "નિશ્ચયે, હે રાણી, તમે ભગવાનનું પૂજન કર્યું છે—કારણ કે જેને મનથી સ્મરણ કરે છે, તે મૃત્યુ જેવી દુર્લભ વિપત્તિને પણ પાર કરી જાય છે." આમ, પ્રજાએ યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓનું સન્માન કર્યું; આનંદિત રાજા હાથી પર આરૂઢ થઈ, સૌના વખાણ વચ્ચે શહેરમાં પ્રવેશ્યા. શહેરના દરેક પ્રવેશદ્વારે સુંદર મકર તોરણ, કેળાનાં ગચ્છ, પીળા સુપારીના ઢગલા ભવ્ય રીતે સજાવેલા હતા. દરેક દ્વાર પર જળથી ભરેલા કલશ, દીપક, કાચા આમના પાંદડાની વણાટ અને મુક્તામાળાની લટકણોથી શોભિત હતા.