શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તે ત્યાં, શुद्ध અને પવિત્ર થઈને, રાત્રી વિતાવી, એકાગ્ર મનથી, જેમ સૂચવાયું હતું તેમ, પરમ પુરુષની સેવા કરી. દરેક ત્રણ દિવસ પછી, બોર અને બોરડીના ફળો ખાઈ, એક મહિનો સુધી પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે હરિની ઉપાસના કરી. બીજા મહિને, દરેક છઠ્ઠા દિવસે, છોકરાએ પાતળા પાન, ઘાસ અને આવા પદાર્થોથી અન્ન તૈયાર કર્યો અને ભગવાનની આરાધના કરી. ત્રીજા મહિને, દરેક નવમા દિવસે, માત્ર પાણી પર જીવતો, ધ્યાનમાં લીન થઈને, મહિમાવંત ભગવાનની પાસે ગયો. ચોથા મહિને, દરેક બારમા દિવસે, માત્ર વાયુ પર જીવતો, શ્વાસ પર વિજય મેળવી, ભગવાન પર ધ્યાન કેળવ્યું. પાંચમો મહિનો આવ્યો ત્યારે, રાજકુમારએ શ્વાસ પર પુર્ણ વિજય મેળવી, એક પગ પર ઊભો રહી, અચળ થંભી, પરમ તત્વમાં ધ્યાન મગ્ન થયો. તેના મનને સર્વત્રથી પાછું ખેંચીને, હૃદયમાં સ્થિર કરી, તત્વો અને ઇન્દ્રિયોના સ્થાન પર, ભગવાનના રૂપમાં ધ્યાન કર્યું અને બીજું કંઈ જ ન જોયું. જ્યારે તેણે પરમાત્મા — પ્રકૃતિ અને મહા તત્વોના અધિષ્ઠાન, ત્રણ લોકોના આધાર —નું ધ્યાન રાખ્યું, ત્યારે ત્રણેય લોકોએ કંપન અનુભવ્યું. એ રાજકુમાર એક પગ પર ઊભો રહ્યો ત્યારે, તેની મોટી આંગળીના દબાણથી જમીન જ્યાં જ્યાં તે ઊભો રહ્યો, ત્યાં-ત્યાં ઝૂકી ગઈ, જેમ હાથીના વજનથી પાટલ ઝૂકે છે. જ્યારે તેણે બ્રહ્માંડના આત્મા પર ધ્યાન કર્યું, ઇન્દ્રિયોના દ્વાર બંધ કરી, અચળ ચિત્તથી, ત્યારે લોક અને તેમના રક્ષક દેવતાઓ, દબાયેલા અને શ્વાસ વિનાના, હરિની શરણમાં ગયા. દેવતાઓએ કહ્યું: “હે ભગવાન, અમે જાણીએ નથી કે ચાલતા અને અચળ પ્રાણીઓમાં આવું શ્વાસનું નિયંત્રણ ક્યાંય છે, જેમનું નિવાસ સ્થાન તમે છો. અમને આ પીડામાંથી મુક્તિ આપો; અમે તમારી પાસે, અંતિમ આશ્રયમાં આવ્યા છીએ.” ભગવાને કહ્યું: “ભય ન કરો. હું એ છોકરાને આ કઠિન તપસ્યાથી વિરમાવી દઈશ. તમે તમારા-તમારા લોકમાં પાછા જાવ. તેના મારા સાથેના સંયોગથી જ તમારો શ્વાસ દબાયો હતો, હે ઉત્તરાપાદના પુત્રો.” સૂતજી કહે છે: “એ રીતે, પોતાના પ્રજાને નુકસાન ન થાય અને સર્વ ધર્મ જાણવાની ઇચ્છાથી, રાજા એ સ્થળે ગયો જ્યાં દેવવ્રત શયન કરી રહ્યા હતા. એ સમયે, બધા ભાઈઓ, સોનાથી સજ્જ ઘોડા અને રથમાં, અને વ્યાસ, ધૌમ્ય તથા અન્ય ઋષિઓ સાથે ગયા. ભગવાન કૃષ્ણ પણ ધનંજય સાથે રથમાં ગયા; એ બધામાં, રાજા કુબેરની જેમ યક્ષોમાં ઝળહળતો હતો. પાંડવો, તેમના અનુયાયીઓ અને ચક્રધારી ભગવાન, ભીષ્મને જમીન પર પડેલા — સ્વર્ગમાંથી પડેલા દેવની જેમ — જોઈ, નમસ્કાર કર્યા. ત્યાં, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ મહર્ષિઓ, દેવમુનિઓ અને રાજમુનિઓ, સૌ ભારતવંશી મહાપુરુષને જોવા માટે એકત્ર થયા. પર્વત, નારદ, ધૌમ્ય, પૂજ્ય બદરાયણ, બૃહદશ્વ, ભરદ્વાજ અને તેમના શિષ્યો, રેણુકાપુત્ર પણ હાજર હતા. વશિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ત્રિત, ગૃત્સમદ, અસીત, કક્ષીવાન, ગૌતમ, અત્રિ, कौशिक અને સુદर्शन પણ આવ્યા. અન્ય ઋષિઓ — બ્રહ્મરાટ અને અન્ય — પણ પોતાના શિષ્યો સાથે આવ્યા, કશ્યપ, અંગિરસ અને અન્ય. એ એકત્રિત થયેલા, સૌભાગ્યશાળી