શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કળીયુગમાં, કેશ્વનું સ્તુતિ કરવાથી જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી પણ પ્રાપ્ત થતું નથી, તે પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે. વિષ્ણુરાતે કળીયુગને એકરૂપ, નિષ્પ્રાણ અને નિષ્કલ બનીને જોઈ, કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે તેને સ્થાપિત કર્યો. દુષ્કર્મોના કારણે હવે સર્વત્ર પરથી સારથકતા દૂર થઈ ગઈ છે; ધરતી પર વસ્તુઓ માત્ર ખોખા જેવી રહી ગઈ છે, જેમા બીજ નથી. ભક્તિની શિક્ષા બ્રાહ્મણોએ દરેક ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડી હતી, પણ દક્ષિણાની લાલચથી કથાનું મર્મ ગુમ થઈ ગયું છે. ભયાનક અને અસંખ્ય પાપકર્મો કરનારા, નાસ્તિક અને નરકગામી લોકો પણ તીર્થસ્થાનો પર રહે છે, છતાં તીર્થોનું સાર પણ હવે ગુમ થઈ ગયું છે. જેમની ચિત્તમાં મોટો કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણા છે, તેઓ પણ તપ કરે છે, પણ તપનું સાચું મર્મ ગુમ થઈ ગયું છે. મનના પરાજય, લોભ, કપટ, નાસ્તિકતામાં આશ્રય અને માત્ર શાસ્ત્રના અધ્યયનથી પણ ધ્યાન અને યોગના ફળ ગુમ થઈ જાય છે. વિદ્વાનો પોતાની પત્નીઓ સાથે જ ભોગમાં મગ્ન છે, સંતાનપ્રાપ્તિમાં કુશળ છે, પણ મુક્તિપ્રાપ્તિમાં અશક્ત છે. હવે તો પરંપરાના નેતાઓમાં પણ સાચું વૈષ્ણવત્વ ક્યાંય જોવા મળતું નથી; તેથી સર્વત્ર જ્ઞાનનું મર્મ નષ્ટ થઈ ગયું છે. પરંતુ આ યુગની સ્વભાવ છે, તેમાં કોણે દોષ આપવો? તેથી કમળનેત્ર ભગવાન સહન કરે છે, અને નજીકમાં ઊભા છે. સુતજી કહે છે: આ વાતો સાંભળીને બધા આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા. ત્યારે ભક્તિએ ફરી બોલવાનું શરૂ કર્યું: "હે શૌનક, આ પણ સાંભળો." ભક્તિએ કહ્યું: "હે દેવમનિ ઋષિ, તમે ખરેખર ધન્ય છો, કેમ કે મારી કૃપાથી અહીં આવ્યા છો. સજ્જનોના દર્શનથી દુનિયામાં સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જય હો, જય હો તે ભગવાનને, જેમનું શરીર માયાનું આધાર છે, જેમના એક શબ્દથી સર્વ વાણીનું સર્જન થાય છે! તેમની કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી. હું બ્રહ્માના પુત્ર, સર્વ કલ્યાણના પાત્રને વંદન કરું છું." બીજા અધ્યાયની શરૂઆત થાય છે. નારદજી ભક્તિની વ્યથા દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે છે. નારદ કહે છે: "બાળિકા, કેમ વ્યર્થ દુઃખી થાવ છો? શ્રીકૃષ્ણનાં કમળચરણોને સ્મરણ કરો—તમારું દુઃખ દૂર થઈ જશે. એ જ કૃષ્ણે દ્રૌપદીનું કૌરવોની વિપત્તિમાંથી રક્ષણ કર્યું હતું અને ગોપીઓનું પણ. હવે એ કૃષ્ણ ક્યાં છે?" "પણ, ભક્તિ, તું તો તેને જીવનથી પણ વધુ પ્રિય છે. જ્યારે તું બોલાવે છે, ત્યારે ભગવાન નીચલોકોના ઘરમાં પણ આવી જાય છે. પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય મુક્તિને સાધન હતા; પણ કળીયુગમાં માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મસંયોગ થાય છે." "આ રીતે વિચાર કરીને, ચૈતન્ય સ્વરૂપે ભગવાને તને, પરમ આનંદરૂપ અને કૃષ્ણપ્રિય રૂપે, સર્જી. તું ભક્તોને પોષવા શું કરવું, એમ પૂછ્યું ત્યારે કૃષ્ણે કહ્યું: 'મારા ભક્તોને પોષ.' તું એ આજ્ઞા સ્વીકારી, હરિ પ્રસન્ન થયા. તેમણે મુક્તિને તારી દાસી બનાવી અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય તને પુત્રરૂપે આપ્યા." "વૈકુંઠમાં તું તારા સ્વરૂપે ભક્તોને પોષે છે; પૃથ્વી પર ભક્તોને પોષવા તું છાયારૂપે અવતરતી. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી આનંદથી રહી. કળીયુગમાં મુક્તિ નાસ્તિકતાથી નષ્ટ થઈ ગઈ; તારી આજ્ઞાથી તે ઝડપથી વૈકુંઠ પાછી ગઈ." "મુક્તિ અહીં આવે-જાય છે, અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યને તું તારી બાજુએ જ રક્ષે છે. અવગણનાથી, કળીયુગમાં તારા પુત્રો દુર્બળ અને વૃદ્ધ થઈ ગયા છે; પણ ચિંતિત ન થા—હું કોઈ ઉપાય વિચારું છું." "હે સુંદર ભક્તિ, કળીયુગ જેવો યુગ બીજો નથી; એ યુગમાં હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક લોકોમાં સ્થાપિત કરીશ. અન્ય કર્મો છોડીને, મહાન ઉત્સવોને પ્રાધાન્ય આપીશ, પણ ત્યારે હું હરિની સેવા નહીં કરું, કે તને જગતમાં પ્રસરે તેવી વ્યવસ્થા નહીં કરું." "જે જીવ તારી સાથે કળીયુગમાં રહે છે—even if sinful—even then they go without fear to Krishna’s temple. જેમના હૃદયમાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ સતત વસે છે, તેમને અપવિત્ર પ્રાણીઓ—even in dreams—હાનિ કરી શકે નહીં. ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, દાનવ કે અસુર પણ ભક્તિથી યુક્ત મનવાળા લોકોને સ્પર્શથી પણ પરાજિત કરી શકતા નથી." "તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ પ્રાપ્ત થતો નથી—માત્ર ભક્તિથી મળે છે; ગોપીઓ એનું જીવંત ઉદાહરણ છે. હજારો મનુષ્ય જન્મો પછી ભક્તિપ્રેમ જન્મે છે; પણ કળીયુગમાં ભક્તિથી જ કૃષ્ણ સામે ઉભા થાય છે." "જે લોકો ભક્તિથી વિરોધ કરે છે, તેઓ ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; એક વખત દુર્વાસા ઋષિએ પણ ભક્તિને અપમાન આપ્યું, તેથી દુઃખ ભોગવવું પડ્યું. હવે પૂરતું થયું—વ્રત, તીર્થયાત્રા, યોગ, યજ્ઞ, જ્ઞાનચર્ચા—માત્ર ભક્તિ જ મુક્તિ આપે છે." સૂતજી કહે છે: "નારદે ભક્તિનું સાચું સ્વરૂપ સમજાવ્યું ત્યારે, સર્વ કલ્યાણથી યુક્ત ભક્તિએ નારદને કહ્યું: 'હે નારદ, તમે ધન્ય છો! તમારો મારો પર પ્રેમ અડગ છે. હું ક્યારેય તમારું ત્યાગ નહીં કરું; હંમેશા તમારા હૃદયમાં રહીશ.'" "હે દયાળુ ઋષિ, તમારી કૃપાથી મારો દુઃખ ક્ષણમાં દૂર થઈ ગયો. મારા બે પુત્રો જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય બેભાન છે—કૃપા કરીને તેમને જાગૃત કરો." સૂતજી કહે છે: "ભક્તિના શબ્દો સાંભળીને નારદજીમાં દયા જાગી. તેમણે બંને પુત્રોને જાગૃત કરવા માટે પોતાની આંગળીઓથી તેમને ઘસવા લાગ્યા. પછી પોતાના મુખને તેમના કાન પાસે રાખીને, જોરથી બોલ્યા: 'હે જ્ઞાન, જલ્દી જાગ! હે વૈરાગ્ય, જાગ!' નારદે વારંવાર વેદ, વેદાંત અને ગીતાનું પઠન કરીને તેમને જાગૃત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઘણાં પ્રયત્નો પછી, તેઓ કઈ રીતેક ઊભા થયા.