શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હવે હું આપને આ પવિત્ર શ્લોકોની શ્રેણીને આધારે એક સુંદર વાર્તા તરીકે સંકળીને કહું છું: પ્રથમ, એક રાજકુમાર ભગવાન હરિના ઉપાસનામાં તપસ્ચર્યાનું મહાન વ્રત ધારણ કરે છે. શરૂઆતમાં, દરેક ત્રણ દિવસ પછી માત્ર બોર અને બોરફળ ખાઈને, એક મહિનો સુધી પોતાની શક્તિ અનુસાર હરીની આરાધના કરે છે. પછી બીજામાં, દરેક છઠ્ઠા દિવસે, વૃક્ષોથી પડેલા પાન, ઘાસ અને આવા અન્ય પદાર્થોથી જ ખોરાક તૈયાર કરીને ભગવાનની પૂજા કરે છે. તૃતીય માસમાં, દરેક નવમા દિવસે માત્ર જળ પર જીવંત રહી, મનને પૂર્ણ એકાગ્ર કરીને ભગવાનની આરાધનામાં લીન થઈ જાય છે. ચોથા મહિના, દરેક બારમા દિવસે, શ્વાસને જીતીને માત્ર વાયુ પર નિર્ભર રહી ભગવાનના ધ્યાનમાં તત્પર રહે છે. પાંચમા મહિને, શ્વાસને સંપૂર્ણ રીતે નિયંત્રિત કરીને, એક પગ ઉપર સ્થિર થઈ, સ્તંભ સમાન અડગ રહી, પરમ તત્ત્વનું ધ્યાન કરે છે. હવે, આખું મન સર્વત્રથી ખેંચી, તેને હૃદયમાં સ્થિર કરીને, જ્યાં ઇન્દ્રિયો અને તત્વો નિવાસ કરે છે, ત્યાં ભગવાનના સ્વરૂપમાં મનને એકાગ્ર કરે છે—અને બીજું કશુંય જોઈતું નથી. એ રીતે જ્યારે તે સર્વને આધાર આપનાર પરમાત્માનું ધ્યાન કરે છે, ત્યારે ત્રણેય લોક કંપાવી ઉઠે છે. રાજકુમાર જ્યારે એક પગે ઊભો રહે છે, ત્યારે તેની મોટી આંગળીથી પૃથ્વી દબાઈ જાય છે અને જ્યાં તે ઊભો હોય ત્યાં જમીન વાંકી પડે છે, જેમ હાથીના પગ હેઠળની જમીન વળી જાય છે. એણે સર્વે ઇન્દ્રિયદ્વાર બંધ કરીને, વિશ્વના આત્માનું ધ્યાન કર્યું ત્યારે, સર્વ લોક અને દેવતાઓ, દમ ઘૂટી જવાથી, હરિની શરણે જાય છે. દેવો પ્રાર્થના કરે છે: 'હે પ્રભુ, તમારા સિવાય આવું પ્રાણનિગ्रह કોઈ જીવમાં નથી જોયું, ચાલતું કે અચળ. કૃપા કરીને અમને આ દુઃખમાંથી મુક્ત કરો; અમે તમારા શરણ આવી ગયા છીએ.' ત્યારે ભગવાન કહે છે: 'ભય ન રાખો. હું આ બાળકને આ કઠિન તપસ્યા છોડાવી દઈશ. તમે તમારા લોકોએ પાછા જાઓ. એના મારાથી યોગના કારણે જ તમારો શ્વાસ અટકી ગયો હતો, હે ઉત્તાનપાદપુત્રો.' પછી, સુતજી કહે છે: રાજા, પોતાના પ્રજાને દુઃખ ન થાય અને સર્વ ધર્મ જાણવાની ઇચ્છાથી, દેવવ્રત જ્યાં પડેલા હતા ત્યાં જાય છે. એ સમયે, તેના બધા ભાઈઓ, સોનાથી શોભિત ઘોડા અને રથ સાથે, અને વ્યાસ, ધૌમ્ય વગેરે મહર્ષિઓ પણ જોડાય છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પણ ધનંજય (અર્જુન) સાથે રથમાં આવે છે; અને એ બધામાં રાજા, યક્ષોમાં કુબેર જેવો તેજસ્વી લાગે છે. પાંડવો અને તેમના અનુયાયીઓ, તથા ચક્રધારી શ્રીકૃષ્ણ, ભૂમિ પર પડેલા ભીષ્મને જોઈ, તેમને વંદન કરે છે, જેમ કોઈ દેવ સ્વર્ગમાંથી પડ્યો હોય તેમ. ત્યાં, સર્વ મહાન બ્રાહ્મણ ઋષિઓ, દેવર્ષિગણ અને રાજર્ષિઓ, ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મને જોવા માટે ભેગા થાય છે. પાર્વત, નારદ, ધૌમ્ય, પુજનીય બદરાયણ, બૃહદશ્વ, ભરદ્વાજ અને તેમના શિષ્યો, રેણુકાપુત્ર પણ ઉપસ્થિત છે. વશિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ત્રિત, ગૃત્સમદ, અસિત, કક્ષિવાન, ગૌતમ, અત્રિ, કૌશિક અને સુદર્શન પણ હાજર છે. અન્ય અનેક પવિત્ર હૃદયવાળા ઋષિઓ, જેમ કે બ્રહ્મરાત, કશ્યપ, અંગિરા પણ પોતાના શિષ્યો સાથે