શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પાંડુ મહાન યુદ્ધવીર હતા, પણ તેમના અવસાન પછી કુન્તિ વિધવા બની, નાનાં બાળકો સાથે, અનેક વાર તમારા (પાંડવોના) માટે અપરિમિત દુઃખ સહન કરતી રહી, જાણે પોતે પોતાનાં બાળક માટે બધું સહન કરે છે તેમ. હું માનું છું કે તમારા માટે જે કંઈ દુઃખદ ઘટના ઘટી છે, તે બધું કાળના પ્રભાવથી જ થયું છે; આખું જગત અને તેના રાજાઓ પણ કાળના વશમાં છે, જેમ વાદળો પવનથી ચલાય છે. જ્યાં ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર રાજા છે, ભીમસેન ગદા ધારણ કરે છે, અર્જુન પાસે ગાંડીવ ધનુષ છે, અને કૃષ્ણ તમારો મિત્ર છે—ત્યાં દુઃખ કે વિપત્તિ કેમ આવી શકે? હે રાજન, ભગવાનની ઇચ્છા કોઈ જાણતો નથી; જેઓ ખૂબ જ્ઞાન અને વિચારશક્તિ ધરાવે છે, તેઓ પણ તેમાં મૂંઝાઈ જાય છે. એથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ બધું દૈવની વ્યવસ્થા છે એમ સમજો; આ રીતે નિર્ધારિત થયેલા, તમે, રક્ષક તરીકે, પ્રજાનું રક્ષણ કરો. આ સામે ઊભેલા ભગવાન સ્વયં મૂળ નારાયણ છે, જે વ્રિષ્ણિ વંશમાં પોતાની માયાથી છુપાઈને વિહાર કરે છે અને જગતને મોહિત કરે છે. તેમની ગુપ્ત શક્તિ ભગવાન શિવ, દેવર્ષિ નારદ અને ભગવાન કપિલ જાણે છે. જેને તમે તમારો માતૃસૌદગ, પ્રિય મિત્ર, શ્રેષ્ઠ સુહૃદ, મંત્રી, દૂત અને સારથી તરીકે માન્યા—એ ભગવાન સર્વાત્મા છે, સર્વેને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે, અદ્વિતીય છે, અને અહંકારથી રહિત છે. એના કારણે લોકોના મનમાં ભેદ ઉપજાવે, તેમ છતાં એમાં ક્યારેય કોઈ દોષ નથી. પણ જુઓ, હે રાજન, એકનિષ્ઠ ભક્તો પર કૃષ્ણની કેવી અદભુત કૃપા છે: આજે, જ્યારે હું પ્રાણ ત્યાગી રહ્યો છું, ત્યારે કૃષ્ણ સ્વયં મારા સમક્ષ હાજર છે. જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મનને એમા લગાડે છે અને એમનું નામ ઉચ્ચારે છે, તે મરણ સમયે કામ અને કર્મોથી મુક્ત થઈ જાય છે. એવા ભગવાન, દેવોના દેવ, ચતુર્ભુજ, હસતાં, લાલચોકા, કમળ જેવાં મુખવાળા, પીળાં વસ્ત્રધારી, મારા ધ્યાનના પથ પર ઉભા છે—મારે ઈચ્છા છે કે તેઓ ત્યાં સુધી ઊભા રહે જયાં સુધી હું આ શરીર છોડું. સૂતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે આ વાતો સાંભળી, તીરના શય્યાએ સુતેલા ભીષ્મપિતામહને વિવિધ ધર્મો વિશે પ્રશ્નો પૂછ્યા, અને આસપાસના ઋષિ-મુનિઓ ધ્યાનથી સાંભળતા