શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને કહ્યું: “ભય નથી રાખો. હું એ બાળકને એ કઠિન તપસ્યા છોડાવું છું. તમે તમારા રાજ્યમાં પાછા જાઓ. એનું શ્વાસ રોકાવું એનું મારા સાથે સંયોગ થવાથી થયું હતું, હે ઉત્તાનપાદના પુત્રો.” સૂતજી કહે છે: પાંડવોએ તેમના પ્રજાને કષ્ટ ન થાય અને ધર્મ જાણવાની ઇચ્છાએ, યુધિષ્ઠિરે ત્યાં જવાનું નક્કી કર્યું જ્યાં દેવવ્રત, એટલે કે ભીષ્મ, તીરોની શય્યા પર પડેલા હતા. એ સમયે તેમના બધા ભાઈઓ, સોનાથી શણગારેલા ઘોડા અને રથ સાથે, તથા મહર્ષિ વ્યાસ, ધૌમ્ય અને અન્ય ઋષિઓ પણ સાથે ગયા. ભગવાન કૃષ્ણ પણ ધનંજય, એટલે કે અર્જુન, સાથે રથમાં આવ્યા; એમાં રાજા, યક્ષોમાં કૂબેર જેવો, વિશેષ પ્રકાશ પામતો હતો. પાંડવો, તેમના અનુયાયીઓ અને ચક્રધારી શ્રીકૃષ્ણ, ભીષ્મને ભક્તિભાવે વંદન કરવા માટે આવ્યા, જેમ કે કોઈ દેવ સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર પડ્યો હોય. ત્યાં બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ મહાન ઋષિઓ, દેવ ઋષિઓ અને રાજ ઋષિઓ, બધા ભીષ્મને જોવા માટે એકત્ર થયા હતા. પરવત, નારદ, ધૌમ્ય, પવિત્ર બદરાયણ, બૃહદશ્વ, ભરદ્વાજ તેમના શિષ્યો સાથે, અને રેણુકાના પુત્ર પણ હાજર હતા. વશિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ત્રિત, ગૃત્સમદ, અસીત, કક્ષિવન, ગૌતમ, અત્રિ, कौशिक અને સુદર્શન પણ ત્યાં હતા. અન્ય ઋષિઓ, જેમ કે બ્રહ્મરાત અને તેમના શિષ્યો, કશ્યપ, અંગિરસ અને અન્ય, પણ આવ્યા હતા. ભીષ્મ, ધર્મજ્ઞ અને સ્થાન-કાળની પારખ ધરાવતા, એ સૌને યથાયોગ્ય સન્માન આપ્યું. તેમણે શ્રીકૃષ્ણનું પણ પૂજન કર્યું, જે પોતાની મહિમા જાણતા, સર્વજગતના સ્વામી, હૃદયમાં રહેલા, અને પોતાની માયાથી રૂપ ધારણ કરી બેઠા હતા. પાંડવોએ, ભક્તિ અને વિનમ્રતાથી, આંખોમાં અશ્રુ લઈને, ભીષ્મની સામે બેઠા હતા. ભીષ્મે કહ્યું: “અહો! કેટલું દુઃખદ અને અયોગ્ય છે કે તમે, ધર્મપુત્રો, બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને અચ્યુતના ભક્ત, દુઃખ સહન કરો છો. પાંડુના અવસાન પછી, કુંતિએ, જવાન બાળકો સાથે, વારંવાર તમારી خاطر અનેક કષ્ટ સહન કર્યા છે, જેમ કે બાળકવાળી માતા. મારે લાગે છે કે તમારા માટે જે અપ્રિય છે, એ બધું સમયના કારણે છે; જગત અને તેના શાસકો, વાવાઝોડા દ્વારા ચલાવાતા વાદળો જેવું, સમયના અધિકાર હેઠળ છે. જ્યાં ધર્મપુત્ર રાજા છે, ભીમ ગદા ધારણ કરે છે, અર્જુન ગાંડિવ ધારણ કરે છે, અને કૃષ્ણ મિત્ર છે—ત્યાં દુઃખ કેમ હોય? કોઇએ પણ ભગવાનની ઈચ્છા જાણવી અશક્ય છે; જ્ઞાનથી યુક્ત લોકો પણ એમાં ગૂંચવાઈ જાય છે. તેથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ બધું ભાગ્યની વ્યવસ્થા છે; તું, રક્ષક વગર, હવે પ્રજાનું રક્ષણ કર. આ ભગવાન, મૂળ નારાયણ, વૃષ્ણિમાં છુપાઈ, માયાથી જગતને ભટકાવે છે. એની ગુપ્ત શક્તિ ભગવાન શિવ, દેવ ઋષિ નારદ અને કપિલમુનિ જાણે છે. જેને તું માતાના ભાઈ, મિત્ર, શુભેચ્છક, મંત્રી, દૂત અને રથ ચલાવનાર માન્યો છે—એ જ સર્વનો આત્મા છે, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે, અદ્વિતીય અને અહંકારરહિત છે; એ જ મનુષ્યોમાં ભિન્નતા લાવે છે, પણ એમાં ક્યારેય દોષ નથી. પણ, હે રાજા, એના વિશેષ ભક્તો માટે કૃષ્ણની દયાળુતા જુઓ—મારે જીવન છોડવું છે ત્યારે એ સ્વયં મારા સામે આવ્યા છે. જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મન કૃષ્ણમાં સ્થિર કરે છે અને એનું નામ ઉચ્ચારે છે, એ શરીર છોડે ત્યારે સર્વ કામનાવિકારોથી મુક્ત થાય છે. મારા માટે ભગવાન, દેવોના દેવ, ત્યજી દયાળુ મસ્તક, લાલ આંખ, પ્રકાશિત કમલમુખ, ચાર ભુજાવાળા, સ્મિત સાથે, મારા સામે દયાળુતાથી ઉભા રહે—મારા ધ્યાનમાં એ જ માર્ગ બની રહે. યુધિષ્ઠિરે આ સાંભળીને, તીરોની શય્યા પર પડેલા ભીષ્મને વિવિધ ધર્મો, varnashrama-ધર્મ, વૈરાગ્ય-આસક્તિ, દાન, રાજધર્મ, મુક્તિ, સ્ત્રી-ધર્મ, ભગવાનમાં ભક્તિ, અને તેમનાં વિભાગો તથા યોગ વિશે પૂછ્યું. ભીષ્મે, સત્યજ્ઞ, ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ અને એના સાધન, વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસો દ્વારા સમજાવ્યા. જ્યારે ભીષ્મ ધર્મનું વર્ણન કરતા હતા, એ શુભ સમય આવી ગયો—યોગીઓ જે ઈચ્છે છે, તે ઉત્તરાયણ. પછી, પોતાના પ્રવાહિત વાણીને રોકી, ભીષ્મે મન, બધાં સંસ્કારોથી મુક્ત, પ્રાચીન પુરુષ શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર કર્યું—પીળા વસ્ત્ર, ચાર ભુજાવાળા, નિરંતર નજરે, તેમના સામે ઉભેલા. શુદ્ધ ચિત્ત, સર્વ અશુભતાનો નાશ, યુદ્ધની થાક માત્ર દર્શનથી દૂર થઈ, સર્વ ઇન્દ્રિયક્રિયાઓ નિવૃત્ત, departing સમયે, જનાર્દન, સર્જનહાર, ભગવાનની સ્તુતિ કરી. ભીષ્મે કહ્યું: “મારું મન, તૃષ્ણાથી મુક્ત, સર્વવ્યાપી, સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, સ્વાનંદમાં સ્થિત, ક્યારેક પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કરનાર ભગવાનમાં સ્થિર છે. મારી પ્રેમભક્તિ એ પરમાત્મા પર સ્થિર રહે—ત્રણ લોકના આનંદ, તામાલ વૃક્ષ જેવો કૃષ્ણ, સૂર્યકિરણ જેવા વસ્ત્ર, વાળની લટમાં ઘેરાયેલ, કમલમુખ, અર્જુનના મિત્ર. યુદ્ધમાં, પરિશ્રમથી પરસેવાથી શોભિત, ઘોડાની ધૂળથી વાળ ધૂંધળા, કવચ ચમકતું, મારી તીક્ષ્ણ તીરોને કારણે ત્વચા છિદ્રિત—એ જ કૃષ્ણ, મારું સાચું સ્વરૂપ, મારા માટે હાજર રહે. મિત્રના વચન સાંભળીને, યુદ્ધમાં ચરોતર વચ્ચે રથ રાખ્યો, શત્રુ સૈન્યના યોદ્ધાઓનું જીવન રક્ષિત કર્યું—મારી ભક્તિ પાર્થીના મિત્ર પર સ્થિર રહે, જેમણે શત્રુઓની શક્તિ દૂર કરી. અર્જુને, કુટુંબીઓના સંહારથી, દુઃખી થઈ, યુદ્ધથી મુખ ફેરવ્યું; ત્યારે કૃષ્ણે આત્મજ્ઞાનથી એનું ભ્રમ દૂર કર્યું—મારે એના કમલપાદમાં પરમ ભક્તિ મળે. મારા વ્રત પૂરા કરવા માટે, પોતાનું વ્રત ત્યજી, કૃષ્ણે રથમાંથી કૂદી, ઉપરનું વસ્ત્ર પડી ગયું, હાથમાં ચાબુક લઈને, હરીની જેમ, હાથીને મારવા દોડ્યા. તીક્ષ્ણ તીરોના ઘા, ધનુષ ભંગ, શરીર લોહીથી ભીંજાયું, શત્રુ મારવા દોડતા—મારો આશ્રય એ મુકુંદ ભગવાન જ છે. મારી ભક્તિ, મૃત્યુ સમયે, એ ભગવાન પર સ્થિર રહે—જેમ અર્જુનના રથ પર, ચાબુક અને રશી પકડી, અવિનાશી સૌંદર્ય, જેમને જોઈને મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધાઓ તેમના સાચા સ્વરૂપે પਹੁંંચ્યા.” આ રીતે, ભીષ્મે અંતિમ સમયે ભગવાનમાં મન સ્થિર કરી, પાંડવો અને ઋષિઓને ધર્મ અને જીવનના રહસ્યો સમજાવ્યા, અને અંતે, ભગવાનની ભક્તિમાં લીન થઈ, શરીર ત્યજી.