મહાનુભાવોને જોઈ, ધર્મજ્ઞ અને સમય-સ્થાનની યોગ્યતા જાણતા, વસુઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મે સૌને સન્માન આપ્યું. તેણે કૃષ્ણની પણ પૂજા કરી, જે પોતાની મહિમા જાણતા, ત્યાં ભગવાન તરીકે, હૃદયમાં નિવાસી, પોતાની માયાથી રૂપ ધારણ કરી બેઠા હતા. પાંડવપુત્રો, જે વિનમ્રતા અને સ્નેહથી બેઠા હતા, અને જેમના આંખો તીવ્ર લાગણીથી અંધ થઈ ગયેલા હતા, એમને ભીષ્મે સંબોધન કર્યું: “અહો, કેટલું દુઃખદ, કેટલું અયોગ્ય છે કે તમે, ધર્મપુત્રો, જે પીડિત, બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને અચ્યુતના ભક્ત છો, તેવા તમે દુઃખ માટે યોગ્ય નથી. મહાન યોદ્ધા પાંડુના અવસાન પછી, કુંતી, યુવાન બાળકો સાથે વિધવા બની, વારંવાર તમારા માટે અનેક કષ્ટ સહન કર્યા છે, એક બાળકવાળી માતા જેવી. મને લાગે છે કે તમારા માટે જે દુઃખદ છે, તે બધું સમયના કારણે છે; જગત અને તેના રાજાઓ સમયના વશમાં છે, જેમ વાદળ પવનના વશમાં હોય છે. જ્યાં ધર્મપુત્ર રાજા છે, ભીમ ગદા ધારણ કરે છે, કૃષ્ણ ગાંડિવ ધારે છે, અને કૃષ્ણ તમારો મિત્ર છે — ત્યાં દુઃખ કેવી રીતે આવી શકે? હે રાજા, કોઈ પણ તેની ઇચ્છા જાણતો નથી; શોધશક્તિ ધરાવતા પણ તેમાં ભટકી જાય છે, જ્ઞાની પણ. તેથી, હે ભારત શ્રેષ્ઠ, આ બધું ભાગ્યની વ્યવસ્થા છે, એ રીતે ordained, હે અનાથ, તમે પ્રજાનું રક્ષણ કરો. આ ખરેખર ભગવાન છે, મૂળ નારાયણ, જે વૃષ્ણિમાં છુપાઈ, પોતાની માયાથી જગતને ભટકાવે છે. તેની ગુપ્ત શક્તિ ભગવાન શિવ, દેવમુનિ નારદ અને ભગવાન કપિલ જાણે છે, હે રાજા. જેને તમે માતાપક્ષના ભાઈ, સ્નેહી મિત્ર, શ્રેષ્ઠ શુભચિંતક, મંત્રી, દૂત અને રથચાલક માન્યા — એ જ સર્વના આત્મા છે, સર્વને સમાન દ્રષ્ટિથી જુએ છે, અદ્વિતીય અને અહંકાર રહિત છે; તેથી, તેના દ્વારા મનમાં કરેલી ભિન્નતા માટે ક્યારેય દોષ નથી. હે રાજા, જુઓ, એકનિષ્ઠ ભક્તો માટે તેની દયા: હું જીવન છોડું છું ત્યારે કૃષ્ણ સ્વયં મારા સામે આવ્યા છે. જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મન તેને લગાવે છે, અને તેના નામનો ઉચ્ચાર કરે છે, તે શરીર છોડે ત્યારે ઈચ્છા અને કર્મમાંથી મુક્ત થાય છે. મય ભગવાન, દેવોના સ્વામી, ત્યાં સુધી રાહ જુએ, જ્યાં સુધી હું આ શરીર છોડું; તે, હસતા મુખ, લાલ આંખો, પ્રકાશમાન કમળ જેવા ચહેરા અને ચાર હાથ ધરાવે, મારા ધ્યાનના માર્ગ તરીકે સામે ઊભા છે. સૂતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે આ સાંભળીને, તીક્ષ્ણ બાણોના શયન પર શયન કરેલા ભીષ્મને વિવિધ કર્તવ્ય વિષે પૂછ્યા, અને ઋષિઓ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યા. તેણે લોકોના સ્વભાવ, વર્ણ અને આશ્રમ અનુસારના કૃત્યો, અને શાસ્ત્રમાં દર્શાવેલા વૈરાગ્ય-આસક્તિના લક્ષણો વિશે પૂછ્યું. દાન, રાજધર્મ, મુક્તિ, સ્ત્રીઓ, ભગવાનભક્તિ, તેમનાં ભાગો અને યોગ વિષે સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર રીતે પૂછ્યું. ઋષિએ, સત્યજ્ઞ, ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના લક્ષ્યો અને તેમના સાધન, વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસોમાંથી વર્ણન કર્યા.