રહ્યા. યુધિષ્ઠિરે પોતાના સ્વભાવ, વર્ણ અને આશ્રમ અનુસાર મનુષ્યના ધર્મો, વૈરાગ્ય-આસક્તિ, દાન, રાજધર્મ, મોક્ષ, સ્ત્રીઓ, ભગવાનની ભક્તિ અને યોગના વિવિધ પાસાંઓ વિશે વિગતે અને સંક્ષિપ્ત રીતે પૂછ્યું. ભીષ્મપિતામહે પણ તેમને ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના લક્ષ્યાંકો અને તેમના સાધનો વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસોના ઉદાહરણથી સમજાવ્યા. જેમ તેમ તેઓ ધર્મનું ઉપદેશ આપી રહ્યા હતા, તેમ યોગીઓ જે સમયે મરણ ઇચ્છે છે, એ શુભ ઉત્તરાયણ સમય આવી પહોંચ્યો. ત્યારે ભીષ્મપિતામહે પોતાની વાણી રોકી, મનને સર્વાસક્તિથી મુક્ત કરી, એ પુરુષોત્તમ કૃષ્ણમાં સ્થિર કર્યું, જે પીળાં વસ્ત્ર પહેરી, ચતુર્ભુજ રૂપે, નિષ્કંપ દૃષ્ટિથી સામે ઊભા હતા. શુદ્ધ ચિત્તથી, સર્વ અશુભ નાશ પામી, યુદ્ધની થાક માત્ર કૃષ્ણના દર્શનથી દૂર થઈ, સર્વ ઇન્દ્રિયક્રિયાઓ રોકી, departing સમયે જનાર્દનનું સ્તવન કર્યું. ભીષ્મે કહ્યું: હવે મારું મન તૃષ્ણા વિનાનું થઈ, સર્વવ્યાપી, સાત્વતપ્રમુખ, પોતાની આનંદસ્થિતિમાં ક્યારેક પ્રકૃતિમાં પ્રવેશતા ભગવાનમાં સ્થિર થયું છે. મારી શુદ્ધ ભક્તિ એ પરમ આનંદરૂપ, ત્રણેય લોકના આનંદદાતા, તામાળ વૃક્ષ સમાન શ્યામ, તેજસ્વી પીળાં વસ્ત્રધારી, વાળે વળીલા, કમળમુખ અને અર્જુનમિત્ર શ્રીકૃષ્ણમાં જ સ્થિર રહે. યુદ્ધમાં, પરિશ્રમથી મુખ પર પરસેવો, ઘોડાના ધૂળથી વાળ ધૂળાઈ ગયેલા, કવચ ચમકતું, ત્વચા ઉપર મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ—એવા કૃષ્ણ, મારા સ્વરૂપ, મારા માટે હાજર રહે. મિત્રના શબ્દો સાંભળી, યુદ્ધમથકમાં રથને બે સેના વચ્ચે ઉભો રાખનાર, દુશ્મન સૈનિકોની જીવરક્ષા કરતાં, તેમ છતાં તેમની શક્તિ હરનાર, એ પાર્થે મિત્ર પર મારી ભક્તિ સ્થિર રહે. યુદ્ધમાં પોતાના જ કુટુંબનો સંહાર કરવો પડે છે એ વિચારથી અર્જુન મૂંઝાયો ત્યારે કૃષ્ણે આત્મજ્ઞાન આપી, તેની મૂંઝવણ દૂર કરી—મારે તેમના ચરણોમાં પરમ ભક્તિ મળે. મારા પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરવા પોતાના વ્રત ત્યજી, રથ પરથી ઊતરી, ઉપરનું વસ્ત્ર પડી ગયું, ચાબુક હાથમાં લઈ, હરિ જેમ ગજને મારવા દોડે તેમ, કૃષ્ણ મારી સામે દોડ્યા. મારો ધનુષ્ય તૂટી ગયો, શરીર લોહીથી ભીંજાઈ ગયું, પણ કૃષ્ણે મારી રક્ષા કરી—એ મુકુંદ ભગવાનને હું શરણું લઉં. મરણ સમયે મારી ભક્તિ એ ભગવાનમાં