શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભીષ્મપિતામહ પોતાના શય્યા પર તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંઢાયેલા પડેલા હતા. આસપાસ ધર્મનિષ્ઠ, ભાગ્યશાળી મહાનુભાવો ભેગા થયા હતા. ધર્મ અને સમયનું જ્ઞાન ધરાવતા, વસુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મપિતામહે સૌનું માનપૂર્વક સન્માન કર્યું. તેમણે પોતાના હૃદયમાં વિરાજમાન, સ્વમાયાથી સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, જગતના ઈશ્વર એવા શ્રીકૃષ્ણની પણ પૂજા કરી. પાંડવો ભક્તિ અને વિનમ્રતાથી બેઠેલા હતા, તેમના આંખોમાં પ્રેમ અને લાગણીથી આંસુ હતા. ભીષ્મપિતામહે પાંડવોને સંબોધન કર્યું: “હાય! ધિક્કાર છે એ અણ્યાય અને દુઃખને, કે તમે ધર્મપુત્રો, બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને અચ્યૂતના ભક્ત હોવા છતાં દુઃખ સહન કરો છો; તમારે તો કદી દુઃખમાં રહેવું જોઈએ નહીં. પાંડુ મહારાજના વિદાય પછી, કુન્તી માતાએ વિધવા અને નાનાં બાળકો સાથે અનેક મુશ્કેલીઓ સહન કરી છે—એ પણ માત્ર તમારી خاطر. મને લાગે છે કે તમારા જીવનમાં જે દુઃખદ ઘટના ઘટી છે, એ બધું સમયની ગતિથી જ છે; જેમ પવન વાદળોને હંકે છે, તેમ સમગ્ર જગત અને તેના રાજાઓ પણ સમયના વશમાં છે. જ્યાં ધર્મપુત્ર રાજા છે, ભીમસેન ગદાધારી છે, અર્જુન ગાંડીવધારી છે, અને કૃષ્ણ તમારા મિત્ર છે, ત્યાં કેવી રીતે દુઃખ આવી શકે? રાજન! ભગવાનની ઈચ્છા ક્યારેય કોઈ જાણી શકતો નથી—even વિદ્વાનો અને તપસ્વીઓ પણ તેમાં મૂંઝાય છે. એથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ બધું વિધિના નિયમ પ્રમાણે છે. હવે તમે અનાથ પ્રજાનો રક્ષક બનીને ધર્મપૂર્વક રાજ કરો. આ શ્રીકૃષ્ણ તો સ્વયં ભગવાન નારાયણ છે, જે સ્વમાયાથી વૃષ્ણિવંશમાં ગુપ્ત રહીને જગતને મોહિત કરે છે. તેમની ગુપ્ત શક્તિ ભગવાન શિવ, દેવર્ષિ નારદ અને ભગવાન કપિલજીએ જ જાણે છે. જેને તમે માતૃસગોત્ર, મિત્ર, શુભેચ્છક, દૂત, મંત્રિ અને સારથી ગણો છો—એ તો સર્વાત્મા, સર્વમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવનાર, અહંકારરહિત પરમાત્મા છે. તેઓ જે ભેદભાવ જગતમાં કરે છે, તેમાં કદી દોષ નથી. પણ, રાજન, એકલવી ભક્તિ ધરાવનાર પર ભગવાન કૃષ્ણની કૃપા જુઓ—હવે જ્યારે હું પ્રાણ ત્યાગી રહ્યો છું, ત્યારે તેઓ સ્વયં મારા સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા છે. જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મન અને વાણીથી તેમનું સ્મરણ કરે છે, એ મૃત્યુ સમયે સર્વ કામનાઓ અને કર્મોથી મુક્ત થઈ જાય છે. એ ભગવાન, દેવાધિદેવ, ચતુર્ભુજ, હસતાં, લાલ લાલ નેત્રો અને કમળ સમાન ચહેરાવાળા, મારા સમક્ષ ઉભા છે—મારે ઇચ્છા છે કે તેઓ ત્યાં સુધી ઉભા રહે, જ્યાં સુધી હું શરીર છોડું.” યુધિષ્ઠિરે આ બધું સાંભળીને, ભીષ્મપિતામહને વિવિધ ધર્મો વિશે પ્રશ્નો પૂછ્યા. આસપાસના ઋષિ-મુનિઓ પણ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી રહ્યા હતા. યુધિષ્ઠિરે varnashrama પ્રમાણે, વિવેક અને આસક્તિ-વિરક્તિ સંબંધી, દાન, રાજધર્મ, મોક્ષ, સ્ત્રીઓના ધર્મ અને ઈશ્વરભક્તિ—આ બધાં વિષયોનું સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત વર્ણન જાણવા માંગ્યું. ભીષ્મપિતામહે શાસ્ત્રો અને ઇતિહાસો દ્વારા ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ તથા તેના સાધનોનું તત્ત્વજ્ઞાનપૂર્વક વર્ણન કર્યું. એ દરમિયાન, યોગીઓ જે મૃત્યુ માટે ઇચ્છે છે એવો શુભ સમય—ઉત્તરાયણ—આવી પહોંચ્યો. હવે ભીષ્મપિતામહે પોતાની વાણી, જે હજારો નદીઓ જેવી વહેતી