શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દેવતાઓએ પ્રભુને પ્રાર્થના કરી: “હે ભગવાન, તમે જ સર્વ જીવોના આશ્રય છો—સ્થાવર અને જંગમ સર્વેમાં એવી પ્રાણનિગ્રહની ક્ષમતા અમને ક્યાંયે દેખાતી નથી. કૃપા કરીને અમારે પર આવી પડેલી આ પીડામાંથી અમને મુક્તિ આપો; અમે તો અંતિમ આશ્રય તરીકે તમારી પાસે આવ્યા છીએ.” ભગવાને દયાભાવે ઉત્તર આપ્યો: “ડરો નહીં. હું એ બાળકને આ કઠિન તપસ્યાથી પાછો વળાવી દઈશ. તમે તમારા લોકમાં પરત જાઓ. હે ઉત્તાનપાદના પુત્રો, એના મારી સાથેના સંયોગને કારણે જ તમારો શ્વાસ રોકાઈ ગયો હતો.” એવી રીતે, રાજા (યુધિષ્ઠિર) પ્રજાને દુઃખ ન થાય અને સર્વ ધર્મ જાણવાની ઈચ્છાથી, દેવવ્રત (ભીષ્મ) જ્યાં તીક્ષ્ણ બાણોની શય્યામાં પડેલા હતા, ત્યાં પહોંચ્યા. એ સમયે તેમના બધા ભાઈઓ સુવર્ણથી શોભતા ઘોડાઓ સાથે રથમાં આવ્યા, અને મહર્ષિ વ્યાસ, ધૌમ્ય વગેરે પણ સાથે હતા. શ્રીકૃષ્ણ પણ ધનંજય (અર્જુન) સાથે રથમાં આવ્યા; એ સભામાં રાજા કુબેરા જેવા તેજસ્વી જણાતા હતા. પાંડવો અને તેમના અનુયાયીઓ, તથા ચક્રધારી શ્રીકૃષ્ણે, ભૂમિ પર પડેલા ભીષ્મને જોયા—જેવું કોઈ દેવ સ્વર્ગમાંથી પડી જાય એમ. સૌએ ભક્તિપૂર્વક ભીષ્મને નમસ્કાર કર્યા. ત્યાં બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહર્ષિઓ, દેવર્ષિગણ અને રાજર્ષિઓ—સર્વે ભીષ્મને જોવા માટે એકત્ર થયા. પર્વત, નારદ, ધૌમ્ય, આદરણીય બદરાયણ, બૃહદશ્વ, ભરદ્વાજ તથા તેમના શિષ્યો, રેણુકાનંદન (પરશુરામ) વગેરે પણ ઉપસ્થિત હતા. વસિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ત્રિત, ગૃત્સમદ, અસિત, કક્ષીવાન, ગૌતમ, અત્રિ, ઔશિક (કૌશિક) અને સુદર્શન પણ આવ્યા હતા. અન્ય પવિત્રહૃદય ઋષિઓ—બ્રહ્મરાત, કશ્યપ, અંગિરા અને તેમના શિષ્યો પણ આવ્યા. ભીષ્મ, જે ધર્મના તત્વને જાણતા અને કાળ-સ્થાનની યોગ્યતા સમજતા, એ સર્વે પુણ્યાત્માઓનું સન્માન કર્યું. તેમણે શ્રીકૃષ્ણની પણ પૂજા કરી—જે પોતાની મહિમા જાણતા, સર્વજગતના સ્વામી, સર્વહૃદયમાં નિવાસી અને પોતાની માયાથી મનુષ્યરૂપે પ્રગટ થયેલા હતા. પછી ભીષ્મે પાંડવ પુત્રોને સંબોધ્યા—જે વિનય અને સ્નેહથી બેઠેલા, અને અતિ લાગણીથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહ્યા હતા. ભીષ્મ બોલ્યા: “આહ! કેટલું દુઃખદ અને અયોગ્ય છે કે તમે—હે ધર્મપુત્રો—જે બ્રાહ્મણ, ધર્મ અને અચ્યૂતના ભક્ત છો, અને જે પીડા સહન કરવા યોગ્ય નથી, તેઓ પણ દુઃખી અને વિપત્તિમાં જીવતા હો. પાંડુ મહાવીરનું અવસાન થયું, અને કુંતી માતાએ, વિધવા અને બાળકો સાથે, વારંવાર તમારી خاطر અનેક કષ્ટો સહન કર્યા—જેમ કોઈ માતા પોતાના બાળક માટે કરે. મારે તો લાગે છે કે તમારે જે દુઃખદ ઘટનાઓ ઘટી, તે સર્વ કાળના પ્રભાવથી છે; જેમ પવન વાદળોને ફેરી દે છે, તેમ જગત અને રાજાઓ પણ કાળના વશમાં છે. જ્યાં ધર્મપુત્ર રાજા છે, ભીમ ગદા ધારણ કરે છે, અર્જુન પાસે ગાંડીવ છે, અને શ્રીકૃષ્ણ મિત્રરૂપે છે—ત્યાં દુઃખ કેમ રહે? ભગવાનની ઈચ્છા કોઈ જાણતો નથી—even વિદ્વાનો પણ એમાં મૂંઝાય જાય છે. તેથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ સર્વેને વિધિના આયોજન રૂપે સમજ; અને હવે, રક્ષક વિનાના લોકોના રક્ષક તરીકે, રાજ્યનું પાલન કર. આ ભગવાન સ્વયં મૂળ નારાયણ છે—જે વૃષ્ણિમાં રહેણાંક કરીને, પોતાની માયાથી જગતને મૂંઝવે છે. ભગવાન શિવ, દેવર્ષિ નારદ અને ભગવાન કપિલ જ એમની ગુપ્ત શક્તિઓને જાણે છે. જેને તમે માતૃસગોત્ર, મિત્ર, શ્રેષ્ઠ સુહૃદ, અને પ્રેમથી મંત્રી, દૂત કે રથચાલક બનાવ્યા—એ જ સર્વના આત્મા છે. જે સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે, અહંકારરહિત છે, એના કરાવેલા ભેદોમાં કદી દોષ નથી. પણ જો, હે રાજન, એકાંત ભક્તિ ધરાવનારા પર શ્રીકૃષ્ણની દયા જુઓ—હું જીવન ત્યાગું છું ત્યારે સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ મારા સમક્ષ ઉપસ્થિત છે. જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મનને એમા સ્થિર કરે છે અને એમનું નામ ઉચ્ચારે છે, એ શરીર છોડી ઈચ્છા અને કર્મમાંથી મુક્ત થાય છે. મારા માટે એ દેવાધિદેવ ભગવાન યથાર્થપણે અહીં રહે—હસમુખું મુખ, લાલ લાલ નેત્રો, કમળ સમાન તેજસ્વી ચહેરો, ચાર ભુજાઓ સાથે, મને ધ્યાનમાર્ગે દર્શન આપે છે. સૂતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે આ સાંભળી, બાણોની શય્યામાં પડેલા ભીષ્મને વિવિધ ધર્મો વિષે પ્રશ્નો પૂછ્યા—મહર્ષિગણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળી રહ્યા. યુધિષ્ઠિરે જાતિ, વર્ણ અને આશ્રમ અનુસાર મનુષ્યના કર્તવ્ય, વૈરાગ્ય અને આસક્તિના લક્ષણો વિશે પૂછ્યું. દાન, રાજધર્મ, મોક્ષ, સ્ત્રીઓના ધર્મ અને ભગવાનની ભક્તિ તથા તેનો યોગરૂપ વિભાગ પણ પૂછ્યા. ભીષ્મે, જે તત્વજ્ઞાની હતા, ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના લક્ષ્યો અને સાધનો, તથા