સ્થિર રહે, જે અર્જુનના રથ ઉપર દોરડા અને ચાબુક પકડી ઊભા છે—જેનાં દર્શનથી અહીં યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધાઓને પણ પરમ ગતિ મળી. ગોકુળની ગોપીઓ, અભિનયથી, હાસ્યથી, આંખોની ચંચળતાથી, પ્રેમ અને મનમોહક રોષથી, કૃષ્ણના રમણિય લીલાઓનું અનુસરણ કરતી, ક્રોધ અને પ્રેમમાં અંધ બની, કૃષ્ણમય થઈ ગઈ. યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં, રાજાઓ અને ઋષિઓથી ઘેરાયેલા સભામાં, એકમાત્ર કૃષ્ણ જ પૂજનીય હતા અને મારા માટે સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થયા—એમણે મને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું. હવે મને એ અજન્મા ભગવાનનું જ્ઞાન થયું છે, જે સર્વ જીવોના હૃદયમાં છે, દરેક મનુષ્ય તેને પોતાના મન પ્રમાણે જુદાં જુદાં રૂપે કલ્પે છે, જેમ એક સૂર્ય અનેક જળકણોમાં જુદો જુદો દેખાય છે; મારો ભેદભાવનો મોહ હવે તૂટી ગયો છે. સૂતજી કહે છે: આમ, ભીષ્મપિતામહે પોતાનું મન, વાણી અને દૃષ્ટિ કૃષ્ણમાં સ્થિર કરી, પોતાને પરમાત્મામાં લીન કરી, શ્વાસ ખેંચી, સ્થિર થઈ ગયા. બધા જાણે ગયા કે ભીષ્મ હવે અવિવક્ત બ્રહ્મમાં લીન થઈ રહ્યા છે, અને સર્વે શાંત થઈ ગયા, જેમ પંખીઓ સાંજના સમયે શાંત થઈ જાય છે. તે સમયે દેવો અને મનુષ્યોના વાદ્યો વાગવા લાગ્યા, સૌ સંતો ભીષ્મનું સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થવા લાગી. ભીષ્મના પરિહારમાં, યુધિષ્ઠિરે યોગ્ય શ્રાદ્ધવિધિ કરી, છતાં તેઓ થોડો સમય સુધી શોકમાં ડૂબેલા રહ્યા. આ પ્રસંગે, સંતો આનંદથી કૃષ્ણના ગુપ્ત નામોથી સ્તુતિ કરતા, અને અંતે કૃષ્ણમાં મન લગાવી પોતાના આશ્રમો તરફ પાછા ફર્યા. પછી યુધિષ્ઠિર, કૃષ્ણ સાથે, ગજાહ્વયે ગયા અને પોતાના પિતા તથા ધર્મનિષ્ઠ ગાંધારીને સાંત્વના આપી. પિતાની અનુમતિ અને કૃષ્ણના સંમતથી, યુધિષ્ઠિર મહાન રાજાએ પિતા અને પિતામહ પાસેથી પ્રાપ્ત રાજ્યને ધર્મપૂર્વક સંચાલિત કર્યું. માતા કુન્તિએ પુત્રને વારંવાર પોતાના દુધથી અભિષેક કર્યો, આંખોમાંથી શુભ આંસુ વહાવ્યા. પ્રજાએ રાણી કુન્તિને કહ્યું: "શુભ છે કે તમારો પુત્ર, દુઃખ દૂર કરનાર, લાંબા વિયોગ પછી પાછો આવ્યો છે અને ધરા પર રાજધર્મથી રક્ષણ કરશે." હે રાણી, તમે જરૂર ભગવાન દુઃખહરણનું પૂજન કર્યું હશે, કેમ કે જે મનુષ્ય એકાગ્ર મનથી તેમનું ધ્યાન કરે છે, તે દુર્લભ મૃત્યુને પણ જીતે છે.