હતી, પાછી ખેંચી; મનને સર્વ આસક્તિમાંથી મુક્ત કરીને, સમક્ષ ઉભેલા પીતામ્બરધારી, ચતુર્ભુજ, અવિચ્છિન્ન દૃષ્ટિ ધરાવતા શ્રીકૃષ્ણ પર સ્થિર કરી દીધું. શુદ્ધ ચિત્તથી, સર્વ અશુભતા અને યુદ્ધની થાકનો અંત આવી ગયો; સર્વ ઇન્દ્રિયો નિર્વૃત્ત થઈ ગયા. departing સમયે તેમણે જગતપિતા જનાર્દનનું સ્તવન કર્યું: “મારું મન હવે સર્વત્ર વ્યાપક, આત્મસુખી, ક્યારેક પ્રકૃતિમાં પ્રવેશી જન્મપ્રવાહને આરંભનાર, સાત્વતકુલમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાનમાં સ્થિર થયું છે. મારા હૃદયમાં શુદ્ધ પ્રીતિ એ પરમ આનંદદાતા, તમાલ વૃક્ષ સમાન શ્યામ, સૂર્યકિરણ જેવાં વસ્ત્રધારી, વળી વાળથી શોભિત, અર્જુનમિત્ર એવા ભગવાનમાં સ્થિર રહે. યુદ્ધમાં, કાળજીથી પરસેવાથી ભીંજાયેલું, ઘોડાના ધૂળથી વાળ ધૂંધળા, કવચ ઝગમગતું, મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ત્વચા છિદ્રાયેલી—એવો કૃષ્ણ, જે મારું સત્ય સ્વરૂપ છે, મારા માટે હાજર રહે. યુદ્ધમધ્યે પોતાના મિત્રના વચનો સાંભળી, રથને બંને સેનાઓ વચ્ચે ઉભું રાખ્યું; શત્રુસેનાની રક્ષા કરતા, તેમ છતાં તેમની શક્તિ હરી લેતા પાર્થમિત્રમાં મારું મન સ્થિર રહે. અર્જુને પોતાના કુટુંબના સંહારનું પાપ માની, યુદ્ધથી મુખ ફેરવ્યો ત્યારે, કૃષ્ણે આત્મજ્ઞાન આપી તેના સંશય દૂર કર્યા—મારે તેમની પદપંકજમાં પરમ ભક્તિ મળે. મારી પ્રતિજ્ઞા પૂરું કરવા માટે, પોતાના વચન ત્યજી, તેઓ રથ પરથી કૂદી પડ્યા, ઉપરનું વસ્ત્ર ખસી ગયું, હાથમાં કશ અને દોરડી લઈને, હરિ જેવા ગજના સંહાર માટે દોડ્યા. મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી વિધ્વસ્ત, ધનુષ્ય તૂટી ગયું, શરીર લોહીથી લથબથ, શત્રુ મારી ઉપર તૂટી પડેલો—એ મુકુંદ ભગવાન મારું શરણ બને. મૃત્યુ સમયે, અર્જુનના રથ પર દોરડી અને કશ પકડી ઉભેલા, જેને જોઈને અહીં મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધાઓ પણ પરમગતિ પામ્યા—એ પરમ સુંદર ભગવાનમાં મારું મન સ્થિર રહે. ગોપીઓ, કૃષ્ણના રમણિય ચેષ્ટાઓને પાગલપણે અને અંધપણે અનુસરી, પ્રેમ અને રોષથી ભરેલા તિરાડિયા દ્રષ્ટિ અને મોહક હસ્યથી, તેમના સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગઈ. રાજસૂય યજ્ઞના સભામંડપમાં, યજ્ઞેન્દ્ર યુધિષ્ઠિરની સભામાં, ઋષિ-મુનિઓ અને રાજાઓથી ઘેરાયેલા કૃષ્ણ જ પૂજનીય હતા—એ ભગવાને પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ મને દર્શાવ્યું. હવે હું એ અજન્મા પરમાત્માને ઓળખી ગયો છું, જે સર્વ જીવના હૃદયમાં છે; દરેક મનુષ્ય તેને પોતાના મન પ્રમાણે જુદા જુદા સ્વરૂપે અનુભવે છે, જેમ એક સૂર્ય અનેક પાત્રોમાં જુદા જુદા દેખાય છે—હવે મારું ભેદભાવનું મોહ દૂર થઈ ગયું છે.” સૂતજી કહે છે: આમ, ભીષ્મપિતામહે મન, વાણી અને દૃષ્ટિને શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર કરી, પોતાને પરમાત્મામાં લીન કરી, શ્વાસ ખેંચી, સ્થિર થઈ ગયા. સૌએ જોયું કે ભીષ્મપિતામહ અવિભાજ્ય બ્રહ્મમાં લીન થઈ રહ્યા છે; બધાએ મૌન ધારણ કર્યું, જેમ પંખીઓ સાંજ પડે મૌન થાય. એ સમયે દેવતાઓ અને મનુષ્યોના ઢોલ વગાડાયા, સજ્જનોએ ભીષ્મપિતામહની સ્તુતિ કરી, અને આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થઈ. ભીષ્મપિતામહના અવસાન પછી, યુધિષ્ઠિરે યોગ્ય વિધિથી શ્રાદ્ધાદિ કર્મો કર્યા, છતાં હૃદયમાં દુઃખથી ભરાયેલા રહ્યા. ઋષિ-મુનિઓ આનંદિત થઈ, ગુપ્ત નામોથી શ્રીકૃષ્ણની સ્તુતિ કરી અને અંતે પોતાના આશ્રમ તરફ પરત ફર્યા. ત્યારબાદ, યુધિષ્ઠિર શ્રીકૃષ્ણ સાથે ગજાહ્વયાની તરફ ગયા અને પિતા તથા તપસ્વિ ગાંધારીને સાંત્વના આપી.