પુરાણકથાઓ દ્વારા સમજાવ્યા. જેમ તેઓ ધર્મ સમજાવી રહ્યા હતા, એમ યોગીઓ જે સમયે ઈચ્છાએ મૃત્યુ પામે છે—એ ઉત્તરાયણનું શુભ સમય આવી ગયું. પછી તેમણે પોતાનું વાણીપ્રવાહ—which હજારો નદીઓ જેવું વહેતું હતું—પાછું ખેંચી લીધું, અને સર્વ આસક્તિથી મુક્ત થઈ, મનને પ્રાચીન પુરુષ શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર કર્યું—જે પીળા વસ્ત્રધારી, ચાર ભુજાવાળા, અવિચલિત દૃષ્ટિથી સમક્ષ ઊભેલા હતા. શુદ્ધ ચિત્તથી, સર્વ પાપો અને યુદ્ધની થાક દૂર થઈ ગઈ, અને ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિ રોકાઈ, ત્યારે ભીષ્મે જનાર્દન, સર્જનહાર ભગવાનની સ્તુતિ કરી. ભીષ્મ બોલ્યા: “મારું મન હવે તૃષ્ણામુક્ત થઈ ભગવાનમાં સ્થિર છે—જે સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વવ્યાપી છે, અને પોતાનું પરમાનંદ પ્રાપ્ત કરીને, ક્યારેક પ્રકૃતિના જગતમાં પ્રવેશ કરે છે, જ્યાં જન્મમરણનો પ્રવાહ ચાલે છે. મારી શુદ્ધ ભક્તિ એ શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર રહે—ત્રણ લોકના આનંદ, તામાલ વૃક્ષ જેવા શ્યામ, સૂર્યકિરણ જેવા તેજસ્વી વસ્ત્રથી અલંકૃત, વાળે વળાંકો ધરાવનારા, કમળમુખવાળા, અર્જુનમિત્ર એવા શ્રીકૃષ્ણમાં. યુદ્ધમાં એમના મુખ પર પરિશ્રમથી પરસેવો હતો, વાળમાં ઘોડાની ધૂળ લાગી હતી, કવચ તેજસ્વી હતું, અને મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ત્વચા ભેદાઈ હતી—એવા શ્રીકૃષ્ણ, જે મારું સાચું સ્વરૂપ છે, એ મારું આશ્રય રહે. મિત્રના વચનો સાંભળી, એમણે રથને બંને સેનાઓ વચ્ચે ઊભો કર્યો; દુશ્મન સૈનિકોનું રક્ષણ કરતાં, એમણે એમની શક્તિ હરાઈ દીધી—એ પార్థમિત્રમાં મારું ચિત્ત સ્થિર રહે. વિરોધી સેનાને જોઈ, પોતાના જ બાંધવોને મારવાનો પાપભાવથી અર્જુનનું મન મૂંઝાયું ત્યારે, શ્રીકૃષ્ણે આત્મજ્ઞાનથી એની મૂંઝવણ દૂર કરી—મારે એમના ચરણોમાં પરમ ભક્તિ રહે. મારે લીધેલા પ્રતિજ્ઞાને સાચી પાડવા માટે એમણે પોતાની પ્રતિજ્ઞા છોડીને, ઉપરનું વસ્ત્ર છોડી, ચાબુક હાથમાં લઈને, હસ્તીન જેવા દુશ્મનને મારવા દોડ્યા. મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ભેદાયેલા, ધનુષ તૂટી ગયેલા, રક્તથી લથપથ દેહમાં, જ્યારે દુશ્મન મારવા દોડ્યો—એ મુકુંદ ભગવાન જ મારું આશ્રય રહે.” આ રીતે ભીષ્મે અંતિમ ક્ષણે ભગવાનની ભક્તિમાં મન સ્થિર કર્યું અને સર્વે મહાનુભાવો એ દૃશ્ય જોઈ આશ્ચર્યચકિત થયા.