આવે છે. આ બધાને જોઈ, ધન્યતમ ભીષ્મ, જે ધર્મ અને સમય-સ્થાનની યોગ્યતા જાણતા હતા, સૌને યોગ્ય સન્માન આપે છે. તેઓ ત્યાં ઉપસ્થિત શ્રીકૃષ્ણનું પણ પૂજન કરે છે, જે પોતાની માયાથી સ્વરૂપ ધારણ કરી, સર્વહૃદયમાં રહેલા, જગન્નાથ છે. પછી, પાંડવોને, જે વિનય અને પ્રેમથી બેઠેલા હતા અને પ્રેમાશ્રુથી આંખો ભીની હતી, તેમને સંબોધે છે: 'હાય, કેવું દુઃખદ, કેવું અયોગ્ય છે કે તમે, હે ધર્મપુત્રો, જે બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને અચ્યુતને સમર્પિત છો, એવા તમે દુઃખ સહો છો. મહાન યુદ્ધા પાંડુના અવસાન પછી, કુંતિએ, વિધવા અને નાના બાળકો સાથે, વારંવાર અનેક દુઃખ સહન કર્યા છે, માતા જેવી. હું માનું છું કે તમારું બધું અશુભ સમયના પ્રભાવથી છે; જગત અને તેના શાસક પણ સમયના વશ છે, જેમ વાદળો પવનથી ચલાય છે. જ્યાં ધર્મપુત્ર રાજા છે, ભીમ પાસે ગદા છે, અર્જુન પાસે ગાંડીવ છે અને કૃષ્ણ મિત્ર છે—ત્યાં દુઃખ કેવી રીતે આવી શકે? હે રાજન, કોઈ પણ ભગવાનની ઇચ્છાને સમજી શકતો નથી; વિવેકશીલ પણ તેમાં મોહિત થઈ જાય છે. તેથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ બધું વિધિના નિયમથી થયું છે—હવે, રક્ષક વિના રહેલા પ્રજાને, તું રક્ષક બની, રક્ષા કર. આ તો સ્વયં ભગવાન, મૂળ નારાયણ છે, જે વૃષ્ણિમાં છુપાઈ, પોતાની માયાથી જગતને મોહિત કરે છે. તેમની ગુપ્ત શક્તિ ભગવાન શિવ, દેવર્ષિ નારદ અને ભગવાન કપિલે જ જાણે છે. જેને તું માતુલભાઈ, પ્રિયમિત્ર, શ્રેષ્ઠ સુહૃદ, મંત્રી, દૂત, અને સારથિ માને છે—એ જ સર્વના આત્મા, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે, અદ્વિતીય છે, અહંકારરહિત છે—એના કરેલ ભેદમાં કદી દોષ નથી. તોય જો, હે રાજા, એકનિષ્ઠ ભક્તોના પરિપ્રેમ પર કૃષ્ણની દયા જુઓ: હું પ્રાણ છોડું છું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં મારા સમક્ષ છે. જે યોગી, ભક્તિપૂર્વક મનને ભગવાનમાં સ્થિર કરે છે અને તેમના નામનો ઉચ્ચાર કરે છે, તે દેહ છોડે ત્યારે સર્વ કામનાઓ અને કર્મોથી મુક્ત થઈ જાય છે. એ દેવોના ભગવાન, ભવ્ય મુખ, લાલ ચક્ષુઓ, કમળ સમાન ચહેરા, ચાર ભુજાઓવાળા, સ્મિતપૂર્વક મારા સમક્ષ ઊભા છે—મારી ધ્યાનમાર્ગની પૂર્તિ માટે, ત્યાં સુધી તેઓ રાહ જુએ. પછી સુતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે, આ બધું સાંભળી, તીક્ષ્ણ શૈયા પર પડેલા ભીષ્મને વિવિધ ધર્મો વિશે પ્રશ્ન કર્યા, અને સર્વ ઋષિઓ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હતા. તેણે મનુષ્યના સ્વભાવ, વર્ણ, આશ્રમ અનુસારના કર્તવ્ય, અને શાસ્ત્રોક્ત વૈરાગ્ય-આસક્તિના લક્ષણો વિશે પૂછ્યું. તેણે દાન, રાજધર્મ, મોક્ષ, સ્ત્રીઓ, ભગવાનની ભક્તિ, તેમનાં વિભાગો અને યોગવિદ્યાઓ વિશે સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે પૂછ્યા. ભીષ્મપિતામહે, સર્વ તત્વ જાણનારા, ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ અને તેમના સાધનો, વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસ દ્વારા વર્ણવ્યા. જ્યારે તેઓ ધર્મનું વર્ણન કરતા હતા, ત્યારે એ શુભ સમય આવી પહોંચ્યો—એ જ સમય, જેને યોગીઓ ઇચ્છાથી મૃત્યુ માટે પસંદ કરે છે, ઉત્તરાયણનો પવિત્ર માર્ગ.